PDA

View Full Version : Uyghur Musteqilliqi, Turkchilik, Uyghurluq, Alma - Amut



Unregistered
20-06-10, 15:26
London uyghur ansembel tor bitide ilan qilinghan Erkin Sidiqning "Honlarning Dahiysi Attila we Attilaizm‏" namliq maqalisining qaritilmiliqi sheksizki Honlargha sighinish we choqunushning bir Alim teripidin qilinghan kuchluk Tewsiye aldida bizmu soyunup, del Hnning ozi bolup intayin bashqiche bolup kitimiz. tebi ehwal. ikki Ming yil ilgiriki Honlar Tarixigha qaytqanliq, "choqunush" digenler chungqur Siyasi mezmunni oz ichige alidighan sozler. Alim buyuk Siyasetlerge Arilashqanliqini yazmisi arqiliq ilan qilghan. Uni Siyasetke arilashmaydu diyish xata. "ErkinSidiqning qilidighan oz ishi bar, u Siyasetke arilishamdu, Arilashmamdu, hichkimning Anisining heqqi yoq" - diguchining bundaq diyishke "Anisining heqqi yoq" liqini Erkin Sidiq bildurup qoyghan.

Erkin Sidiq kop uluqlan'ghan, maxtilip Ataqqa chiqqan tebi-pen Alimi. U Uyghurlarning ichidin chiqqanliqi uchun, Atiqida, Dangqida alliqachan Uyghurlarning heqqi Bar bolup hisaplinidu. Atiqi chiqqanlarni heqqim bar diguchiler xitay we Uyghurdin ibaret ikki terep beribir otturigha chiqarmay qalmaydu. Ularning otturigha chiqmaydighan Heqqi yoq. Hichkimge artuq nezer salmaydighan Uyghurlar ularning yurush-turushigha tot kozi bilen sep salidu. Chunki ularning her- bir yurush-turushi minglighan Uyghurning jini bilen, jini bilen, mili bilen munasiwetlik! shunga ularda Uyghurlarning heqqi bar! ularning ataq-abroyini qilidighan, ular bilen ghururlinidighan Qani bir, jani bir, koki bir oz milliti Uyghurdur. UAA Tor bitide ilan qilghan " ErkinSidiqta Uyghurlarning heqqi bar" namliq maqelem ilip tashlandi. Bu tima Yoqutuwitildi. ErkinSidiqning bu yazmisini oqup herkimining Alim bolushtin burun Uyghur bolushi kireklikini, Uyghurlarning Alimlirimizda jiddi we tiximu kop Heqlirining barliqini, Alimlirimizning yuksek mesuliyetke dayim teyyar turushi lazimliqini yenimu sezdim.

Uyghurlarni palaketlerge tartiwatqan satqunlarning Siyasi sehnisige ot ichip, ularning epti -beshirisini ichip tashlash bilen Alimilirimizgha tigh-uchini Qaritish arisida tup perq bar. Ulargha bolghan zor umittin kilip chiqqan naraziliqlargha toghra muamile qilish kirek. Alimlirimiz bilimlik insanlar, miwilik derextek.Miwisni dep tash atidighanlarmu bolmay qalmaydu. Alimlirimiz bilen birlikite satqunlargha qarshi uzul-kisil koresh qilghandila andin Alimlirimizdin kutkenlirimizge irisheleymiz.

Uyghurlar oz pajielirimizning qanchilik derijide ichinishliq ikenlikini xitay mustemlikisining
Buyun turuqida shekillen'gen qulchuluqning qaysi derijide ikenlikini sezmemdighanDUQ?. Arimizdiki xitayperes sala-sulhichi satqunlarning Uzul -kisil musteqilliq ingimizni bulghushi bilen wujudimizgha singdurgen xitaychiliqning tesiri astida uni taza his qilalmas halgha kelgendek turimiz.

"Kelgendek turimiz" diki "turimiz"- bizning tixiche ore turghanliqimizni bilduridu. Uyghurning tixi ore turghanliqi, hawasiz boshluqta muelleq turghandin ewzel, elbette.
Alem tetqiqatida Alim bolup Uyghur rialliqidin, Uyghur turghan yerdin ayrilip, xiyali wakum boshluqida hon ewlati bolush intilishi bash qayghanni hisapqa almighanda
Rahet we kongulluk tuyghu bolishi mumkin.

Uyghurning tixi ore turghanliqila bizning ishenchimiz. U chushkunluk, teslimchilik bizni xali qilidu. Tixi ore turghanliqimizgha barikalla. Biraq turghan yirimizde 60 yildin
Biri turiwatqanliqimiz iniq. Ore turghandin yurgenlik, iz qaldurghanliq ewzel.

Biz turghan yawropa, amirikilarni qoyup turayli, gorbachowning bayanatidin kiyin musteqil dolet bayriqi, dolet marshi, dolet pasportigha ige Bolghan qirindash doletler we ularning puxralirimu qilmaydighan ishlarni bizge chikidin ashurup qildurup kiliwatqan xitayning sistimiliq, pilanliq Siyasi oyunlirining qurbanliri bolupla kelDUQ.. Ayal atliq qisimlirinimu oz ichige alghan, tank, bironiwik qisimlirigha ige armiyesi bar axirqi jumhuriyet Uluq Uyghur ata exmetjan qasimi korsetkendek " arimizdiki xitaydinmu better eysa yusup, mesut sabirilar"ning xitay uchun Uyghurlarni bu oyunlar bilen Azdurushi arqiliq qoldin ketti. Ular buni roslargha, xitayning qizil komunist bolup qalghinigha donggep keldi. Umu bolmighanda teqdir-qismetke artip qoyushti. Bular bizning jan yirimiz - Uyghurluqimizni ajizlashturdi. Uyghurchiliqni, Uyghur milletchilikini unutturush uchun bizge qildurmighan-etturmigenliri qalmidi.

U kona oyunchilarning iz-basarliri hazirmu sehnide kozur qilinmaqta. Oyun 1992-yili "milli qurultay" teshkili tusini ilip "milli merkez"din tartip Bugunki "DUQ"din ghiche uzandi. Uning dunyaning her-qaysi jaylirighiche taralghan "merkezge qarashliq bir-tutash" bashqurush astidiki izdin chiqmaydighan Tarmaqliri bar. Tarmaq rehberlirining saylimi her dayim "merkez"din kelgen nopuzluqlarning korsitishi yaki biwaste bisimi arqiliq "saylap chiqildi", Ular'oyunning angliq-angsiz ijrachiliri bolup keldi.

Oyun opmu-oxshash, eysa yusup-mesutlar dewri - 48 lerde terghip qilin'ghan "chin Turkistan", 90-yilliridiki Erkineysa dewrige kelgende yene tekrarlinip Aqmighandin kiyin " xitay birliki-jungxa fidratsiyesi" bolup namgha ozgertildi. Artislar almashti, bugun oyun opmu-oxshash. Sehne "xelqara sherqi Turkistan Tijariti" shirkitidin ibaret sitiqchilar sehnisige aylandi. Oyunning tup mexsiti Uyghurlarni xitay ichige singdurup yoqutush. Oyun waste tallimay Axbarat wastilirini qolgha alghan oyunchilar, dimokratiyeni boghup, neyrenglerni ishqa silip, xitay zorawanliqi yurguzup kelmekte.

Diqqet Bilen bu oyunlargha Bir Nezer!

Ular Uyghurlarni yillardin biri "Turkchuluk", "Turanchiliq", "Atillachiliq", "islamchiliq", "wahabichiliq", "osmanichiliq", "Buyuk Turk mpiriyechiliki" we "buyuk honchiliq"lar bilen bolushigha shughullandurup keldi. Bular tarixtin azdur-koptur anglap qalghanlarni demali hayajan'gha silip, rial Emilyetni unutturup, xiyal otmushige bent qilip qoyush uchun qollunuldi. Uyghurlar u musteqil doletlerdiki azarlar, qazaqlar, ozbekler, tatarlar... Dinmu bek Turkmidu? Turtinmu bek "TumTurk" midu? Men Uyghur, Men Turk diyish cheklengenmu?

Alimlar Atiqi chiqqa dangliqlirimiz bu oyunlarning wastisi bolmasliq, tup mesililerde toghra, durus pikirlik Siyasionlarning meslihetini qobul qilip uyghurlarning arzulirini teliwini dunyagha bildurushliri kirek.
.
Ularning qollan'ghan wastisi eng radikal uslup. Uyghurlarning herqedemde , her yerde peqetla " men hon, men Turk, men wahabi musulman" bolushni omumlashturushni waste qilghan bu oyunlarning Siyasi ipadisi"millitimiz Turk, dinimiz islam, wetinimiz sherqi Turkistan" shuarigha aylandi. Bu shuar neshiriyat-metbuatlarda eysa yusup, mesut sabiri, haji yaquplarning qelimi we wezliri bilen otturigha chiqqanliqi bizge melum. Qayta ewj ilishi 90-yillarning bashliri Erkineysaning qol astida perhat yorungqash teripidin istambulda we kiyin miyunxinda neshir qilip tarqitilghan "birlik" qatarliq gizit-jornallarda keng turde teshwiq qilindi.

Bu Siyasi oyunlardiki meqset iniq. Alma bilen amutni arilashturiwitish mahiyette her-ikkisini inkar qilish bolghinidek "Turk" arqiliq Uyghur barliqini Inkar qilishtur. Turk we Uyghur arisida sun'i ziddiyet we dushmenlik yaritishtur. Uyghurlarni milli kimliki- "Uyghur" namidin mehrum qaldurup, musteqil Uyghur Doliti- Uyghuristan uchun ilip birilidighan koreshni dunyada her-jehette yitim qaldurushtin ibaret. Qollunulghan wastiler Uyghurlarda dunya we zaman kotermeydighan radikal chushenjiler yaritishtin ibaret qebihlikke we uchigha chiqqan xitay hile-mikirliri bilen tolghan. Tigini alghanda bu esheddi Turk dushmenliki we Uyghur dushmenlikidin bashqa nerse emes.

Bu yazmining axiri bar.


DUD Teshkilati reisi
Sidiq hajiMetMusa
Dilplum Arxitiktur

info@************
info@ u y g u ri a.com

Unregistered
20-06-10, 16:04
Sening diploming nedin berilgen

Unregistered
20-06-10, 17:42
Honlarning Dahiysi Attila we Attilaizm‏

Erkin Sidiq


http://www.uyghurensemble.co.uk/en-html/u-forum.html

http://london-uyghur-ansambil-munbiri.18026.n3.nabble.com/Honlarning-Dahiysi-Attila-we-Attilaizm-tp896849.html

Unregistered
20-06-10, 17:45
achangning yanchuqidin.

Unregistered
21-06-10, 03:13
achangning yanchuqidin.

hahahahaha, hey sidiq, hey sidiq, erkinler sendin qutulalmaydu, ......

Unregistered
21-06-10, 04:06
Honlarning Dahiysi Attila we Attilaizm‏


Erkin Sidiq

2010-yili 3-ayning 10-küni

Méning qizim Dilnare Amérikida toluqsiz ottura mektepte oquwatqan waqtida, uninggha bir qétim lidérliq heqqide ders ötüldi. Bu derste oqutquchi siniptiki oqughuchilarni 3-kishilik guruppilargha bölüp, guruppilar boyiche tapshuruq berdi. Bu tapshuruqta her bir guruppidiki 3 kishining birsi yalghandin Amérika prézidénti bolushni, qalghan ikki oqughuchi bolsa Maliye Ministiri bilen Emgek Ministiri bolushni, andin mushu 3 kishi birlikte Amérikining iqtisadini hazirqidin yaxshiraq qilish üchün qandaq qilidighanliqi toghrisida bir pilan tüzüp chiqishni tapshurdi. Hemde hemme oqughuchilargha bir paydilinish matériyali tizimlikini tarqitip berdi. Men qarisam bu tizimlikning ichide Honlarning dahiysi Attila toghrisidiki bir kitabmu bar iken.

Men Uyghurlarning Honlar bilen bolghan tarixiy munasiwitini bilgili xéle uzun bolghan bolup, biz sheher kutupxanisidin bu kitabni ariyet élip ekelgendin kéyin, uni özem bir qétim bashtin-axirghiche estayidil oqup chiqtim. Shu chaghda Attilaning dunyada ötken eng meshhur dahiylarning birsi ikenlikini, Amérikining aliy mektepliride ötülidighan bashqurush ilmigha ait derslerde Attilaning lidérliq sirliri we muweppeqiyet sirliri üstide mexsus toxtulidighanliqini bildim. Uningdin kéyin Amérikida ishlen’gen «Attila» dégen kinoni bir qanche qétim körüp chiqtim, hemde shuningdin bashlap öz tonushlurumgha izchil türde ashu kinoni teshebbus qilip keldim. Attilaning rolini alghan kino artisi Reg Rogers ni shuningdin bashlap nahayiti yaxshi köridighan bolup qélip, her qétim uni bashqa kinolarda körsem, ayalim Aman’gülge «Awu kishi Attilaning rolini alghan artis shu iken» dep qoyidighan boldum. («Attila» dégen kinoning You-tube diki adrisini mushu maqalining eng astigha yézip qoydum). Bu qétim dahi we lidérliq heqqide izdinishimning bir qismi süpitide, men Attila heqqidiki kitabtin birni qayta oqup béqishni qarar qildim.

Amazon tor bétidin «Hon Attila» (In’glizche «Attila the Hun») dep izdisem, jemi 242 netije chiqti. Shuning bilen men 1987-yili neshir qilin’ghan Wess Roberts ning «Hon Attilaning lidérliq sirliri» (In’glizche «Leadership Secrets of Attila the Hun») dégen kitabini sétiwaldim. Bu kitabning oqurmenliri bu kitab heqqide nahayiti yaxshi inkaslarni qayturghan. Mesilen, Amérikidiki «Omumiy Aptomobil» (In’glizche «General Motors, GM») dégen büyük shirketning muawin prézidénti Paul Zalecki mundaq dégen: «Men bu kitabni on nechche qétim oqup chiqqan bolup, her qétim oqughinimda u méning nezer dairemni téximu bek kéngeytti. Méningche bu intayin kam uchraydighan bir kitab bolup, bir chong adem topigha mes’ul bolghan her qandaq bir kishi bu kitabni choqum oqup chiqishi kérek iken». «Amérika Awiatsiye Shirkiti» ning prézidénti we reisi Crandall mundaq dégen: «Bu kitab lidérliqni muweppeqiyetlik élip bérish heqqidiki yéngi chüshenchiler bilen liq tolghan.

U eqelliy yolyuruqlarning karamet ijatchanliq bilen bayan qilinishi bolup, men hemme kishilerning uni oqup chiqishini tewsiye qilimen». 1992-yili chong Bush we Klington bilen Amérika prézidéntliqini talashqan Ross Pérot ependi Amérikidiki «Omumiy Aptomobil» shirkitining muawin reisi bolup ishlewatqan mezgilde, ushbu kitabning 1985-yilidiki 1-neshirlik nusxisini uchurtup qélip, uni intayin yaxshi körgenlikidin, bu kitabtin 700 parchini sétiwélip, shirketning barliq chong-kichik bashliqlirigha we uningdin bashqa hemme dostlirigha birdin teqdim qilghan iken.

Men yéqinda körgen, Amérikida ishlen’gen bir kinodimu, xususiy razwédkichi bolup asasliq rol alghan ademning bir kütüpxanida Attila heqqide ashu kitabni waraqlawatqan bir körünüshni kördüm. Yeni, bu kitab Amérika jem’iyitige xéle chongqur singip kiriptu. Men ushbu yazmamda, «Hon Attilaning lidérliq sirliri» dégen kitabtiki Attilaning hayati we uning lidérliq idiyisi – Attilaizm toghrisidiki mezmunlarni qisqiche tonushturup ötimen. Men bir kitabtiki mezmunni bir qisqa maqale qilip tonushturush üchün, bu maqalida kitabtiki esli mezmunlarni özem muwapiq körgen daire ichide qisqarttim we qaytidin retlidim. Lékin u mezmunlarning menisini eynen bayan qildim. Bolupmu bu maqalida otturigha qoyulghan tarixiy teswirler yuqiriqi kitabning aptorining öz köz-qarishi bolup, ular hergizmu méning köz qarishim emes. Yuqirida azraq tilgha élin’ghinidek, pütün Amérika jem’iyiti Attilaning lidérliq idiyisige ajayip yuqiri derijide ehmiyet béridiken. Lékin méning perizimche Uyghur jem’iyiti bolsa Attilagha ait nersilerdin asasen xewersiz.

Shundaq bolghachqa men her bir Uyghur qérindashlarning, bolupmu özini burunqi, hazirqi yaki kelgüsidiki Uyghur lidérliridin biri dep sanaydighan her bir kishidin ushbu yazmini kam dégende bir qétim oqup chiqishini teshebbus qilimen. Uyghur Diyaridiki qérindashlardin bolsa, «Hon Attilaning lidérliq sirliri» dégen kitabni In’glizchidin Uyghurchigha terjime qilip neshir qildurushni ümid qilimen. Bu kitabning tili nahayiti addiy bolup, uni Uyghurchigha terjime qilish unchiwala qiyin emes, dep oylaymen. Eger bu ishni qilidighanlar bolsa men u qérindishimizgha bu kitabning In’glizchisini sétiwélip iwertip bérishni xalaymen.

Unregistered
21-06-10, 04:23
Dahiy we Lidérliq Nezeriyisi Toghrisida Omumiy Chüshenche




Erkin Sidiq



2010-yili 2-ayning 16-küni

Kona Yéziq - HTML : http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkind3_LiderUy.html
Kona Yéziq - PDF : http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkind3_LiderUy.pdf


Nurghunlirimizning könglide özimiz jawab izdewatqan, lékin téxiche jawab tapalmighan köpligen soallar bar. Méning könglümdiki ashundaq soallardin mundaq ikkisi bar:

1) Biz Uyghurlar yéqinqi bir qanche esir ichide ötküzgen qandaq sewenlikler tüpeylidin hazirqidek bir halet ichige kirip qalduq?

2) Biz Uyghurlar buningdin kéyin öz ehwalimizni yaxshilash üchün qandaq qilishimiz kérek?

Men aldinqi bir-ikki yilning ichide wetende yashaydighan Uyghur ziyaliyliri bilen paranglishish jeryanida, ulardin bezilirining «Bizning bügünkidek kün’ge qélishimizdiki eng chong sewep, yéqinqi xéle uzun bir mezgil waqit ichide Uyghurlar ichidin bir heqiqi dahiyning chiqmighanliqi, bir heqiqi qehrimanning chiqmighanliqi» dégenlirini anglap qaldim. Men tarix tetqiqati bilen shughullanmighachqa, yoqurqidek yekunlerge baha bérelmeymen. Shundaqla méning hazirche aldinqi bir qanche esir ichide dahiyliq mesiliside Uyghurlar qandaq ehwallarni öz béshidin ötküzgenligi toghrisidiki tarixni tekshürüp éniqlap chiqish imkaniyitimmu yoq. Men üchün burun néme ish bolghanlighi üstide izdinishke qarighanda, buningdin kéyin néme ishlarni qilish kérekligi üstide izdinish téximu qolayliq we téximu ehmiyetlik. Shundaq bolghachqa, men özini bir yaramliq lidér qilip yétildürüshni oylawatqan, ashu yolda izdiniwatqan, yaki ashundaq bir salahiyet üchün özini bir kandidat dep hésablawatqan Uyghur yashlirigha paydisi bolsun üchün, ushbu yazmamda yéqinqi bir mezgil waqit ichide izdinip igiligen dahiy we lidérliq nezeriyisi toghrisidiki ilmiy tetqiqat netijilirini qisqiche tonushturup ötimen.

Lidérliq ilmi gherb elliride nahayiti tereqqiy qilghan bolup, gherb elliride shirket-karxana, idare-mektep qatarliq orunlarning rehbiriy xadimlirini lidérliq bilimi we lidérliq mahariti jehette muddetlik halda terbiyilep turush bir adetke aylan’ghan. Bizning idarimu her yili bu jehettiki kurislardin bir qanchini orunlashturup turiwatidu. Men bügün pütün dunyagha nahayiti tonushluq bolghan, intérnétte kitap qatarliq her xil nersilerni satidighan www.amazon.com tor bétige «lidérliq» (In’glizche «leadership») dégen sözni kirgüzüp izdep baqsam, jemi 387,324 netije chiqti. Buning bilen sélishturghanda, Uyghur tilida yézilghan, lidérliqqa ait kitap-matériyallar asasen yoq diyerlik bolishi mumkin.

In’glizchide "leader" dégen bir söz bar. Uning Yulghun loghutidiki menisi «dahiy, rehber, bashlamchi» qatarliqlar bolup, In’glizche loghettiki menisi "yétekleydighan adem, bir armiye, heriket yaki siyasiy guruhning yol bashlamchisi" din ibaret iken. Démek, bu söz bir resmiy rehbiriy orun'gha ige kishilergimu, xelq arisidiki yétekligüchi we bashlamchi kishilergimu ishlitilidighan bolup, «dahiy, yétekligüchi, bashlighuchi, we yol bashlamchi» qatarliq menini bildüridu. Hazir weten ichi we sirtidiki bir qisim Uyghurlar bu sözni Uyghurche "lidér" depmu éliwatidu. In’glizchide «ulugh lidér» dégen söz «dahiy» dégen menini bildüridighan bolup, «ulugh dahiy» dégen söz üchün «ulugh adem» («great man» yaki «great woman») dégen sözni ishlitidu. Tötinchi esirde yashighan Honlarning dahiysi Attila we Türklerning dahiysi Mustapa Kamal Atatürk ler mana shundaq «ulugh dahiy» largha misal bolalaydu. «Ish Ünümi Yoqiri Kishilerning 7 Aditi» dégen kitapning aptori Stéwén Kowéy («Stephen Covey») ependining «Sekkizinchi Adet» dégen, yuqiriqi kitabtin kéyin neshir qilin’ghan yene bir kitabi bar bolup, u mushu kitabining eng axirida hazirghiche pütün dunya miqyasida otturigha qoyulghan dahiy we lidérliq heqqidiki ilmiy nezeriyilerni xulasilap, bir jedwel qilip tüzüp chiqqan. U jedwelde otturigha qoyulghan nezeriyining ismi, mezmuni, waqti, we aptorning ismi qatarliq uchurlar bérilgen bolup, men bu yazmida ashu nezeriyilerning özem muhim dep bilgen bir qismini imkanqeder eynen tonushturup ötimen. Oqurmenlerning asasiy mezmunni chüshünüp hezim qilishigha asan bolsun üchün, men imkan qeder her bir nezeriyini otturigha qoyghan aptorning ismi we uning waqtini bu yazmamda tilgha almaymen.

Dahiy we Lidérliq Heqqidiki Nezeriyiler

1900-yilliridin burun dunyada «ulugh adem» nezeriyisi dewr sürgen idi. 20-esir bashlinip 1970-yillirigha kelgiche lidérliqning mundaq 5 chong nezeriyisi wujutqa keldi:

Éritsiyilik yaki tughma xaraktér nezeriyisi (In’glizche «trait theory»; dahiy ashundaq tughulghan, kéyin yétiship chiqqan emes)
Kishilik ipade nezeriyisi (In’glizche «behavioral theory»; dahiy kéyin yétiship chiqqan, ashundaq tughulghan emes)

Hoquq we tesir-küchi nezeriyisi
Ehwal-sharait nezeriyisi we
Birleshtürüsh nezeriyisi (In’glizche «integrative»; köp tereplime éléméntlarning birleshturilishi we maslashturilishi arqiliq hasil qilin’ghan bir pütünlük nezeriyisi)

1970-yilliridin kéyin bolsa dahiy we lidérliq nezeriyisi xususiy adem we shert-sharait, pisxologiye analiz, rolgha érishish, özgirish, ghaye we waqtinche bilinmigen amillar we ehwallar bilen bolghan baghlinishi qatarliq bir qatar asasiy nezeriyiler asasida tereqqiy qilip keldi. Töwende men ashu nezeriyilerni ayrim-ayrim halda qisqiche tonushturup ötimen.

1) Ulugh Adem Nezeriyisi

Tarix we ijtimaiy qurulmilar ulugh er we ulugh ayallarning lidérliqi bilen wujutqa kelgen. Bundaq ulugh kishilerdin Musa peyghember, Mohemmed peyghember, Jeanne d’Arc, Washington, Gandhi, Churchill qatarliqlar bar (Bu isimlar Kowéy ependining kitabida mushundaq tilgha élin’ghan bolup, men ularni eynen yézip qoydum). Dowd ning déyishiche, dunyada ammiwiy lidérliq deydighan gep yoq. Her bir jem’iyette yashawatqan kishiler oxshash bolmighan derijidiki eqilge, hoquqqa, we meniwiy nopuzgha ige bolup, ularning qandaq bir yönilishke mangdurulghanlighidin qet’iy nezer, ularni choqum yoqiri süpetlik bir qanche adem yétekligen bolidu.

2) Tughma Xaraktér Nezeriyisi

Dahiy özining egeshküchiliriningkidin periqliq bolghan yoqiri derijilik tughma xaraktérgha ige bolidu. Yaxshi lidér bolalaydighan kishiler yéterlik derijidiki yaxshi xaraktérlargha ige bolghan bolidu. Bu nezeriye heqqidiki tetqiqat nahayiti muweppeqiyetlik bolghan kishiler üstide tekshürüsh élip bérip, mundaq ikki soalgha jawap tapti: (1) Qandaq tughma xaraktér dahiylarni bashqilardin perqlendüridu? (2) Ashundaq perqlerning dairisi qanchilik? Bu nezeriyidiki bir qarash shuki, eger bashqa ademlermu ashundaq tughma xaraktérlargha ige bolidiken, ularmu bir ulugh dahiy bolalaydu.

Stogdill ependi (1974) bir dahiy üchün kam bolsa bolmaydighan töwendiki tughma kishilik xaraktér bilen kishilik qabiliyetlerni bayqighan:


Tughma Kishilik Xaraktér:

Yéngi ehwalgha maslishalaydighan bolush
Ijtimaiy muhitqa nisbeten qattiq sezgür kélish
Büyük iradilik we netijige nahayiti ehmiyet béridighan bolush
Keskin bolush
Bashqilar bilen hemkarlishishqa qadir bolush
Ishenchilik bolush
Bashqilargha tesir körsitish arzusi küchlük bolush
Hemme ishta aktip bolush
Izchil bolush
Özige bolghan ishenchisi küchlük bolush
Bésimgha chidamliq kélish
Mes’uliyetni öz üstige élishqa qadir bolush

Kishilik Qabiliyet:

Eqilliq bolush
Uqum jehettin maharetlik bolush
Yéngiliq yaritishqa qadir bolush
Diplomatik we usul-charige bay bolush
Rawan sözlesh iqtidari bolush
Guruh wezipisini toluq chüshinidighan bolush
Ish qilishta retlik bolush
Bashqilarni qayil qilishqa mahir bolush
Ijtimaiy jehettin maharetlik bolush

McCall bilen Lombardo (1983) muweppeqiyet bilen meghlubiyet üstide tetqiqat élip bérip, bir lidérning muweppeqiyetlik bolushi yaki meghlup bolishini belgileydighan mundaq 4 kishilik tughma xaraktérni bayqighan:

Héssiyat jehettiki éghir-bésiqliq we sewr-taqetlik: Salmaq, öz-özige bolghan ishenchisi küchlük, aldin-ala möcherligili bolidighan bolush, bolupmu bésim astida téximu shundaq bolush.
Xataliqni öz üstige élishqa qadir bolush: Xataliqni yoshurush üchün hemme ishni qilip béqishqa urunmay, uni dadilliq bilen öz üstige élish.
Kishilik munasiwettiki yaxshi iqtidarlargha ige bolush: Selbiy we nachar taktikigha tayanmay turup, oylighinini bashqilargha toluq bildüreleydighan hemde bashqilarni qayil qilalaydighan bolush.
Keng dairilik bilimge ige bolush: Bir tar dairining mutexessisila bolup qalmay, nahayiti kengri dairidiki ishlarni chüshinidighan bolush.

3) Weziyet Nezeriyisi

Dahiy weziyet éhtiyajining mehsulatidur. Bu nezeriye boyiche bolghanda, kimning bir dahiy bolup yétilip chiqishini uning xususiy yadikarliqi emes, belki weziyetning amilliri belgileydu. Bir ulugh dahiyning meydan’gha kélishi waqit, makan we weziyetning netijisidin ibaret bolidu.

4) Shexsi we Weziyet Nezeriyisi

Sexsi we weziyet nezeriyisi ulugh adem, tughma xaraktér, weziyet qatarliq yuqiriqi üch xil nezeriyining birikmisige wekillik qilidu. Nurghun ilmiy tetqiqat netijiliri lidérliq heqqidiki tetqiqatlar héssiyat, eqil we heriket jehettiki tughma xaraktérni, hemde bir shexis ish élip barghan waqittiki shert sharaitni öz ichige almisa bolmaydighanliqini körsitip berdi. Bu shertler töwendikilerni öz ichige alidu: (1) Tughma kishilik xaraktér, (2) guruh we uning ezalirining mahiyiti, we (3) ashu guruh duch kelgen hemme ehwallar.

5) Pisxologiye Analiz Nezeriyisi

Dahiy bir dadiliq rolini alghan bolidu: Bir xil muhebbet yaki wehimening menbesi, bir derijidin tashqiri tekebburluqning namayendisi, egeshküchilirining achchighlinishliri, qéydashliri we buzghunchiliq xaraktérdiki tajawuzlirining rohiy chiqish ishiki bolidu.

6) Insanperwerlik Nezeriyisi

Bu nezeriye bir ademning nahayiti ünümlük we nahayiti uyushqan bir teshkilatning ichide ösüp yétilishige qaritilghan. Insanlarning hemmisi tebiiy halda öz-özini melum bir meqset üchün qozghatqan bolup, teshkilatlar bolsa tebiiy halda melum tüzülme boyiche orunlashturulghan we kontrol qilin'ghan bolidu. Lidérlerning roli teshkilat ichidiki her xil cheklimilerni özgertip, teshkilattiki her bir ademni erkinlikke ige qilip, shu arqiliq ularning barliq yushurun küchini toluq jari qildurush we ularning öz teshkilatigha tégishlik töhpe qoshushini ishqa ashurushtin ibaret bolidu.

7) Lidérliq Roli Nezeriyisi

Ademlerning xaraktéri bilen weziyetning éhtiyaji öz-ara tesir körsitishi arqiliq bir yaki bir qanche adem dahiy bolup yétiship chiqidu. Guruhlar ularning ezalirining öz-ara maslishishi asasida tüzülgen bolup, her xil rol we wezipiler asasida teshkillen’gen bolidu. Lidérliq perqlendürülgen rollarning birsi bolup, bu rolni öz üstige alghan kishidin guruhtiki bashqa kishilerningkidin perqliq bolghan ishlarni qilish telep qilinidu. Lidérlar özining rolini qandaq chüshinidighanliqi we bashqilarning özidin némini ümid qilidighanliqigha asasen ish élip baridu. Beziler töwendiki lidérliq rolini otturigha qoyghan: Simwol, bashlamchi, alaqilashquchi, közetküchi, tarqatquchi, bayanatchi, karxanichi, qalaymiqanchiliqni bir terep qilghuchi, mebleghni teqsim qilghuchi, we kéngeshküchi.

8) Yol-Nishan Nezeriyisi

Lidérlar egeshküchilerge qandaq ishlarni qilghanda mukapatqa érisheleydighanlighini körsitip bérish arqiliq yéngi özgirishlerni wujutqa keltüridu. Shundaqla egeshküchilerning nishanining néme ikenlikini éniq körsitip bérip, ularni yaxshi ishleshke righbetlendüridu. Lidérlarning mushundaq yol-nishan meqsitini qandaq ishqa ashuridighanliqini shu waqittiki weziyet amilliri belgileydu.

9) Baghlinishliq («Contingency») Nezeriyisi

Lidérliq uslubini shu waqittiki muhit we weziyetke munasiwetlik bolghan özgirishchan amillargha qarap békitish kérek. Chünki bir lidérning muweppeqiyetlik bolush-bolmasliqi lidérliq uslubi, egeshküchilerning süpiti, we ehwalning oxshimighan terepliri qatarliq bir qanche özgirishchan amillargha baghliq bolidu. Mushu nezeriyini asas qilghan terbiyilesh kurisliri bir lidérning qaysi türge tewe ikenlikini bayqiwélishigha yardem qilip, weziyetning paydiliq yaki paydisiz tereplirige özini obdanraq maslashturidighan qilidu.

10) 20-Esir Ulugh Adem Nezeriyisi

Dahiy déginimiz özining sözi we ülgilik roli arqiliq özi bilen bir qoshunda ish élip bériwatqan nahayiti köp sandiki kishilerning ish-herikiti, idiyisi we héssiyatigha körünerlik halda tesir körsitidighan kishidin ibaret. Lidér bilen egeshküchilerni öz ichige alghan barliq insanlarning qelbining mahiyitini toluq chüshinish lidérliqning néme ikenlikini toghra chüshinishke kéreklik bolghan bilim bilen teminleydu. Kolins («Collins») ependining tetqiqatining yeküni shuki, uzun muddetkiche büyük netijilerni yaritidighan teshkilatlar bilen adettiki teshkilatning perqi, büyük teshkilatlarni kemterlik we rehimsizliktin ibaret öz-ara ziddiyetlik bolghan ikki xil uslubni teng ishlitip ish élip baridighan lidérlar yétekligen bolidu.

11) Hoquq we Tesir-Küchi Nezeriyisi

Hoquq we tesir-küchi nezeriyisi qatnashquchi («participative» lidérliqnimu öz ichige alidu. Bu nezeriye bir lidér qanchilik hoquqqa ige we u hoquqni qanchilik yürgüzidu, dégen mesile üstide izdinidu. Qatnashquchi lidérliq bolsa hoquqtin teng behriman bolush we egeshküchilerge hoquq bérish ishliri toghrisida bolidu. Gardner ning qarishiche lidérliq bashqilarni söz bilen qayil qilish we bashqilargha ülge bulush jeryani bolup, bir lidér yaki bir lidérlar guruhi mushundaq bir jeryan arqiliq egeshküchilerni yéteklep, lidér közligen yaki lidér bilen uning egeshküchiliri ortaq tikligen bir nishanni emelge ashurush üchün küresh qilidu. Uning qarishiche lidérliq dégen bir adem öz üstige almisa bolmaydighan rol bolup, lidérlar özi yétekchilik qiliwatqan bir sistéma ichidiki kem bolsa bolmaydighan rollarning bir qismini oynaydu. Qatnashquchi lidérliq nezeriyisining körsitishiche, eng yaxshi lidérliq uslubi bashqilarning pikirlirige estayidil muamile qilishtin ibaret bolidu. Bundaq lidérler hemme kishilerning bashqurush jeryanigha qatnishishini we töhpe qoshushishini teshebbus qilidu, hemde guruppa ezalirigha özlirining qarar élish jeryanigha qatnashquchilarning birsi ikenlikini hés qildurush we uninggha pütün küchini ata qildurushqa tirishidu.

12) Birleshtürüsh Nezeriyisi

Lidérlar bilen egeshküchiler bir-birining exlaq we heriketlendürgüchi küch jehettiki derijisini téximu yoqiri pellige kötiridu. Egeshküchiler oz guruhining menpeeti üchün özlirining shexsi menpeetidin waz kéchidu, uzun-muddetlik nishanni közleydu, hemde nimining eng muhim ikenliki toghrisida bir éniq chüshenchige ige bolidu. Ünümlük lidérlar mundaq üch funkisiyini ada qilidu: Toghrilash, berpa qilish we hoquq bérish. Lidérlar adem we bashqa bayliq menbesini éhtiyajgha toghrilash arqiliq teshkilatni özgertidu, hemme adem öz pikirlirini erkin otturigha qoyalaydighan bir teshkilat medeniyitini berpa qilidu, hemde bashqilargha ularning teshkilatqa töhpe qoshushigha zörür bolghan hoquqlarni béridu. Bennis ependi bashqurghuchi bilen lidér otturisidiki perq jehettiki köz qarishi bilen dang chiqarghan bolup, uning qarishiche lidérlar toghra ishni qilidighan kishiler bolup, bashqurghuchilar bolsa ishni toghra qilidighan kishilerdin ibarettur.

13) Righbetlendürgüchi Lidérliq

Lidérlar egeshküchilerning qizghinliqini qozghap, ularni toghra yolgha bashlaydighan kompasliq rolini oynaydu. Lidérliq bashqilarni heriketlendürüp bir ortaq nishan üchün küresh qilduridighan maharettin ibarettur. Bu yerdiki eng muhim nuqta egeshküchilerning bir ortaq nishan üchün töhpe qoshush arzusi bilen lidérlerning ularni emili heriketke atlinishqa qozghiyalaydighan qabiliyitidin ibaret. Lidérlar xéridarlarning éhtiyajigha jawab qayturidu, yiraqni körerlik idiyilerni berpa qilidu, we xizmetchilirige qudret ata qilidu. Lidérliq déginimiz ulughwar ghayilerni éniq ipadilesh, qimmet köz-qarishini gewdilendürüsh, hemde bir ishni wujutqa chiqarghili bolidighan muhitni berpa qilishtin ibarettur.

14) Bashqurghuchi we Istratégiyilik Lidérliq

Lidérliq tashqi we ichki jehettiki qatnashquchilarning birleshtürülishige wekillik qilidu. Bundaq birleshtürüshning mundaq üch terkiwi qismi bar: Iqtisadiy, ijra qilinish ehwali («performance») we xususiy terkiwi qismi. Lidérlar öz teshkilati bilen özi yashawatqan jem’iyetning ish béjirish ehwaligha mehsul bolidu. Lidérlarning özige xas roli we xaraktéri bolidu. Lidérlar yiraqni körerlik pilan we yönilishni bashqilargha körsitip béridu, kishilerni ashu nishan’gha toghrilaydu, hemde egeshküchilerni heriketlendürüp, righbetlendürüp, ulargha küch-quwwet ata qilidu. Uningdin bashqa, lidérlar özgirish hasil qilghuchilar bolup, öz xelqini hoquqlanduridu. Lidérliq opche tirishchanliqqa toghra meqset we ehmiyetlik yönilish ata qilish, hemde öz raziliqi bilen körsitiwatqan tirishchanliqlarni ashundaq meqsetni ishqa ashurush herikiti ichige élip kélish jeryanidur.

15) Netijige Asaslan’ghan Lidérliq

Bu nezeriye lidérlar wujutqa keltüridighan bashqiche netijiler toghrisida bolup, netijilerni kishilik xaraktér bilen baghlaydu. Lidérlar téxnikiliq bilim we istratégiyélik tepekkuridin bashqa yene exlaqiy xaraktér, pütünlük («integrity») we küch-quwwetke ige bolidu. Shundaqla ular teshkilatning muweppeqiyitini téximu ilgiri süridighan yoqiri ish ünümünimu namayan qilidu. Uningdin bashqa, lidérlarning netijisini ölchigili bolghachqa, lidérliqni ögetkili we ögen’gilimu bolidu. Nohria qatarliq tetqiqatchilar 200 din artuq bashqurush türlirini 10 yil tekshürüsh arqiliq, büyük netijilerni wujutqa keltüridighan amillarning néme ikenlikini éniqlap chiqqan. Eng muhim amillardin töti bar bolup, ular istratégiye tüzüsh, pilanni ijra qilish (emelge ashurush), karxana medeniyiti we karxana qurulmisidin ibaret. Alahide netijilerni wujutqa keltürgen shirketler yene töwendiki 4 xil nersidin ikkini emelge ashurghan: Talant, yéngiliq yaritish, yéngi mehsulatta bashlamchi bolush, we bashqa shirketler bilen birlishish yaki ularni özige qoshuwélish.

16) Séhri Küchke Ige Lidérliq

Bu nezeriye boyiche bolghanda, qol astidiki ademler lidérlerni pewqul’adde süpetke ige, dep qaraydu. Bir lidérning tesiri uning hoquqi yaki en’ene asasida bolmastin, uning egeshküchilirining bu lidérni qandaq chüshinidighanliqi asasida bolidu.

17) Oqutquchi Lidérliq

Lidérlar oqutquchi bolup hésablinidu. Ular ögetkili bolidighan köz-qarashlarni wujutqa keltüridu. Lidérliq déginimiz burunqi ishlarni sözlep bérish arqiliq bashqilarni heriketke keltürüsh dégenliktin ibarettur. Lidérliqning qanchilik ünümlük bolishini ögitishning qanchilik ünümlük bolishi belgileydu.

18) Xizmetchi Lidérliq

Lidérler asasiy jehettin bashqilar üchün, yeni öz xizmetchiliri, öz xéridarliri we öz guruhi üchün xizmet qilish arqiliq bashqilarni yétekleydu. Xizmetchi lidérlerning alahidiligi mundaq bolidu: Bashqilarning sözige qulaq sélish, bashqilar bilen ortaqlishish, bashqilargha teselli bérish arqiliq ularni köngül azabidin qutquzush, bashqilarning ehwalidin xewer tépip turush, bashqilarni qayil qilish, bashqilargha chüshenche bérish, kelgüsini toghra mölcherlep bérish, her xil ishlargha mehsul bolush, bashqilarning ösüshi üchün yardem qilish we sharait hazirlap bérish, we bir saghlam muhit berpa qilish.

19) Rohiy Lidérliq

Bundaq lidérler bashqilarning herikitini kontrol qilmay, ularning rohiyitige tesir körsitidu. Lidérliq bashqilar bilen nahayiti yéqin munasiwet baghlashni öz ichige alidu. Bir lidér bashqilargha köngül bölgende, ularning rohiyitigimu köngül bölishi kérek. Bir lidérning tesiri öz teshkilatining medeniyiti, örüp-aditi, qimmet qarishi we en’enisi toghrisidiki bilimi arqiliq emelge ashidu.

Axirqi Söz

Bir aile, bir karxana, bir idare, bir teshkilat, bir jem’iyet we bir millet öz ishlirini muweppeqiyetlik élip bérishta bir yaki bir qanche lidérlarning yéteklesh roligha muhtaj. Men özem hazirghiche pütün dunya miqyasida wujudqa keltürülgen dahiy we lidérliq nezeriyiliri toghrisida bir qisim chüshenchige ige bolush, hemde mushu yolda izdiniwatqan yaki buningdin kéyin izdinidighan Uyghur yashlirigha azraq yardem qilish meqsitide, ushbu yazmamda özem igiligen uchurlarni qisqiche tonushturup chiqtim. Men paydilan’ghan asasliq matériyal Kowéy ependining «Sekkizinchi Adet» dégen kitabi boldi.

Kowéy ependi «Sekkizinchi Adet» dégen kitabida mundaq deydu: Eqil-paraset («wisdom») déginimiz hazirghiche toplan’ghan bilimlerdin özimizge payda yetküzidighan teriqide paydilnish bulup, uchur we bilimning aliy derijilik meqset we prinsiplargha singip kirishidin ibarettur. Eqil bizge hemme ademge hörmet qilishni, ademler arisidiki perqlerni qutluqlashni, we yalghuz birla exlaq, yeni shexsiy menpeet chembiriki sirtida turup bashqilar üchün xizmet qilish exlaqi teripidin yéteklinishni ögitidu. Meniwiy hoquq xaraktér jehettiki nopuzni öz ichige alidighan bolup, u asasiy orunda turidighan ulughluq bolup hésaplinidu. Resmiy hoquq (yeni bir teshkilat jehettin bérilgen xizmet hoquqi) bolsa xizmet orni, bayliq, talant, abroy, we nam-shöhret qatarliqlarni öz ichige alidighan bolup, u qoshumche orunda turidighan ulughluq bolup hésablinidu. Meniwiy jehettiki hökümranliq ornigha bashqilar üchün xizmet qilish we jem’iyetke töhpe qoshush arqiliq érishkili bolidu. Hoquq bilen meniwiy üstünlük kemterliktin kélidighan bolup, eng ulugh adem etirapidiki bashqa barliq ademlerning xizmetchisige aylinidu. Meniwiy hoquq yaki asasiy orunda turidighan ulughluqqa özining barliqini bashqilargha ata qilish arqiliq érishkili bolidu. Heqiqiy büyük teshkilatlarning eng üstidiki kishiler xizmetchi lidérlardin ibarettur. Ular eng kemter, eng hörmetke sazawer, eng ochuq-ashkare, eng ögetkili bolidighan, bashqilargha eng köngül bolidighan kishilerdur.

«’Yaxshi´liqtin ‘Ulugh’ luqqiche» dégen kitabning aptori Jim Kolins («Jim Collins») ependi «Bir teshkilatni ’yaman emes’ dégen sewiyidin ‘heqiqiy ulugh’ dégen sewiyige yetküzidighan nerse néme?» dégen mesile üstide 5 yil tetqiqat élip bérip, uning «5-derijilik lidérliq» ikenlikini xulasilap chiqqan. Yeni u bir teshkilattiki kishilerni mundaq 5 derijige ayrighan bolup, ‘yaxshi’ liqtin ‘ulugh’ luqqa ötüshte 5-derijilik lidérlar eng muhim rol oynaydighanliqini bayqighan: (1) Qolidin nahayiti ish kélidighan shexsiler: Ular özlirining talanti, bilimi, qabiliyiti, we yaxshi xizmet aditi arqiliq yoqiri ünüm bilen töhpe yaritidu. (2) Töhpikar guruppa bashliqliri: Ular öz guruppiliridiki bashqa kishiler bilen ünümlük ish élip bérip, öz guruppilirining xizmet nishanlirini emelge ashurushqa töhpe qoshidu. (3) Her xil ishlarning höddisidin chiqalaydighan bashliqlar: Ademlerni we waste-bayliqlarni burun qarar qilin’ghan nishanlarni ünümlük emelge ashurushqa toghrilap orunlashturidu. (4) Ish ünümi yoqiri lidérlar: Bir éniq we toghra nishanni emelge ashurush yolida puxta qedemler bilen tirishchanliq körsitidu, hemde guruppilarni yoqiri ish ünümi ölchimige yetküzidu. (5) Eng yoqiri orundiki emel ehliliri («executive»): Kemterlik we kespiy ghayini birleshtürüsh arqiliq, uzun-muddetlik sinaqlargha berdashliq béreleydighan ulughluqni wujutqa keltüridu.

Men ushbu yazmamni Amérikiliq Greg Anderson ependining mundaq ikki jümle sözi bilen axirlashturay: «Ishlar buningdin kéyin bashqiche bolidu, dégen eqilsiz ümidni tashlayli. Néme üchün bizde özimiz istigen nersilerning yoqlighini chüshendürüsh üchün özimizning waqti hemde héssiy we meniwiy énérgiyisini israp qilishning ornigha, u nersilerge érishishning bashqa amallirini izdeshke bashlayli.»

Bu maqalini héch kimdin ruxset sorimay, menbesini eskertken halda bashqa her qandaq tor betliride élan qilsingiz boliwéridu.


Tehrirligüchi: Bu maqale aptordin bashqa qérindishimiz teripidin tehrirlenmidi.

Yardemge Muhtaj

Weten bilen bolghan intérnét alaqisining üzülüp qélishi bilen, méning maqalilirimni tehrirlep béridighan ish hazir www.meripet.org ning bashqurghuchisidin ibaret peqet birla tonushumgha qaldi. Shunglashqa eger méning maqalilirimning imlasini bir qétim tekshürüp tehrirlep bérishni xalaydighan qérindashlar bolsa men bilen erkinsidiq@gmail.com arqiliq alaqilishishini ümid qilimen. Rexmet. Erkin Sidiq

Menbesi: wetinim.org

Unregistered
21-06-10, 04:43
yoqurqi 2 elanni men bu yerge chaplap qoydum. elanning waqti otup ketti. qachan? - 2010 . yili 18. Apiril Bürüxel yighini qararidin keyin. yeni DUQ daimi Komitet yighini Bürüxelde ochuq qarar elan qilghandin itibaren yoldash erkin sidiq ependi chiqarghan dahi izdesh elani emeldin qaldi. bundin keyin buningdek elanni qayta yazmaydu. bashqiche usul qollinishi mumkin.....bu elan hergizmu Ilmi we semimi xizmet emes. eksiche dewaning chulwurini kimlergidur tutquzush, kimlerdindur tartip elish meqset qilinghan. erkin sidiq ependi Dahi toghrisida, Atila we hun toghrisida bundin 10 yil burunmu kop sozligen idi. lekin hazirghiche ochuq meydanda elan chiqarmighan. bu qetimqi elani wetinim orgtikiler bilen bir tutash heriket bolup, suyqestchilerge dumbaq cheliship bergenliktur. ilmi xadim bundaq bolup qalamsliqi kerek! Nasadiki xizmet zakas bilen bolidu. emma bizning yolimizda zakasqa orun yoq......