PDA

View Full Version : Sherqiy Türkistan Mesilisining Xarektiri



M.Sayrami
18-09-10, 08:24
Sherqiy Türkistan Mesilisining Xarektiri

aptori : M . Sayrami

Kommunist Xitay hakimiyiti, 1949 – yilidin buyan özining barliq sirtqi teshwiqatlirida, Sherqiy Türkistanda yüz bergen Milliy heriketlerning xarektirige baha bergende, < bu, milliy mesilimu emes, diniy mesilimu emes, belki intayin az sandiki zorawan unsurlarning urush, cheqish, bulash we köydürüsh heriketliridin ibaret, ular Xinjiangdiki her millet xelqighe wekillik qilalmaydu > digen sepsetide ching turup kelmekte. Yeni, Xitay hakimiyiti Sherqiy Türkistanda yüz beriwatqan milliy heriketlerni hech bir zaman < milliy mesile > dep etirap qilghan emes.

Hitaylar arisida, ilgiri sherqiy türkistanni ishghal qilghan ata – bowiliridin qalghan meshhur bir eqiliye sözi bar, u bolsimu, < xinjiangda her 3 yilda bir kichik isyan, her 30 yilda bir chong isyan chiqidu > digen sözdin ibaret. Sherqiy turkistan Manju impiratorluqi teripidin ishghal qilinghan we 1884 – yili unung nami < Xinjiang > dep özgertilgendin buyan, bu rayonda uyghurlarni asas qilghan yerlik heliqning herqaysi dewirlerdiki hitay hakimiyetlirige qarshi elip beriwatqan turluk shekildiki kureshliri taki bugungiche tohtimay dawam qilip kelmekte.

1949 – yilidin buyanqi Kommunist Xitay dewrini elip eytsaq, bu dewirde Sherqiy Türkistandiki Milliy heriketlerning teximu kücheygenliki we hehc üzülmey dawam qilghanliqi bir emiliyet. Mesilen, 1950 – yili 7 – ayda ghujida partilap chiqqan we milliy armiye ofisseri Rahmanop rehberlikidiki milliy qozghilang, 54 – yili 12 – ayda Hotende partilighan we Abdulla Himit tehberlikidiki qozghilang, 1960 – yili 11 – ayning 12 – küni qurulghan < Sherqiy Türkistan Xelq inqilawi partiyesi > rehberlikide pütün Sherqiy Türkistan miqyasida qanat yaydurulghan we 10 nechche yil dawam qilghan milliy heriket we qozghilanglar, 1981 – yili 1 – ayda peyziwat nahiyeside qurulghan < sherqiy Türkistan Qurtulush partiyesi > rehberlikide Qeshqer rayonida elip berilghan milliy isyanlar, yene shu yili 10 – ayda Qeshqer shehride partililap chiqqan Xelq isyani, 1985 – yili Ürümchide yüz bergen yerlik Ali mektep oqughuchilirining keng kölemlik demokratik heriketliri, 1990 – yili 4 – ayda yüz bergen Barin dehqanlar qozghilingi, 1996 – yili 2 – aydin etibaren Aqsuning herqaysi rayonlirida qanat yaydurulghan Qoralliq qarshiliq körsütüsh heriketliri, 1997 – yili 2 – ayning 5 – küni ghuljida yüz bergen milliy isyan … Men tilgha elip ötken bu hadisiler, kommunist Xitay ishghalidin buyan yüz bergen milliy heriketlerning peqetla melum bir qismi. Xitay hakiiyitining yuqarqi hadisilerning hemmisini < Milliy bölgünchilik heriketliri > dep atighanliqining özila, bu heriketlerning pütün Sherqiy Türkistan Xelqining arzu – isteklirige wekillik qilidighan omomiy Xelq herikiti ikenlikini sherhiylep turmaqta. Yene mesilen, Xitay ministirlar kabenti ishxanisi teripidin 2002 – yili Dunyagha elan qilghan doklatida, peqetla 1990 – yilidin 2001 – yilighiche bolghan mezgil ichide, Sherqiy Türkistanda Xitay hakimiyitige qarshi 200 nechche qetim qoralliq toqunush yüz bergenliki we bu qoralliq heriketlerni peyda qilghuchilaring meqsidining, < sherqiy Türkistan jumhuriyiti qurush > tin ibaret ikenliki ochuq bayan qilinghan idi. eger biz bu kureshlerning harektiri we meqsidige qaraydighan bolsaq, sherqiy turkistanda esirlerdin buyan jeryan qilip keliwatqan milliy inqilaplarning qandaqtur bir ichki urush, qebililer otturisidiki majra weyaki diniy toqunushlar emes, belki mustemlikichilikke qarshi elip beriliwatqan milliy musteqilliq heriketliri ikenlikini, shundaqla ghayisi,meqsidi we nishani eniq bolghan bu heriketlerning zor bir milliy mesile, yeni uyghurlarni asas qilghan yerlik heliqlerning oz teqdirini ozi belgilesh we insanche yashash hoqoqini qolgha kelturush uchun elip beriwatqan milliy heriketler ikenlikini koruwelish tes emes. Mesilen, 33 – yili we 44 – yilliri qurulghan musteqil sherqiy turkistan jumhuriyetliri, sherqiy turkistandiki milliy heriketlerning ghayisini we uyghur helqining arzusini munazire telep qilmaydighan halda ochuqche sherhilep turmaqta.

Shuning uchunmu bugunki kunde dunya jamaetchiliki sherqiy turkistanda hitaygha qarshi jeryan qiliwatqan putun hadisilerning hemmisini Milliy mesile, yeni uyghur millitining musteqilliq mesilisi dep qarimaqta. Gerche sherqiy türkistaning mustemlike tarihida köpligen dewir we hakimiyetler almashqan bolsimu, emma hitay mustemlikichilirining yerlik heliqqe qaratqan zulum, besim we qirghinchiliq siyasiti hechbir zaman peseygini yoq, eksiche herqaysi dewirlerde ötken mustemlikichi küchler ölirining yerlik heliqqe qaratqan zulum siyasitini we taktikisini bir – birige miras qaldurup, uni tehimu kücheytip we zalimlashturup kelmekte.

Kommunist hitay hakimiyiti sherqiy türkistanni ishghal qilghan 50 nechche yildin buyanmu, Uyghur xelqining kishilik hoqoq, demokratiye we öz teqdirini özi hel qilish heqqidiki tenich insani arzu – isteklirini hechqachan nezerge alghini yoq we bu arzu – isteklerge miltiq – zembirek we kaltek – tohmatlar bilen jawap berip kelmekte.

Hitay hakimiyiti Uyghur xelqining qanuniy, siyasi teleplirini tenich yol bilen hel qilmay, ularni özini qoghdash üchün qoralliq toqunushlarni keltürüp chiqirishqa mejburlidi, beyjing dayirlirining atsimilatsiyeni we qirghinchiliqni asas qilghan dölet teror siyasiti yerim esirdin buyan künsanap kücheyse kücheydiki, hech ajizlashmidi, mesilen, 90 – yili aprildiki < barin inqilabi >, 95 – yili 7 – iyoldiki < hoten weqesi >, 97 – yilidiki fewral weqesi, 5 – iyol Ürümqi namayishi we shulargha ohshighan köpligen siyasi küreshlerning beyjing hökümiranliri teripidin rehimsizlerche qanliq basturulghanliqi buning janliq örnekliri idi.

Sherqiy türkistanning mustemlike tarihigha qaraydighan bolsaq, esirlerdin buyan bu rayondiki uyghurlarni asas qilghan yerlik heliqler teripidin mustemlikichi hakimiyetlerge qarshi izchil türde dawamlashturulup keliniwatqan türlük shekildiki isyan we naraziliq heriketliring hergizmu tasadipi otturigha chiqqan istihiyesiz heriketler emes, belki ghaye,meqset we nishanliri eniq bolghan, yerlik heliqning ortaq hessiyati we sadasi toluq ekis‘ettürülgen wekillik harektirige ige hadisiler ikenlikini körüwelish tes emes. Bolupmu 20 – esirning bashliridiki, yeni 1911 – yilidiki tömür helipe isyanidin tartip taki bügüngiche bolghan uzaq tarihiy bir jeryan ichide yüzbergen chong – kichik isyan we qarshiliq körsütüsh heriketlirining tüp alahidiliklirini inchikiliq bilen tehlil qilghinimizda, uning harektiri, meqsidi we bu heriketlerning kelip chiqishigha sewepchi bolghan asasliq amillarning bir – biridin anche periqlinip ketmeydighanliqi körülmekte. Bu amillar, mustemlikichilerning yerlik heliqqe salghan chekidin ashqan milliy zulmi we besimi, siyasi, iqtisadi, ijtimayi,din, mediniy – maarip ... qatarliq jehetlerde yerlik heliqler uchrawatqan adaletsizlik we eghir kemsitishler we ularning buhil zulum, besim we adaletsizliklerdin muntesna halda erkin, hör yashash mohitigha erishish meqsidi bilen, kolliktip halda elip barghan naraziliq we qarshiliq körsütüsh heriketliridin ibaret idi. emma, bu uzaq tarihiy jeryanda sherqiy türkistanni idare qilip kelgen hechbir mustemlikichi hakimiyet, yerlik heliqning isyan qilishigha sewepchi bolghan heqiqiy amillarni esla etirap qilghini yoq, hemmisila digüdek bu isyanlarning peyda bolush menbiyini tashqi amillargha, yeni atalmish < jahangirlar > ning we ularning < ghalchisi > dep qaralghan qandaqtur < intayin az sandiki yerlik bölgünchilerning qutrutishi > gha baghlashqa we bu arqiliq, özlirining yerlik heliqqe seliwatqan zulumlirining üstini yepishqa tiriship keldi. Bolupmu bu mustemlikichi hakimiyetlerning ortaq alahidiki, yerlik heliqning omomiy iradisi ekisettürülgen bu heriketlerning harektirini burmilash we mumkin bar uni omomiy heliqning emes, belki qandaqtur birqanchila atalmish < oghri, qatil, bulangchi we lükchekler > ning iradisi qilip körsütüshke urunushtin ibaret idi.

Emdi biz, Sherqiy türkistanda Uyghurlar zich olturaqlashqan Tarim wadisining omomiy weziyitige nezer selip baqayli, Bügün bolsa Tarim oymanliqi Xitay boyiche eng muqimsiz rayonlarning biri bolup, Tarim wadisidiki milliy isyanlar we qarshiliq körsütüsh heriketliri bir – birige ulushup ayiqi üzülmey dawam qilmaqta.

Sherqiy türkistanning jenobi rayonlirini öz ichige alghan we Uyghurlar teripidin < 6 sheher > dep atalghan Tarim oymanliqining omomiy kölümi 530 ming kuwadirat kilometir bolup, tarixtin buyan Tarim wadisi Uyghurlarning siyasi, iqtisadi, diniy we mediniyet jehettiki asasliq merkizi bolup kelgen, memurchiliq qaplighan bayashat bir rayon idi.

Bügün bolsa Tarim oymanliqi Xitay boyiche eng muqimsiz rayonlarning biri bolup, Tarim wadisidiki milliy isyanlar we qarshiliq körsütüsh heriketliri bir – birige ulushup ayiqi üzülmey dawam qilmaqta.
Tarim oymanliqida nefit quduqliri, Tebigaz eghizliri we zawut, kan – karxanilarning sani köpeygensiri, bu wadidiki yerlik xelqning chuqan we isyan sadalirimu shunche küchüyüp bardi.

Mesilen, 2008 - yilining özinila elip eytsaq, shu yili 3 – ayning 23 – küni Hotende Uyghur ayallirining hökümetke qarshi keng kölemlik namayish yüzberdi.
8 – ayning 4 – küni Qeshqerde chetelning küchlük diqqet – etibarini qozghighan < semen yoli weqesi > yüzberdi.

8 – ayning 10 – küni Kuchar nahiyeside Xitay hakimiyitige qarshi bir qatar partilitish weqeliri meydangha keldi.

8 – ayning 12 – küni Peyziwat we Qeshqer yengisheher nahiyiliride yene milliy qarshiliq küchliri bilen Xitay saqchi – eskerliri otturisida qoralliq toqunush yüzberdi.
Yuqarqiliri peqetla tarim oymanliqida yüzbergen wekil xarektirlik chongiraq hadisilerdinla ibaret idi.

< aptonom rayon > ning reyisi Nur bekrining 2009 - yili 9 – ayning 10 – küni Ürümqide chaqirilghan < aptonom rayonluq kadirlar yighini > da Bergen doklatining bash qismida, 1990 – yili 4 – ayning 5 – küni meydangha kelgen < Barin weqesi > din buyan yüzbergen wekil xarektirlik 11 qetimliq milliy qarshiliq körsütüsh herikiti neqil qilip körsütülgen bolup, bunung ichide Ghulja we Ürümqide yüzbergen ikki hadisidin bashqisining hemmisi Tarim oymanliqida, yeni 6 sheher rayonida meydangha kelgen idi.

Undaqta Tarim oymanliqida kündin – künge ulghuyushqa bashlighan milliy küresh yalqunliri nimidin direk beridu ?

Sherqiy türkistanning jenobi rayonliri ziyaret qilip kelgen chetellik muxpirlar we sayahetchilerning ortaq qarishiche, bu rayondiki milliy isyanlarning kelip chiqish sewebi heqqide artuqche bash qaturushning hajiti yoq, chünki tarim wadisining sirtqi körünüshila hemmige toluq jawap bolalaydu.

Mesilen, bügün Tarim oymanliqidiki nefit quduqliri, tebiygaz eghizliri, kömür kanliri shu derijide köpki, xuddi asmandiki yültüzlarni eslitidu, nefit we gaz torbiliri xuddi boghmaq yilandek pütün wadini chirmap alghan, Korlidin tartip taki Hotengiche asasliq chong nahiyelerning hemmiside digüdek chong we ottura tiptiki Nefit – xemiye zawutliri, nefit qomandanliq shitapliri tesis qilinghan bolup, Xitay merkizi hökümitige biwaste qaraydighan bu nefitlik we kan – karxanilarda ishlewatqan 100 minglighan ishchi – xizmetchilerning hemmisi Xitaylardin ibaret we bular üchün sansizlighan zamaniwiy olturaq rayonliri berpa qilinghan.

Bu Xitay ishchi – xizmetchilerning otturiche ayliq maashi 5000 yuandin kam emes we bu, jenobi rayonlardiki Uyghur dehqanlirining 3 – 4 yilliq kirimi bilen teng. Shunga ularning uchusida moda we esil kiyim, astida pikap, yiyishi gösh – may, ichishi sharap, öyi bikarliq, otun qalaydighan ish yoq, hemmisining öyide zamaniwiy gaz ochaqliri bar, sudin, toktin ghemi yoq ...

Epsuski, ular keyip süriwatqan mohitning etrapida yashawatqan Uyghurlarning ehwaligha qarap beqing:

Köpünchisining olturidighini lay – kesekte selinghan xarabe öyler, öy – öylerde qizlirini Xitayning ichki ölkilirige ishlemchilikke iwetishke mejbur bolghsan ata – anilarning yigha – zarliri, ochaqta qalaydighangha gaz turmaq hetta kömürmu yoq, kocha – bazarlarni uchusi jul – jul, qosiqi ach yerlik tilemchiler qaplighan, sheher – bazarlardiki Uyghur yashlirining köpünchisi ishsiz, saqchi mashinilirining siren sadasi hemme yaqni qaplighan, yerliklerning közliri teshwish we nepretke tolghan ...
Dehqanchiliq ishlepchiqirishi yene burunqidek iptidayi we qalaq,
Yuqarqidek roshen selishturmilar heqqide chetel metbuatlirida we teliwizye qanallirida köpligen maqale we purogrammilar élan qilindi.

Ularning qarishiche, Xitay hakimiyitining yerliklerge qaratqan iqtisadi jehette mustemlikilerche sömürüsh, ekispilatasiye qilish, qarshi chiqquchilarni besim, tehdit we zerbe bilen singdürüsh siyasiti, bu rayonlarda milliy isyanlarning teximu ewij elishigha sewepchi boluwatqan asasliq amillardin ibaret.

Emiliyette bolsa bügün Tarim oymanliqi Xitayning enirgiye we xameshya jehettiki eng asasliq bazilirining biri.

mesilen, < Xitay axbarat agentliqi > ning 2008 – yili 7 – ayning 29 – küni xewer qilishiche, nöwette Tarim oymanliqida tekshürüp bayqalghan Nefit zapas miqdari bir milyart 730 milyon tonna bolup, 2000 – yili Tarim oymanliqidiki yilliq nefit ishlepchiqirish miqdari 1 milyon 940 ming tonna bolghan bolsa, 2007 – yili 5 milyon 360 ming tonnigha yetken, buyil 6 milyon 900 milyon tonnigha yetishi mumkin.
Xitayning pilani, 2010 – yiligha qeder yilliq nefit ishlepchiqirish miqdarini 10 milyon tonnigha yetküzüsh.

Ötken yili Sherqiy türkistan boyiche ishlepchiqirilghan tebiygaz miqdari 21 milyart 100 milyon kup metir bolup, bunung mutleq köp qismi Tarim oymanliqidin ishlepchiqirilghan.

Yene kelip Bay nahiyesige we Hotenning Buya yezisigha tesis qilinghan döwlet igilikidiki chong tiptiki kömür kanlar bolsa Xitayning Sherqiy türkistandiki eng asasliq kömür ishlepchiqirish baziliri bolup, xuddi < mozduzning putida ayaq yoq > digendek, bu ikki nahiyediki Uyghur dehqanlirining mutleq köp qismi hazirghiche qalighili kömür yoq, janggangdin otun terip hayat kechürmekte.

Yene mesilen, 1988 – yili merkezning buyruqi bilen Poskam nahiyeside tesis qilinghan döwlet igilikidiki nefit – xemiye zawutimu Xitayning nuxtuluq karxanilirining biri bolup, bu zawutta ishlepchiqirilghan benzin, selerke, xemiyewiy oghut ... qatarliq mehsulatlar Xitayning köpligen ölkilirining hayatliq menbiyi bolup kelmekte.
Emma Poskamchu ?

Yer – yeridin bulduqlap nefit eqip turghan bu nahiye, Xitay hökümiti teripidin, < jenobi xinjiangdiki eng namrat nahiye > dep bekitilgen nahiyelerning biri bolup, dehqanchiliq ishlepchiqirishi iptidayi, terilghu yer az, emgek küchi köp, xelqi narat, dehqanlarning yilliq otturiche kirimi 1300 yuan etrapida, eger Xitay hakimiyiti bu zawutta ishlepchiqirilghan selerke we xemiyewiy oghuttin yerliklerge biraz < iltipat > qilghan bolsa idi, u chaghda Poskamning dehqanchiliqi mashinlashqan, ishlepchiqirishi tereqqi qilghan, turmush sewiyesimu yuquri kötürülgen bolatti.
Echinishliq yeri shuki, nöwette Poskam nahiyesi, uyghur qizlirini Xitayning ichki ölkilirige mejburi ishlepchilikke eng köp iwetiwatqan nahiyelerning biri bolup, bezi sanliq melumatlarda körsütülishiche, bu nahiyedin 2004 – yilidin buyan peqetla Shan dong ölkisige iwetilgen qizlarning sani 5000 din ashidu.

Yene mesilen, Qaghiliqtiki Kökyar nefitlikini elip eytsaq, 1977 – yili bayqalghan bu nefitlik, Tarim oymanliqidiki eng chong nefitliklerning biri bolup, 30 yildin buyan Xitayni zor miqdarda nefit bilen teminlep keliwatidu – yu, emma bu nahiyemu 30 – yildin buyan < namrat nahiye > digen namdin qurtulalmaywatidu we bu nahiyemu ichki ölkilerge uyghur qizlirini ishlemchilikke iwetishning bayraqdari.

Mesilen, germaniyediki < Sherqiy türkistan informatsiyon merkizi > ning igellishiche, Tian Jin shehridiki < Xin hua mayka toqush zawuti > gha Qaghiliq nahiyesidin 300 nepet uyghur qizi yötkep kelingen bolup, ularning künlük ish waqti 15 saet we ayliq maashi aran 340 yuan, bu pulmu ularning qoligha berilmey Qaghiliq nahiyelik hökümet yaki ayallar birleshmisige iwetilidu.

Qaghiliqliq qizlar bu zawutni, < Xin huan türmisi > dep atiwalghan, sewebi, bu zawutning tüzümi intayin rehimsiz bolup, ularning zawut qorosidin sirtqa chiqishi cheklengen, hech birining salametlik sughortisi yoq, jewri – japagha chidimighan 60 neper qiz zawuttin qechip ketken, 150 neper qiz keselge giripdar bolup ishliyelmeydighan halgha chüshüp qalghini üchün yurtigha qayturuwetilgen.

Manabu, bayliqqa tolghan Tarim oymanliqining heqiyqi igilirining bügünki echinishliq weziyiti, buxil eghir adaletsizlik we qattiq ekispilatasiye mewjut bolup turghan bir mohitta yene qandaqtur < muqimliq >, < tenichliq > digenlerdin eghiz echish mumkinmu ?

http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=9847