PDA

View Full Version : Uyghurche neshir qilin'ghan Xelq’ara Kechürüm Teshkilatining 2010- yilliq dokilati



Unregistered
19-09-10, 04:52
Uyghurche neshir qilin'ghan Xelq’ara Kechürüm Teshkilatining 2010- yilliq dokilati

"5-iyul weqi'esi" toghursida bir qeder tepsili chishnchige ige bolay disingiz bu dokilatni ana tilingizda bir oqup chiqing. Hich bolmighanda az-tola bilimdar bolup qalisiz.

__________________________________________________ ____________________________________________


Xelq’ara Kechürüm Teshkilati Bash Katiplighining Uyghur tilida neshir qilghan 2010- yilliq dokilati:

“ADALET, ADALET” 2009- YILI IYUL XITAYNING SHINJANGDA YUZBERGEN NARAZILIQ HERKETLER
Index: ASA 17/027/2010 Amnesty International July 2010

QISQICHE CHUSHENDURUSH WE BAYANLAR

“Men bu namayishni xitay hökumitidin shawguen yuzbergen
weqi’ege qarta jawab bérishini telep qilidighan we
uyghurlarningmu [xitaydiki bashqa milletlerge oxshash] teng-
barawer hoquqi bolidighan bir tinchliq shekildiki namayish
bolidu dep oylaptikenmen.”

N, 20 yash, ürümchidiki bir uniwérsitét oqughuchisi1
“Saqchilar ademlerning putlirigha urushqa bashlidi. Ular
ademlerni qorshawgha éliwélip taki ornidin yéqilip chüshkiche
rézinke kaltekler bilen urushqa bashlidi, arqidinla
yéqilghanlarni sörep saqchi mashinisigha basti. Men
nurghunlighan ademlerning qolgha élin’ghanliqini kördüm,
ularning sanini sanap bolalmaymen.”

G, a 26 yashliq ayal. ShUAR ning bashqa bir shehiridin ürümchige ziyaretke kelgen.2
Bir yil ilgiri yeni 2009- yili 5-iyul küni yüzligen xitay puqraliqidiki uyghur
milliti3 xitayning gherbiy -shimaligha jaylashqan shinjang uyghur aptonom
rayoni (shuar) ning merkizi shehiri ürümchidiki xelq meydanigha yighilip
namayish qilmaqchi boldi.

Namayishchilar hökümet terepning xitayning
jenubiy ölkisi guangdongning shawguendiki bir zawutta 26- iyun yuzbergen
uyghur köchmen ishchilarni urush weqi’esi yuz bérip az dégende ikki uyghur
ölgenliki heqqidiki bu weqi’eni bilip turupmu héchqandaq tedbir
qollanmighanlighigha naraziliq bildürüp namayish élip barghan. Bu narazliq
bildurushke kelguchilerning sani chushtin keyinge barghanda kopiyip
nechche minga yeti.

Zorawanliq we qalaymaqqanchiliq herketliri keyin yeni
kech kirgende asasliqi sheherning jenubiy bolekliride yuz berip, ehwalgha
qarighanda Uyghurlarlar Han Xitay millitige noqtuluq zerbe bergen.
Xitay hökumet terepning resmiy melumatigha asaslan’ghanda 5- iyul küni
yuzbergen zorawanliq heriketliri dawamida 197 adem ölgen bolup bu
sanining mutleq köpchilikini xen xitay milliti teshkil qilidu (156 kishi),
uyghurlardin 10 kishi, tungganlardin 11 kishi ölgen (shuar diki tunggan
millitining sanining azliqigha qarimay, ulardin ölgenlerning sani namuwapiq
halda yuqiri qilip körsitilgen)4. Gheyri-resmi menbeler we bir qisim uyghur
guruppillirining inkas qilishiche 5- iyul küni we etisi nurghunlighan
uyghurlar ölturulgen.

6- iyul küni etigende rayonluq hökümet da’iriliri ürümchidiki weqi’e “asasen
kontrol qilindi” dep xewer élan qildi.5 Biraq qandaq bulishidin qett’iy nezer
bu naraziliq heriketliri shuar ning bashqa sheherlirige tarqalghan idi6. Hetta
ürümchidimu bu bir hepte dawamida uda zorawanliq hujumlarning yuzbérip
turghanliqi heqqide xewerler kélip turdi. Buning ichide eng gewdilik bolghini
6-7 iyul künliri xen xitay millitining uyghurlargha qarta élip barghan öch
élish meqsitidiki zorawanliq hujumliri we 13- iyul küni 2 uyghurning
saqchilar teripidin étip ölturulishidur7.

Xelq’ara kechürüm teshkilati igiligen guwahliq bergüchilerning bayanlirigha
asaslan’ghanda rayondiki saqchi we bixeterlik küchliri 2009- yili iyulda
yuzbergen naraziliq heriketliri dawamida we weqi’edin kéyinki mezgillerde
insan heqlirige zorawanliq qilish qilmishini sadir qilghan. Bu yeni tinchliq
sheklide naraziliq bildürgen kishilerni tarqitish üchün ademlerini urush,
xalighanche tutqun qilish we étish hem zörür bolmighan yaki heddidin
ziyade küch ishlitish, weziyetni onglash üchün ejellik zerbe bérish küchlirini
ishqa sélish qatarliqlarni öz ichige aldu.

Ürümchide yuzbergen naraziliq bildürüsh herikitidin kéyin, da’iriler 1400
ademni qolgha aldi we bu qolgha élin’ghan kishilerning asasliqi namayishqa
qatnashquchilar we zorawanliq jinayetliri ötkezgen dep guman qilinip öymuöy
axturup tutqun qilish dawamida qolgha élin’ghan. hem bixeterlik küchliri
nurghunlighan ademlerning mejburi halda yoqap kétishini keltürüp
chiqarghan.

Xelq’ara kechürüm teshkilati 5- iyul weqi’esidin kéyin qolgha élinip tutup
turulghanlardin ularning ten jazasi we xorlinishqa uchurghanliqi heqqidiki
xewerlerni tapshurup aldi.

Da’irilerning resmiy xewirige asaslan’ghanda eng az bolghanda 198 adem
ustidin sot échilip höküm bérilgen bolup, xelq’ara kechürüm teshkilati bu
sotlinishning xelq’araliq adil sotlinish ölchimige uyghun kelmeydu dep
qaraydu. Buning ichide az bolghanda 9 kishige ölüm jazasi bérilip ijra
qilin’ghan we unngdin bashqa 26 kishi ölumge höküm qilinip, ikki yil
kéchikturup ijra qilish jazasi bérilgen.8

2009- yili iyul shuar da yuzbergen bu naraziliq heriketliri hökümetning
uyghurlargha qarta yillardin buyan yürgüzüp kéliwatqan basturush we
kemsitish heriketliri dawamida shekillen’gen nepretlinishning netijisidur. Bu
diniy étiqad erkinlikini cheklesh, emeliyette xen xitay millitining menpi’etini
chiqish qilghan tereqqiyat stiratigiyesi, xitay tilini mekteplerde birdin bir
ders otudighan yekke til qilishtek ijra qiliniwatqan til siyasiti qatarliqlarni öz
ichige alidu. Ishqa orunlishishta hemme sahelerde kemsitilishke uchrap
kéliwatqan az-sanliq milletler bu xildiki iqtisadni tereqqiy qildurushtin


peqetla xen xitay milliti hemmidin köp menpe’etke érishidu dep qaraydu.
Rayonda omumlashqan bu naheqchiliqler tüpeyli kishilerning naraziliqliri
eng yuqiri pellige köturulgen bolup, mana bu sewebtin hazirqidek kengkölemdiki
qalaymaqqanchiliqlar yuzbergen.

Xitay da’iriliri 2009- yili iyulda yuzbergen qarshiliq korsutush herikiti we bu
qarshiliq korsutush herkitning arqa körünüshi ustidin muwapiq bir
tekshürüsh élip bérishqa yol qoymidi. Netinjid bu weqi’e toghrisidiki
nurghunlighan ehwallar - uchurlar talash- tartish yaki bilinmigen halatte
yépiq turuwatidu. Xelq’ara kechürüm teshkilati igiligen guwahliq
bergüchilerning bayanlirigha asaslan’ghanda saqchilar uyghurlarning
tinchliq bilen élip barghan namayishini zorluq küchi bilen basturghandin
kéyin 5- iyul künidiki zorawanliq heriketlirining yuzbérishige yol échip
bergen. Qandaq bulishidin qett’iy nezer xitay da’iriliri bir sa’etning ichidila
mezkur weqi’ening yuzbérish sewebini chet’ellerdiki uyghur guruppilliridin
kördi yeni dunya uyghur qurultiyi we uning re’isi rabiye qadir bu weqi’eni
“aldidin pilanlighan” dep bayan qildi. Yeni shinxua xewer agéntliqi bu
weqi’e heqqide töwendikidek baha bergen:

Hazir uch xil küchler yeni térorizim, bölgünchilik we diniy ékstrimizim
qayta heriketke ötti. Bizning desleptiki éniqlishimiz shuni körsettki
bölgünchi küchler 26- iyun guangdong ölkisining jenubidiki bir
oyunchuq yasash zawutida yuzbergen shinjangliq ishchilar arilashqan
urushush weqi’esini bahane qilip yekshenbe künidiki
qalaymaqqanchiliq we döletni buzushtek weqi’eni keltürüp chiqirishqa
qutratquluq qildi. Bu weqi’eni bölgünchi dunya uyghur qurultiyi we
uning mes’uli rabiye qadir pilanlighan.9

Rabiye qadir bu eyibleshlerni ret qildi.

Shuar gha bérip u yerdiki herqaysi milletler bilen uchurushup musteqil
tetqiqat élip barmay turup xelq’ara kechürüm teshkilatining, musteqil
tetqiqatchilarning we mutexessislerning bu weqi’e toghrisida igiligen
guwahchilarning bayanliri weyaki weqi’e toghrisida bérilgen xewerlerning
rast-yalghanlighini delilleshturushke yaki qollashqa amalsiz chünki mundaq
qilish bir-biridin ayrilip turuwatqan we bir-birlirige oxshimighan
kechürmishlerni béshidin ötkuzgen u yerdiki (jem’iyet) kishlilirining köz
qarishini toluq ipade qilalmaydu. Qandaq bulishidin qett’iy nezer xelq’ara
kechürüm teshkilati nurghunlighan bir-birige oxshash bolghan shikayetlerni
tapshurup aldi we topllidi we bu shikayetlerge asaslan’ghanda bixeterlik
küchliri insan heq-hoqoqlirigha zorawanliq qilghan we bu qilmish toluq
tekshürülüp chiqishi kérek.

Xitay da’iriliri musteqil we héchbir terepning xahishni almaydighan tekshürgüchi xadimlarni shuar gha bérip 2009- yil iyulda yuzbergen weqi’eni
tekshürüshke ruxset qilishi shert. Bu qarshiliq körsitish weqi’erliri yuzbergen
jaylargha bérish, weqi’e shahitliri we qolgha élinp tutup turuliwatqanlar
bilen körushush, we bu jeryanda bizning tekshürüsh xizmitimizni uchur
bilen teminlep bergenlerning aware qilinishtin saqlinishi, qorqutush we
jazalashtin qoghdash toluq kapaletlike ige qilinishi qatarliqlarni öz’ichige
alidu.

Biz éytip ötkendek weqi’e toghrisida tekshürüsh élip bérilish netijiside
shexsler sotlan’ghanda choqum adil bölishi, ölüm jazasi bérilmesligi, sotning
barliq jeryanliri xelq’araliq ölchemler bilen birdek bölishi kérek. Weqi’e
ustidin tekshürüsh élip bérish nahayiti muhim, eger shundaq bolghanda biz
weqi’ening rastliqi heqqide tonushimizni mueyyenleshtureleymiz we
weqi’ede zorawanliqning qurbani bolghanlar üchün adalet élip kéleleymiz.

Bu tekshürüsh netijiliri [weqi’ening mahiyiti] jem’iyetke ochuq bildurlishi
kérek. Weqi’e ustidin ishenchlik tekshürüsh élip bérish we paydiliq bolghan
tedbirlerni qollinish rayonda keng da’iride yamrighan öz-ara ishenmeslik we
hoquq heqqidiki söz-chöcheklerning yoqlishigha turutke bolidu chünki bu
ikki xil amil bu zorawanliq heriketlirining kélip chiqishidiki asasliq
seweblerdur.

Eyni waqitta weqi’e yuzbergende birleshken döletler teshkilatining azsanliq
milletler hoqoqi ishlirigha mes’ul mutexesisi gay mchdougall xanim shuar
gha bérip tekshurush élip bérishini telep qilghan idi. U waqitta xitay da’irliri
gay mchdougall xanimning telipini ret qilghan.

Xelq’ara kechürüm teshkilati xitay hökumitini gay mchdougall xanim we
bashqa birleshken döletler teshkilati insan heqliri xizmitige mes’ul
mutexesislerning shuar gha bérip weqi’e ustide tekshurush élip bérish
heqqidiki teleplirini kéchikturmey kapaletke ige qilishqa chaqiridu.
Xitay da’iriliri bu qétimqi naraziliq bildürüsh heriketlirige qarita shuar ning
tereqqiyatining xitayning bashqa jayliridin arqida qalghanliqini shunga
rayonda iqtisadni téximu tereqqiy qildurush zörür dep tekitlesh bilen jawab
qayturdi we 2010- yili 5- ayda xitay merkizi hökümiti rayonni tereqqiy
qildurush üchün 10 milliyard yüen (1 milliyard 400 milliyon amérika dolliri)
liq meblegh ajritilghan bir tereqqiyat pilanini otturigha qoydi10.

Démek rayonning jem’iyet amanliqini kapaletke ige qilishni tüp meqset qilghan
halda tüzülgen bu pilanini emelge ashurush üchün mezkur turning pilan’gha
élinishi we ijra qilinishi jeryanlirida bu qétimqi weqi’ening biwasite tesirige
uchurghan rayondiki barliq milletlerning pikir we telepliri eks etturulishi
kérek. Egerde uzun yillar dawamida shekillen’gen bu narazliqlar estayidilliq
bilen otturigha qoyulup muzakire qilinmighanda rayondiki weziyet téximu
jiddiyliship kétishi mumkin.

Bolupmu rayondiki kemsitilishke qarshi
ünümlük tedbir qollunulushi - bu rayondiki milliy – étining milletlerning öz medeniyiting, iqtisadining we ijtima’iy heq-hoqoqlirining xelq’araliq insan heqliri we qanun ölchemliri asasida kapaletke ige qilishini körsitidu.

Bu tereqqiyat pilanidin rayondiki milletlerning millet kélip chiqishi, din we
étiqadtiki oxshimasliqi, jins, til, siyasiy we bashqa jehettiki perqliri yaki
dölet we ijtima’iy kélip chiqishi, mülük, toghulush we bashqa salahiyetliri
nezerge élinmighan halda rayondiki hemme xelqler teng menpe’etke
érishishi kérek.

Bu doklat jemi 41 betlik. Putun doklatni Xelq’ara Kechürüm Teshkilatining tobetidin korung:

http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA17/027/2010/en/6d1f0a1a-f04e-49ee-9c8b-7559c080ca93/asa170272010ug.pdf

Unregistered
19-09-10, 17:31
mushundaq xelqaralik teshkilatlarning uyghur uchun qilghan bu esil xalis xizmetlirige kop rehmet!

Unregistered
21-09-10, 06:28
bu rapor (doklat) kitapche qilinip neshir qilindimu? eger neshir qilinghan bolsa qayerdin setip alamaymiz. bilidighanlar bolsa yezip qoyghan bolsanglar. rexmet.