PDA

View Full Version : Vancouver we Toronto'diki Uyghurlargha - Uyghur Canadian



Uyghur Canadian
15-07-10, 04:26
Vancouver, Toronto Canada'diki Uyghurlargha

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-kanada-07132010184251.html?encoding=latin

Uyghurlar,tibetlikler we falunggongchilar kanadadimu xitayning tehditi astida yashimaqta

Ixtiyari muxbirimiz kamil tursun
2010-07-13
Rusiye üchün jasusluq qilghan10 neper jasus gumandarining amérika qoshma shitatlirida qolgha élinghanliqi xewiri dunyaning diqqitini qozghighan bir waqitta, kanadadiki siyasetchi we mutexessisler hökümettin kanada jasusluqqa qarshi idarisining xitay hökümitining kanadaliq siyasetchilerge gheyri yollar bilen tesir körsitiwatqanliqi heqqidiki bayanatigha konkrét izahat bérishni, bu xildiki siyasetchi we emeldarlarni ashkarilashni we bulargha qarita tedbir qollinishni telep qilmaqta.

Mutexessisler yene,eslide xitay puqraliri dep qaralghan, nöwette kanadada yashawatqan uyghurlar,tibetlikler we falunggungchilarning xitay hökümitining eng éghir tehditige uchrawatqanliqini otturigha qoydi. Kanada bixeterlik axbarat idarisining dériktori richard faddén xitay reisi xu jintawning kanada ziyaritige toghrilap, kanadaning ikki shitatidiki bezi ichki kabént ministirliri we sheherlik hökümetlerdiki bezi yoqiri derijilik emeldarlarning xitay hökümitining kontrolluqigha chüshüp qalghanliqi we ularning sadiq wakaletchilirige aylanghanliqi heqqidiki bayanatni élan qilghanidi.

Kanada jamaiti ichide küchlük ghulghula qozghighan bu bayanat tebiiy halda, kanadadiki xitay siyasetchilerning oghisini qozghidi. Toronto uniwérsitétining proféssori, jasusluq mutexessisi wesléy warkning qarishiche,xitay dairilirining kanadaliq bezi siyasetchi we emeldarlarni özige tartish,ulargha issiqliq ötküzüshtiki meqsetliridin biri, kanadadiki falunggungchilar, tibet musteqilchiliri, teywen musteqilchiliri we uyghur musteqilchilirining paaliyetlirini cheklesh ikenlikini tilgha élip:

"Xitay hökümiti falunggungchilarni yaxshi körmeydu. Ular yene, tibet musteqilliqi, teywen musteqilliqi shundaqla uyghur musteqilliqini yaqlighuchilarni esla yaxshi körmeydu. Xitay hökümiti yoqiridiki xelqlerning chetellerdiki paaliyetchilirini yoshurun közitishke we ularni biaram qilish we ularning awazini boghush, paaliyetlirini chekleshke alahide ehmiyet béridu. Xitaydin kélidighan tehditler emeliyette bu xelqlerge qaritilghan. Shunga biz xitay hökümitining bu xildiki tehditlirige segek bolushimiz we buning aldini élishimiz kérek " dédi.

Ilgiri xitayning kanadadiki elchixana we konsulxana xadimlirining kanadadiki bezi uyghurlarni özige tartqanliqi we ularni xitay hökümitining kanadadiki uyghurlar ichidiki quliqi bolup bérishke teklip qilghanliqi otturigha chiqqanidi. Ürümchi qirghinchiliqining bir yilliqi yéqinliship qalghan bir qanche kündin béri, kanadadiki uyghur siyasi paaliyetchiler xitaydin kéliwatqan parakende qilish téléfonlirining tehditigimu uchrimaqta. Xitay dairiliri bolsa, kanada jasusluqqa qarshi orginining yoqiriqi bayanatigha hazirghiche héchqandaq inkas qayturmidi. Jasusluq mutexessisi proféssor wesléy wark xitaygha oxshash diktator döletlerning kanadadiki jasusluq paaliyetliri heqqide xélidin béri, kanada dairilirini agahlandurup kelgenlikini eskertip:

"Xitay hökümiti herqandaq eyibleshlerge sezgürlük bilen muamile qilidu. Ularning bashqa döletlerde jasusluq heriketliri ashkara bolup,etrapqa pur ketsimu, buni hergizmu étirap qilmaydu. Ular bashqa döletlerdiki tibet,teywen,falunggung we uyghur jamaetlirining ichige qol tiqqanliqi chuwulup otturigha chiqsimu, lékin ular yenila étirap qilmay qoliqini yopurup yüriwéridu. Ret qilish bu döletning qénigha singip ketken bolup, ularning loghitide yüz qizirish dégen nerse esla mewjut emes " dédi.

Kanadadiki xitay millitidin bolghan siyasetchiler kanada jasusluq qarshi idarining bu bayanatigha narazi. Öktichi yéngi démokratlar partiyisidin bolghan,xongkongluq parlamént ezasi oliwia chow, yoqiriqi bayanatqa narazi bolghuchilarning biri.U bu bayanatning emdila yaxshilinishqa qarap yüzliniwatqan kanada, xitay munasiwetlirini buzush rolini oynaydighanliqini ilgiri sürüp: " jasusluqqa ait roman we kinolargha oxshap qalidighan bu bayanatning héchqandaq pakit asasi yoq" dédi. U sözide, bu xil bayanatlarning kanadadiki xitay köchmenliridin bolghan siyasetchilerge qara suwash rolinila oynaydighanliqini eskertti.

Emeliyettimu bu bayanatning tigh uchi asasliqi kanadadiki xitay siyasetchilerge qaritilghanidi. Kanada bixeterlik axbarat idarisining asiya ishlirigha mesul sabiq emeldari michél katsuya bolsa, kanadaliq bezi siyasetchilerning bashqilar teripidin kontrol qilinish mesilisi heqqide toxtilip:

"Kanadadiki bezi siyasetchi we emeldarlar xitay hökümiti teripidin sétiwélinghachqa, tebiiy halda ularning qorchiqigha aylinip qaldi. Yene bezi emeldarlar bolsa, özlirining heriketlirini bashqa bir dölet we bashqa bir medeniyet otturisida köwrüklük rol oynawatimiz, dep yüzeki qarighan - Yu, emma bu heriketlirining kanadaning bixeterlikige ziyan yetküzüwatqanliqini tonup yetmigen" dédi.

Jasusluq orginining bu sabiq emeldari xitay hökümitining kanadagha singip kirishke urunush heriketlirige heyran qalmaydighanliqini bildürüp:

"Xitay kommunistliri ezeldin qanun boyiche ish qilmaydu. Meqsetke yétish üchün herqandaq wastini tallap olturmaydu. Tetür teshwiqat qilish,kontrol qilish we singip kirishke urunush ularning daimliq wastiliridin biri. Ular bu xil yolda méngiwatqinigha nechche on yillar bolup qaldi" dédi.

Kanada bixeterlik axbarat idarisi bolsa, bu mesile üstide téximu keng tekshürüsh élip bériwatqanliqini, buning netijisini élan qilishqa téxi baldurluq qilidighanliqini bildürdi.

Towendiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-kanada-07132010184251.html/u0713-kamil.mp3/inline.html?encoding=latin