PDA

View Full Version : Siyasetke arlashmaydighan " Uyghur" Akademiklirigha nezer!



Erkeksu
18-05-10, 14:09
texi 2 ay ilgiri "Dahi bolushning 29 Sherti " ni keship qilghan, bugun "Siyasettin yiraq turush" Akademik Teshkilatini qurup chiqqan Erkin sidiq ependidin sorap baqayli:

Ependim, siz Dahi bolushning Shertlirini kimler uchun tuzup chiqqan idingiz? emdi kimler uchun Siyasetke arlashmaydighan bolup qaldingiz? yaki Dahi bolushtin umut uzuldimu? yaki ezeldinla Dahi bolush niytingiz yoqmidi? undaqta u shertlerni kimning buyrutmisigha asasen yasap chiqqan idingiz? - bular birinch sual.

emdi ikkinchi sualgha keleyli: bilimlik, Akademik, Ziyalilar qoshuni! siler "Siyasetke arlashmaymiz" depsiler. qaysi Siyasetni demekchi? Uyghurlarning ishigha arlashmaymiz - demekchimu? xitay Dolitining maashliq xadimi Ilham Toxti ependi Ziyalilargha qandaq xitap qilghan? u qaysi shekilde bedel tolidi? uning qilghanliri, yazghanliri Siyasetke arlashmighanliq bolamdu? siler arlashmaydighan Siyaset qaysi Siyaset? eger silerning Akademiyenglardin bir chetellik Muxbir " xitay doliti Uyghurlargha qandaq muamile qiliwatidu?"-dep, sorisa siler Siyasetke arlashmasliq noqtisidin qandaq jawap bermekchi? - biz Siyasetke arlashmaymiz, - demsiler? yaki - xitaylarni xapa qilip qoymasliq uchun, yolunglarning tosulup qalmasliqi uchun - weziyet chong yaxshi - demsiler? yaki bolmisa " Siyasetke arlashmaymiz" degininglar - hazirqi Weten, Millet dewasini qiliwatqan Siyasi Teshkilatlargha tosqunluq qilmay, Ilmiy tetqiqat ishliri bilen yolimizgha mangimiz - demekchimu?

Ependiler, silerni Uyghurlar oqutup yetishturgini yoq! chunki Uyghurlarda undaq hoquq we qudret yoq. silerni Uyghur uchun Siyasetke arlashsun - dep, oqutmidi xitay doliti. belki xitay dolitining Menpeti uchun, Zhungxua millitining menpeti uchun oqutti. bugun siler Uyghurlarning Siyasi ishliridin neri turimiz-desenglar, bu elwette ozenglarning we silerge nan berip, purset berip oqutup yetishturgen xitay dolitining iradisi! Uyghurning silerge qarshi turup, silerni boysundurup ishletkudek majali yoq. Uyghurning hazirche qolidin kelidighini mushu ammiwi pikir sorunlirida ustunglardin shikayet qilish. bu shikayetler Uyghurning wijdan sadaliri! Uyghurning elemlik ingrashliri.

eger silerning qolunglar bilen Uyghur herikiti Ziyalilardin ayrilip qalsa, bilinglarki, Ziyalilarning orni bosh qalmaydu! belki yurikige qara tuk ungen, hechnersini oylanmaydighan, rehimsiz, ozlirini dar aldidiki singilliri uchun atap qoyghan heqiqi Uyghur yigitliri igelleydu!.....

Unregistered
19-05-10, 02:53
Sinning birjumlangnila okuxka bardaxlik beralidim, andim nima dimakqilingingni biliwaldim. Hay iqi zahar jahalat patkihgihga patkan, iplas. Uyghur bolsang Arkin Sidiktin pahirlan. Yaki qiqqip kirip bokunggha dassap barganni yap osurup uhla. Usangnila sesit millatni sesitma it poki.

Unregistered
19-05-10, 05:11
Sinning birjumlangnila okuxka bardaxlik beralidim, andim nima dimakqilingingni biliwaldim. Hay iqi zahar jahalat patkihgihga patkan, iplas. Uyghur bolsang Arkin Sidiktin pahirlan. Yaki qiqqip kirip bokunggha dassap barganni yap osurup uhla. Usangnila sesit millatni sesitma it poki.

bir jumlini oqupla ishtangha chiqiriwetken erkin sidiq, ichimu teshimu, ishtinimu sesiq. chidimisang oluwal, Milletni emdi biliwal. sen alim bolsang paydisi kimge, dehqandin perqi yoq bir neme. alim bolghiche adem bolsangchu, Aqsudiki saqchi qeyn atangni dorimisangchu!.... Milletni dewadin ayrip neme qilisen? shumluqtin yanmisang ediwingni mushundaq yeysen....

Adil Testek
19-05-10, 06:31
Uyghur akademiyesi-xitay tajawuzchilirining bashqurushidiki "xinjiang daxue"(xinjiang universiteti) ning istanbuglda achqan ish bejirish orni bolup, dinsiz, xitay ghalchiliri ichidiki kitap tagharliri, wijdansiz guylar achqan dukan.
Bu teshkilat kupurluqni terghip qilidighan, milletni qulluqqqa, matiriyalizimgha, dinsizliqqa bashlashqa urunidighan, xeterlik teshkilattin ibaret.
Bu kupur bilen tolghan teshkilatning nutuqlirida bergen misallirimu yehudilarni ulge qilish, yehudining dolet qurushini ornek qilish(Allah lenet qilsun we qilidu).
Wetinini besiwalghan dushmenge qarshi turmaydighan insanni haywandinmu peskesh tilemchi, peskesh ghalcha diyish kerek.
Siyasetke arilashmasliq-kufurluq bolup, musulmanliq salahiyitige xilap qilmish.Erkin Sidiqlar chandurmay gepni egitip otup ketishti, ular milletni döt, kör chaqghlidi bolghay. Bu tuzkor, emalar, qelbi quluplap qoyulghan peskesh ghalchilar emdi mubarek istanbulda xitayning dinsizliq teshwiqatini elip berishqa bashlidi.
Ulardin sen kapirmu-dep sorisingiz, yaq, men musulman,-dep jawap beridu. Emma qiliwatqan ishliri tamamen kapirgha paydiliq, musulmangha ziyanliq boluıp, Sherqiy Türkistan xelqi we pütün dunyadiki musulmanlarning ziyinigha ishleydighan sepi özidin munapiq.
NASA da ishligenliki-uning bizge yaki dostlirimizgha ishligenliki bolmastin,eksiche düshmen'ge ishligenlikidur.Uni az dep xitay hakiyitige xizmet qilish, bilimni bahana qilip xityaygha yardem qilish, idiyiwi terrorluqni yash-ösmürler ichide tarqitish, musulman ewladlirini buzush, qulluq idiyisini terghip qilish-ularning esli meqsidi we qilmishi.
BUlar xuddi öy haywanliridek düshmendin alghan maash we alahide ghalchiliq pulliri bilen jehennemde kawap bolsun.Ulargha egeshkenler we gepini anghlighanlar azghun bolidu.Xitaygha we maddigha qul bolidu.
Xitay hakimiyitining ömrini uzartish üchün xizmety qilidighan, tajawuzchi düshmen'ge qarshi hechqandaq heriket qilmaydighan, bedel tmlimeydighan ,öy haywanliridek yem yepla yashaydighan, imansiz, wijdansiz,janbaqti, lalma birsidin qandaqmu pexirlengili bolidu?
Sherqiy Türkistanliqning qedri-qimmiti-xitaygha qarshi nepret, millitimizge qarshi chongqur mehri-muhebbet bolushi bilen ölchinidu,insanning qedri-qimmiti bolsa uning teqwaliqi-Allahtin qorqush derijisi bilen ölchinidu.
Öz milliti we wetinining aazatliqi üchün ishletmigen bilim-igisini jehennemge elip baridu.
Bu qorchaq ishchi-xizmetchidin xitaylar pexirlinishidu. Shunga u pat-pat berip turidu..düshmenning qosh tilliq maarip siyasiti heqqide nutuq sözlep yürgen bir nomussiz ghalchidin qandaq köngli qara pexirlineleydiken?
Bu zat musulmanlar dunyasida yesli sawadighimu ige emes,qorqunuchluq derijide nadan,bilimsiz.Musulman digen heqni qoghdash üchün jenini beridu.Allahning düshmenlirige nepret yaghduridu,heqsizliqqa qarshi jihad qilidu.Pasiq,munapiq birsini maxtimang, özingizning gunahliri yetip ashidu.U peskeshlerning gunahini üstingizge elip qiynalmang,xanim,ependi.




.....Uyghur bolsang Arkin Sidiktin pahirlan....

Unregistered
19-05-10, 07:25
bir jumlini oqupla ishtangha chiqiriwetken erkin sidiq, ichimu teshimu, ishtinimu sesiq. chidimisang oluwal, Milletni emdi biliwal. sen alim bolsang paydisi kimge, dehqandin perqi yoq bir neme. alim bolghiche adem bolsangchu, Aqsudiki saqchi qeyn atangni dorimisangchu!.... Milletni dewadin ayrip neme qilisen? shumluqtin yanmisang ediwingni mushundaq yeysen....

haha Arkin sidiq ning sizghe jawap qaiturghidek wahti yoq ...anglisam u hazir kainattin yarxarigha ohxax pilnitlani baiqiyalaidighan telescope yasawetiptu......nime dighen pehirlinerlik ix he :-) kelgusida Turkistanning ma-arip ministere we yaki presidenti boluximu tamaman mumkin ...

Unregistered
19-05-10, 07:40
haha Arkin sidiq ning sizghe jawap qaiturghidek wahti yoq ...anglisam u hazir kainattin yarxarigha ohxax pilnitlani baiqiyalaidighan telescope yasawetiptu......nime dighen pehirlinerlik ix he :-) kelgusida Turkistanning ma-arip ministere we yaki presidenti boluximu tamaman mumkin ...

siz agnlighan we erkin sidiq kainattin izdewatqan nersini kim uchun izdewetiptu shuni bildingizmu? weten azat bolghanda beshingizgha taj qilip qisturiwalsingizmu meyli, lekin shu wetenning azatliqi uchun bir nerse izdenmey, izdiniwatqanlarning yolini tosup yurgen bolsa, uning jawabini berishke heqliq biz. qandaq? biz bilimiz erkin akingizning bundaq xetlerni oqushqa waqtining yoqliqini. biraq u waqtini xojayinliri uhcun bir nerse izdeshke omruning axirghiche setiwetken xalas.

Unregistered
19-05-10, 07:58
San it kaway du kariwan yuriweridu. Axu ziyalilar bolmighanda sandak mangkilar ixtininggha qikkanni bilmay kandakmu panalik tilap yetip yiyix imkaniyitiga iga bolalayting. Sanga ohxax mahluklar pakat wa pakat asarattiki milatta anda sanda korilidu. Millatning muxul halgha quxup kelixi dal sanga ohxax jahalatta yatkan adamsiman mahluklarning kasapitidindur.

San harkanqa hawxisangmu, hazir milaltning kozi oquk, kimlarni hormat kilixni bilidu. Sandaklar watan azat bolsa qokum turmida yatisan, qokum zindanda ...

Sandaklarni millitim diyixtin numuz kilmaydigha adamn numuzzizdur. Sandaklar ming sozlisanmu hiq nimiga paydisi yok.

Arkin Sidik, Shodrat Mutallip, Rabiya Kadeer alimwa siyasiyunlar koplap barlikka kalmisa, millat sandaklarning dastidin karaghu zulmatta kalidu.

Ang yahxisi yemenga berip yaxa xu yerda balki birer kamar qikip kala sanga.

aghizingni buzupsen haramdin putken. emdi mendin angla, mendek yigitler oz kuchigha atynip emgek qilip tepip yeydu. sendek ghalchilar xitaydin 30 ming kilomitir yiraqta turupmu xitayning tapinini yalaydu. bilip sozle haywan. men erkin akangning kimlikini ozining tor betidin emes, belki wetendiki heqiqi yigitlerdin eniqlighan. bilemsen ebelx haywan. erkin akang meripet, biliwal.comlirida putunley yalghanni yazidu. wetendiki oqughuchilargha qilchilikmu payda yetkuzmeydu. uning oydurup chiqarghini" biz Akademiklar siyasetke arlashamy, xitayni xapa qilmay, wetendin oqughuchilarni chetelge chiqirip, yaxshi terbiylep, wetenge paydiliq qilip yetishturimiz"dep, kishilerni qaymuqturdi. emeliyette bolsa wetendiki chetelge chiqip, ali melumat elish niytidiki izdenguchi qiz-yigitlerge hechqandaq meslehet bergini yoq. ispat sorisang hazirla eytip berimen.

hey haywan, bilip qal, erkin sidiq cheteldiki bilimlik, weten Milletning ishigha kongul boludighan ziyalilarni toplap," Siyasetke arlashmaydighan" qilish wezipisini ustige alghan bir mexluqtur. u eger shundaq qilip bermise, xitay hokumiti uning yuzini tokup, nasadiki xojayinliri aldida bir tiiynge erzimeydighan qiliwetidu. sen haywan bilmeydighan yene nurghun ishlar bar. bilip sozle haywan. eger erkin akang we uning etrapigha toplashqan qapaq ziyalialr Siyasettin yiraq turush teshkilatini qurup, xitay xojayinlirini razi qilmaydighan bolsa, ularni Uyghurlar aldidimu, hetta oz ailisi ichidimu poxtin sesiq qiliwetidu xitay hokumiti. chunki ularning tili tutuq. xitay hokumitining qolida ularni sesitqudek ispat bar. shunga ular qorqup, xitay neme dese shuni qilidu. bundaq ishlar intayin kop yuz bergen. qalghan gepni yene anglaysen haywa.

Unregistered
19-05-10, 10:07
Muxundak adamning siyasatka arilixixi millatka bir apat. Bu kixi balki Hitay haini yaki Asabilaxkan Tirorqilarning kol qumakqilliri bolixi munikin. Bundaklarni tor bat baxkurghuqilliri tepip qikip naxkilarning xahsiytiga hojum kilghanlik bilan ikki ariz kilip ikki putini bir otakka tikix kirek

(man Arkin Sidik amas, birak uninggha kayil bolghuqi milyunlighan normal Uyghurlarning birsi)

erkin sidiqning alim ikenlikige hemme adem qayil. adem bolush hemmidin muhim.........

tarim28
19-05-10, 12:00
erkin sidiqning kallisi kurtlar wadisidiki Abdulheyning kallisidek bolup qalghan.erkin sidiqtin aghrinmanglar uning kallisini xitay yuyiup Abdulheydek qilip qoyghan uning siyasetke arlashmaymiz digini Abdulheyning Polat we Namatilarni tonumighinidekla bir ish uni eslige kelturush uchun kurtlar wadisidiki heliqi dohturni izlep tepish kerek. Erkin sidiq Abdul hey buning bilen uyghur dawasida jiq qalaymiqanchiliq chiqiridu buninggha ahzir bolushimiz kerek.

Unregistered
19-05-10, 12:40
erkin sidiqning kallisi kurtlar wadisidiki Abdulheyning kallisidek bolup qalghan.erkin sidiqtin aghrinmanglar uning kallisini xitay yuyiup Abdulheydek qilip qoyghan uning siyasetke arlashmaymiz digini Abdulheyning Polat we Namatilarni tonumighinidekla bir ish uni eslige kelturush uchun kurtlar wadisidiki heliqi dohturni izlep tepish kerek. Erkin sidiq Abdul hey buning bilen uyghur dawasida jiq qalaymiqanchiliq chiqiridu buninggha ahzir bolushimiz kerek.

erkin sidikni bikar tillighanlar eslide hatalashti erkin sidik tuz kongul bolghacha mawu turkiyediki ablimit digen koymichining oyunigha dessep ketti abdulhemit ras koymichilik kiliwatidu u peket til terbiyelesh merkizi halas akadimi dep adem gollap

Unregistered
19-05-10, 18:37
texi 2 ay ilgiri "Dahi bolushning 29 Sherti " ni keship qilghan, bugun "Siyasettin yiraq turush" Akademik Teshkilatini qurup chiqqan Erkin sidiq ependidin sorap baqayli:

Ependim, siz Dahi bolushning Shertlirini kimler uchun tuzup chiqqan idingiz? emdi kimler uchun Siyasetke arlashmaydighan bolup qaldingiz? yaki Dahi bolushtin umut uzuldimu? yaki ezeldinla Dahi bolush niytingiz yoqmidi? undaqta u shertlerni kimning buyrutmisigha asasen yasap chiqqan idingiz? - bular birinch sual.

emdi ikkinchi sualgha keleyli: bilimlik, Akademik, Ziyalilar qoshuni! siler "Siyasetke arlashmaymiz" depsiler. qaysi Siyasetni demekchi? Uyghurlarning ishigha arlashmaymiz - demekchimu? xitay Dolitining maashliq xadimi Ilham Toxti ependi Ziyalilargha qandaq xitap qilghan? u qaysi shekilde bedel tolidi? uning qilghanliri, yazghanliri Siyasetke arlashmighanliq bolamdu? siler arlashmaydighan Siyaset qaysi Siyaset? eger silerning Akademiyenglardin bir chetellik Muxbir " xitay doliti Uyghurlargha qandaq muamile qiliwatidu?"-dep, sorisa siler Siyasetke arlashmasliq noqtisidin qandaq jawap bermekchi? - biz Siyasetke arlashmaymiz, - demsiler? yaki - xitaylarni xapa qilip qoymasliq uchun, yolunglarning tosulup qalmasliqi uchun - weziyet chong yaxshi - demsiler? yaki bolmisa " Siyasetke arlashmaymiz" degininglar - hazirqi Weten, Millet dewasini qiliwatqan Siyasi Teshkilatlargha tosqunluq qilmay, Ilmiy tetqiqat ishliri bilen yolimizgha mangimiz - demekchimu?

Ependiler, silerni Uyghurlar oqutup yetishturgini yoq! chunki Uyghurlarda undaq hoquq we qudret yoq. silerni Uyghur uchun Siyasetke arlashsun - dep, oqutmidi xitay doliti. belki xitay dolitining Menpeti uchun, Zhungxua millitining menpeti uchun oqutti. bugun siler Uyghurlarning Siyasi ishliridin neri turimiz-desenglar, bu elwette ozenglarning we silerge nan berip, purset berip oqutup yetishturgen xitay dolitining iradisi! Uyghurning silerge qarshi turup, silerni boysundurup ishletkudek majali yoq. Uyghurning hazirche qolidin kelidighini mushu ammiwi pikir sorunlirida ustunglardin shikayet qilish. bu shikayetler Uyghurning wijdan sadaliri! Uyghurning elemlik ingrashliri.

eger silerning qolunglar bilen Uyghur herikiti Ziyalilardin ayrilip qalsa, bilinglarki, Ziyalilarning orni bosh qalmaydu! belki yurikige qara tuk ungen, hechnersini oylanmaydighan, rehimsiz, ozlirini dar aldidiki singilliri uchun atap qoyghan heqiqi Uyghur yigitliri igelleydu!.....

toghra deysiz erkek su ependim erkin sidiq 2 ay burun wetinim toridikilerning rabiye hanimgha qaratqan hoquq tartiwelish teshwiqat süyiqestide ichki hem tashqi jehette nahayiti shermendilerche masliship hetta rabiye hanimni DUQ ning reisligidin istipa berishke qistap üzini yaki bolmisa yene bir yurtdishini namzatliqqa körsetken bu nomussiz alimning bu rezil pilani emelge ashmighandin keyin mana emdi siyasetke arlashmaydighan teshkilattin birni qurup chiqti

Unregistered
19-05-10, 18:56
Sinning birjumlangnila okuxka bardaxlik beralidim, andim nima dimakqilingingni biliwaldim. Hay iqi zahar jahalat patkihgihga patkan, iplas. Uyghur bolsang Arkin Sidiktin pahirlan. Yaki qiqqip kirip bokunggha dassap barganni yap osurup uhla. Usangnila sesit millatni sesitma it poki.

toghra deysiz erkin sidiqtin sizdek nijislar pahirlinidu.chünki unung siz pahirlangidek ajayip iqtidarliri bar
gah üzini DUQ qa reis qilip körsiteleydu,gah ürümchi shehridiki saqchi singlisini(ayalining singlisi zemire) biwaste amerikigha ekilip radiogha hich qiynalmayla ekireleydu ,siyasetke arilishidighan ömer qanatlarni radiodin haydiyalaydu ,yurutdishi dolqun eysalar bilen gah hoquq talishishta kelisheleydu,gah istanbuldikidek siyasetke aralashmaydighan teshkilatkarni meslihetliship otturigha chiqiralaydu

Unregistered
20-05-10, 01:57
MEKKAHUN! Bashqilar bir obdan amal korsitip qoyuptighu? Derhal heriketke kelip, ERKEKSUjan, MILLETjan, TARIM28jan, ADILTESTEKjanlargha rehberlik qilip , CHONG ISHLARNI BASHLIMAMSILER, putun wetenperwer , yalqun yurek urghuylar silerge egishidu.


chong ishlar bashlanghili xele uzun boldi. lekin netijisi unchilik tiz kozge korunup ketmeydu. eng kichik bir netije Belgiyede meydangha chiqti. bashqa nerse emes, yol tosudighan diwanilerning noxulisi elindi......buningdin keyinmu shundaq boludu.

Unregistered
20-05-10, 05:40
erkin sidikni bikar tillighanlar eslide hatalashti erkin sidik tuz kongul bolghacha mawu turkiyediki ablimit digen koymichining oyunigha dessep ketti abdulhemit ras koymichilik kiliwatidu u peket til terbiyelesh merkizi halas akadimi dep adem gollap

atalmish "shinjang uyghur aptonum rayuni" " jama`et hewipsizlik nazariti"ning siyasi komissari xüfei ning bash meslihetchisi bolghan qeyin atisi memet salihning oyunigha dessep ketti

Unregistered
20-05-10, 06:43
Originally Posted by Gumanhor
Man ozini "Ihtiyari Muhbir" dap atiwalghan bir saranning dawamlikla ArkinSidikning sokudighanlighi, hatta uning hususiytaga hojum kilidighanlighi birak bu mazmunni Tor baxkurghuqilliri oquriwatmaydighanlighidin hayranman.

Birak millatning tup mampatiga munasiwatlik bolghan muzakire wa analiz kilix zurur timilar darhal oquriwitilidikan

Man tor baxkurghiqilar arisida Hitayning ixpiyuni bolup kalmighidi dap ansirap kaldim.UAA Tor bashqurghuchilirining airsida Hitayning jasusliri barmikin digen oy mangghimu heli burunla kelgen, amma delil bolmighandin keyin bundaq guman qilishni togra tapmidim, we yazmidim, chunki mening Erkin Siddiq toghriliq uyghur millitning diqqetini tartip yazghan maqaleliorimni daim ochuriwetetti.

amma hazirqi Erkin Siddiq we Uyghur akademikler jemiyetige qarshi yazghanlarning ichige men birmu maqale yazmidim, peqetla oquwatimen we az yeqinda yazimen.bu gepimge ishininglar, chunki men yalghan sozlimeymen.


men bu meydanda erkin siddiqni yahshi kishi emes dep yazghili alte yil boldi, endi mening gepim we yazghanlirimning qimmeti bilingili turdi, buningghimu shukur,;" CHUNKI BIZ ZIYAN TARTAYLI ,MILLEET ZIYAN TARTMISYUN,"


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
20-05-10, 07:21
atalmish "shinjang uyghur aptonum rayuni" " jama`et hewipsizlik nazariti"ning siyasi komissari xüfei ning bash meslihetchisi bolghan qeyin atisi memet salihning oyunigha dessep ketti

Mundaq deng. erkin sidiqning qeyn atisi Aqsu wilayetlik saqchi mehkiside ishleydighan. belki erkin sidiq Nasagha orunlashqandin keyin, xitaylar uni ozlirige yeqinlashturush uchun qeyn atisini osturgen bolsa kerek. her halda hazir u qeri pinsiyede..... emma munasiwet dawamlishidu, munasiwet pinsiyege chiqmaydu....erkinahunning bir obdan Siyasetlerge arliship, qurultaylargha wekil bolup yurup, hetta "Dahi bolushning shertliri"ni tuzup chiqip, "oylashning alte qirliq qalpiqi"ni otturgha qoyup, axirida 180 gradus ozgurup, birdinla Siyasetke arlashmaydighan bolup qelishimu eslide yipning uchini tutup turghanlarning ishikende.....

Unregistered
20-05-10, 13:47
MEningche bu talash tartishni qilghuche amal qilip "Qum Basqan Sheher" degen kitapni tepip oqunglar, waxtinglar qis bolsa eng axirqi babini oqusanglar, kallanglardiki bu talash tartishqa bolghan chigish yeshilishi mumkin. bolmisa...

Unregistered
21-05-10, 03:59
MEningche bu talash tartishni qilghuche amal qilip "Qum Basqan Sheher" degen kitapni tepip oqunglar, waxtinglar qis bolsa eng axirqi babini oqusanglar, kallanglardiki bu talash tartishqa bolghan chigish yeshilishi mumkin. bolmisa...

erkin sidiq bu meydandiki munazrige arliship, 3- shexs qiyapitide mundaq dep yeziptu:

"Erkin Sidikning ozining halighinini qilish, bashqilarning menpetige ziyan salmighan halda nime qilsa qilish hoquqi bar. Bu dowlet kishilik hoquq ustige qurulghan. Hemmidim kishilik hoquq ela. Shunga sizge nime turtke bolushtin qet'i nezer Erkin Sidikni eyiplisingiz hata bolidu. Men shuni dewatimen. "

emeliyet undaq emes. erkin sidiqlarning qiliwatqini bashqa bir kimlerning Menpetige ziyan salmighini bilen, Milletning menpetige intayin eghir ziyanliq. chunki bir Milletning Akademik jemiyiti elwette shu Millet xelqining omumi ishliridin melumat toplap, melumat tarqitidighan muhim orundur. eger Siyasetke arlashmaydighan erkin sidiqlardin chetellikler, Jornalistlar, Tetqiqatchilar Uyghur-xitay munasiwitige ait ehwal igellimekchi bolsa, ular Siyasetke arliship qelishtin saxlinish uchun- bu temini bizdin sorimang-demdu yaki Siyasetke taqashmaydighan shekilde burmilap, yndap otup ketemdu? yaki putunley xitay terepte turup xata jawap beremdu? ular Siyasetke arlashmay, zadi neme qilghudek?

Unregistered
21-05-10, 17:15
Siz Loghet qamusidin "Siyaset"ning menasini tepip chiqipsiz, eqlingizge apirin! biraq bu meydanda boluwatqan sozler bashqicherek. ochuq eytsam erkin sidiqlarning Siyasetke arlashmaymiz degini - Uyghur bilen xitay arisidiki Milli toqunush, Milli ziddiyet mesilisige arlishishtin yiraq turimiz-degenlik.

Mesilini qamusni waraqlap emes, emeliyettin izdeyli. bizning emeliytimiz Siyasetning qamusta korsutulgen chushenchisi emes, belki her bir Uyghur ozining xitaygha qarshi qolidin kelishiche bir neme qilishi we bir neme deyishi kerek. " biz Siyasetke arlashmaymiz" degen gepni qamustin izdep, uning menasini chushendurushke qiziqip qapsiz. toghra Siyaset degen soz shu qamusta korsutulgen eniqlimini oz ichige alidu. lekin bizning qiliwatqinimiz noqul "Siyaset" emes, belki Mustemlikichi xitay bilen esir Uyghur arisidiki Milli toqunush we Inqilaptur.

erkinlerning "Biz Siyasetke arlashmaymiz" degini bolsa- bizning xitayning tajawuzchiliqi, basmichiliqi, qirghinchiliqi bilen ishimiz yoq, Uyghurning xitaygha qarshi elip beriwatqan heriketliri bilen alaqimiz yoq, biz ayrim bir qite degenlik bolidu. bu yerde boluwatqan tenqitler del ashu Akademiklarning weten, Millet dewasidin ozlirini chetke alghanliqini nezerde tutmaqta.

Sizmu Siyasetning menasini xele obdan bilidikensiz. Menmu chushengenlirimni qoshup qoyay: Siyaset degen Musteqil dolette Dolet bashqurush pirinsiplirini, esir Millette Mustemlikichi dushmenge qarshi heriketni korsutidu. atalmish Akademiklarning " Biz Siyasetke arlashmaymiz" degini qaysi manadiki Siyasetni kozde tutqan? - xitay dolitining hakimyet ishlirigha qatnashmay,ijtimaiy ishlarni qilimiz-deginimu yaki Uyghurlarning xitaygha qarshi erkinlik heriketliridin yiraq turimiz degenlikmu? elwette ularning xitay dolitide hakimyet ishlirigha arlishish orni yoq. qaldiki ular Uyghurlarning xitaygha qarshi heriketliridin yiraq turimiz-degenliki eniq. mana bu bizning ghezeplirimizning turtkisi.

Unregistered
21-05-10, 17:22
shundaq toghra deysiz bu erkin dunya undaq bolghanken erkin sidiqni hichkim siyasetke arlashmiding dep eyiplesh heqqi yoq hazirgha kelgiche siyasetke arlashqanlar uz ixtiyarlighi bilen arlishiwatidu erkin sidiqni we bashqa uyghur ziyalilirini hazirgha kelgiche hichkim siyasetke arlashmiding dep eyiplep baqqini yoq .bu yerdiki asasi gep erkin sidiqning xuddi tulumdin toqmaq chiqqandek biz siyasetke arlashmaymiz dep juylishi uyghur dawasi intayin dawulghush halitide turuwatqan xitay uyghur dawasining xelqaradiki obrazini xunukleshturushke tirishiwatqan we siyasigha arlishiwatqan qerindashlirimizni terorchigha we jinayetchige chiqirishqa urunuwatqan bir peytte erkin sidiqning etrapigha birmunche ziyalilarni yighiwelip siyasigha arlashmaymiz dep shuar towlishi tebii halda chetellerde weten milletni dep siyasetke arliship eghir bedel tulewatqan kishilirimizning gheziwini qozghimay turalmaydu hemde gumanini qozghaydu.

xosh ependim emdi sizning siyasi atalghusini lughettin izliginingizge qarap baqayl.i siz bundin keyin siyasi ibarisini lughettin emes belki xelqingizning ichidin izleshni ugunung.bu huddi bezi suzlerni lughettin izligende janliq terjimige yarimighandek bir ish.mesilen bir uyghur dixan siyasining nimiliginimu bilmeytti sizdek lughettin bolsimu izlep beqishni teximu bilmeytti. u peqet yer terishtin bashqa bir nersini bilmeytti bir kuni birliri uning qizini ichkirge ishqa alidighanlighini eytip elip ketishti.bir yil utkendin keyin ular qizining uligini qoligha tapshurup berdi.dihan achchighigha chidimay qizimni tule dep yeziliq partuikum shujisini urup qoyuwedi u derhal siyasi bolup qaldi.
ependim siyasi ibarisi uyghurning qeshi bilen kirpigi arisidin izleydighan ibare . heq bilen naheq mesilisige bir uyghurning qandaq pozitsiye tutidighanlighini bilduridighan ibare. bir xitay yuzingizge tukurup qoysa nimige tukurisen dep yaqisigha esilamsiz yaki surtuwetip siyasigha kirip qalghim yoq dep ketiweremsiz.eger qizingiz yaki xanimingiz xitay eskerliri teripidin basqunchiliqqa uchursa men nasaning alimi idim men bilim adimi idim,wahakaza men akadimik idim men uyghurning ichidin chiqqan palani pustani idim xitay bilen birnerse diyiship qalghum yoq,siyasigha tehimu kirip qalghim yoq dep u ishni besiqturwetemsiz?

uyghur dawasini xittay birnechche qetim uyghurning qoli bilen yoq qildi.mesilen ottura asiyadiki ishlar,undin bashqa musteqilliq we aptunumiye digendek bulunushler uni az dep emdi erkin sidiqning kukke kuturwatqan siyasigha arlishidighanlar we arlashmaydighanlar pelsepisi bularning hemmisi xitay oynawatqan oyunlar.

xosh ependim siz belkim matimatik we yaki tebii pendiki birsi bolushingiz mumkin uz kespingizge pishshiqdursiz emma siyasi ibarisini lughettin izdiginingizge qarighanda adimilik chushenchingiz we bilim dairingiz nahayiti tar iken.siz wetende alghan unwanliringizni heliqi sesiq utmes mata zolap sata lughitingiz bilen qoshup tinich okyangha tashliweting.uyghurlar hazir siyasi ibarisini lughettin izleydighan koniliq bilen alliqachan xoshliship boldi.siyasi alliqachan uyghurlarning wijdani we hayat mamati bilen yughurlup boldi.siyasi alliqachan uyghurlarning ishigini chekip boldi . siz ishigingizni achamsiz achmamsiz beribir sizni xittay siyasigha arlashmighanti dep tallap olturmaydu.siz we erkin sidiqdeklerning uyghurlarning wijdani bilen alliqachan yughurlup bolghan siyasidin atlap utup weten millet uchun ish qilimiz digininglar exmeqliq.siler siyasigha arlashmay hich ish qilalmaysiler buni waqt belgileydu hemde tarxtin buyan uz xelqining iradisi we wijdanigha tetur yunulushte mangghan hichkim ghelbe qilip baqqan bir urnek yoq.

Unregistered
22-05-10, 00:24
hay uyghur balliri,bizga ghaywat amas bu kerek.oqunglar.jegering bolsa sanmu kallangni ixlat.jangga atlan.

Izchi men






Jasus kim?




(roman)












Yéqilghantash neshriyati − ürümchi







Oyghan




Aptori: Abduxaliq Uyghur 1921-yil, turpan



Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Reqibning bishini kes, qarnini chach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
”xep“ déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda «uyghur» sözige ten bérisen.

*****




Birinchi bab



’Uyghur aygha chiqti‘



”tüge kördüngmu? − yaq, körmidim.“
− doqmushtikilerning parangliridin

… …

U, payansiz ketken tektimakan chölining goya insan ayighi tegmigendek yilan baghri sozulup yatqan qum barxanlirining tebi’iy menzirisige alem kémisining dérizisidin qarighiniche xiyal déngizi ichige gherq bolup ketken idi.

U xiyal dunyasidin chöchüp oyghan’ghandek boldi-de, rakéta ichide sel tewrinip qoyup shardek eynek qalpiqi ichidin udulidiki qatar-qatar tizilip imir-chimir yénip özgirip turghan herxil renglerdiki kunupka-signal chiraghlirini bir qur közitip chiqti. Herxil her yangza xrustal ékranlardiki tinmay özgirip turghan ko’ordénat-reqemler, rakétining uchushqa teyyar bolup qalghanliqidin bésharet bermekte idi.

U, intayin hayajan ichide axirqi uchush minutlirini teqezzaliq bilen kütmekte idi. U yénidikilerdin sel temkin körünüshke tirishqandek qilsimu, uning qoruq basqan chirayi hayajanlinish, xushalliq, meghrurlinish, ensireshtek qarimuqarshi héssiyat alametliri bilen tolghan idi. U, ana wetini uyghur dölitining tunji alem kémisi ichide ka’inat boshluqigha qarap uchushning eng axirqi peytlirini xushallinish we temtireshtek bir birige zit rohi qiyapet ichide kütmekte idi.

”mana qara, bizgimu sün’iy hemrahimiz, hetta alem kémimiz bolidighan künler nésip bolidiken-he!“ dep pichirlighach miyiqida külüp qoydi.
Uning yürek soqushliri barghanséri tézliship jiddileshkenliki chirayidin mana men depla bilinip turatti. Uning yüzközliri bir qizirip bir tatirip uni ghemge qoymaqta idi. ”qérighanliqimning alamitimu qandaq bular? − dep oylidi sel ensirigendek bolup. Tetqiqat guruppisidikiler uning bu alem sayahiti üchün qoshqan alahide töhpisini mukapatlash yüzisidin alem kémisining tunji uchushigha uni mes’ul qilip békitken idi. − bu ishning höddisidin chiqalarmenmu? − u, ensirigen halda jayida qimirlap qoydi. − ah xudayim, manga medet bergeysen!“ dep özini özi righbetlendürüshke tirishti.
«uchush teyyarliqi tamam! … on, … toqquz, …» − qulaq tingshighuchisidin keynige sanashning bashlan’ghanliqi anglanmaqta idi.

Uning yüriki téximu qattiq düpüldep soqushqa bashlidi. ”xudayim, küch-quwwet ata qilghaysen-amin!“ dep du’amu qilip ülgürdi. Uning qelbi cheksiz xushalliqqa chömüp özini ajayip güzel bir alemge kirip kéliwatqan dunyadiki birdin-bir bextlik insandek hés qilishqa bashlidi.

«… töt, … üch, …»
Emdi u, xushalliqidin hayajanlinip öpkisi aghzigha tiqilip qéliwatqandek bolup kétiwatatti.

«… ikki, … bir, …»

Birdinla köz aldi yorup illiq, kishige rahet béghishlaydighan bir muhitqa kirip qalghandek, cheksiz xushalliqtin yürek soqushlirimu toxtap qéliwatqandek bilinmekte idi. Uninggha goya waqit toxtap qalghandek bilinip, ene shu bextlik halitide menggü qalidighandek héssiyatlargha chömmekte idi:
”néme dégen bextlik minutlar bu! − pichirlap qoydi u öziche, − jennetke kirip qalghandekla bextlik hés qilimen’ghu özümni, yaki rasttinla jennetke kiriwatamdim qandaq? − cheksiz bextlik héssiyatlar ichide kelime shahadet yéngiliwélishqa aldiridi, − la ilahe illallahu, muhemmidin rosulillah!“

U, ”güldüüür!“ qilghan awaz bilen teng qattiq bir silkinishni hés qilghandek qildi. …

Kariwatta yatqan késelning yénida olturghan bu yéziliq ikki boway, aldida yatqan késelning boghuq xirqirashliridin kéyin chiqarghan awazigha pütün diqqitini bérip qulaq sélishti:
− … La ilahe illellahu Muhemmedun Resulullah !

− jim, bu bichare kelime shahadet keltürüwatidu! − dédi bowaylardin birsi quliqini késelning aghzigha yéqinlashturup. Ular ikkisi derhal ornidin turup késelning aldida hörmet bilen qol qoshturup turdi.

Kariwatta yatqan késel, küchlük bir silkinip qoyup jimip qaldi.

Öre turghan bu ikki boway kariwat aldida yene azraq kütüp turdi. Andin ulardin birsi aldigha sel éngishkiniche yatqan késelning aqirishqa bashlighan uruq bilikidin tutup tomurining soqup-soqmighanliqini bilishke tirishti.

− u ketti, alla uni öz dergahida rehmetlik qilsun! − dédi.

Ikkila boway méyitning aldida turup uzundin-uzun’gha pichirlap du’alar oqudi. Andin méyitning éngikini chétip, öyde tépilghan bir parche aq xese kirlik bilen üstini yépip qoyup öydin chiqishti.

Yolda kétiwétip bowaylar gepke kirishti:
− bu bichare shunche yiraq yerlerdin kélip yapmu-yalghuz tirikchilik qilip, … axiri mushuning üchünla bunche yerlergiche kelgen bolghiymidi?
− kelgen yérini néme dégenti? − soridi yénidiki boway, − türkistanmu-türkmenistan? U yerlerni bekla yiraqlarda déyishidu, shundaqmu?
− bichare téxi aldinqi künigichila ishlep yüretti, − dédi yene bir boway yénidikisining gépi quliqigha kirmigen halda, − bügün péshin’ge chaqirghili kirmisem uning aghrip yétip qalghanliqini nedinmu bilettuq, hey bichare musapir!
− rast dégendek, kelime shahadet keltürginidin kéyin némishqa shunche qattiq silkinip kétidu? − soridi bowaylardin birsi yénidikisidin.
− ademning rohi tendin ajrap chiqiwatqanda shundaq bolidu déyishidiken, − dédi yene bir boway gep sorighan’gha jawaben, − bichare halal ishligini üchün imani bilen ketti.

Ularning her ikkisila teng tekbir éytip doqmushtiki yéza meschitige qarap yürüp ketti.

Uzun’gha qalmayla meschit munarisidin waqitsiz mungluq ezan awazi kélishke bashlidi. …

***

Qaysidur bir yurtdishimiz shunche tatliq temeliri bilen yat bir elning chet bir yézisida, yoshurunup yürüp ene shu shekilde u alemge seper qildi. Yene qanchilighan yurtdishimiz ene shuninggha oxshap kétidighan ulughwar ghayiliri bilen yene nelerde u alemge kétiwatidikin?!
Hey bichare uyghurlar!!

Bashqurghuchi Tarim Bu témini Kötürgen Waqti 3 Kün Ilgiri 05:55 Saqlash Tewsiye Baha
Inkas Neqil Zakaz TOP



Tarim Uchur yollash
Dostlishish
Tarim Torda yoq

UID 56 Yazma 851 Nadir 45 Jughlanma 7106 Körüsh cheklimisi 200 Tordiki waqti 99 Sa'et Tizim waqti 2009-4-10 Axirqi ziyaret 2009-11-1
Tümen Bashi



Shöhriti 7106 1 Tillasi 16893 5
2# Yollan'ghan waqti 2009-9-26 04:07 | Téma yollighuchining yazmilirinila körüsh Ikkinchi bab





Türmide




”oynashmighin erbab bilen,
Eplep salar her bab bilen.“
− ’uyghur xelq maqalisi‘




Nedindur bir yerlerdin, bekla yiraq bir yerlerdin − goya xiyaliy bir dunyadin kéliwatqandek bilin’gen dölet gémini bolushqila layiq «ejem» ning jenggiwar muzika awazi qulaqqa ghuwa anglan’ghandekla qilatti. …


Emma bu elde hemme éghir uyqugha gherq bolup ketkenmu qandaq, héch bir yerdin ün-tiwish chiqidighandek emes. …


***


Qasim, türme kamérining otturisida, daq sémont yerde hoshisiz ongdisigha qarap yatatti.


U, xéli waqitlarghiche hoshigha kélelmey qimirmu qilmay jimjit yétip ketti. Bir waqitlarda aran hoshigha kélip sella midirlap ketkendek qiliwidi, minglighan yingne pütün wujudigha birla waqitta sanjiliwatqandek aghrip bedenliri ot bolup yénip ketti: ”wayjan“ dep bosh ingrap qoydi. U, titiwitilgendek aghrip kétiwatqan bedinini heriket qildurmay jim yétishi kéreklikini sezgendek qildi. … u qaytidin hoshidin ketkenidi. …


Bir waqitlarda tuyuqsiz qaytidin hoshigha kélip qalghan qasim, qachanlardin béri bundaq hoshsiz yatqanliqini zadila esliyelmidi. Qaytidin ushtumtut bashlinip ketken aghriq, uttur bérip méngisigila taqilip uni zadila aramida qoymidi: ”hoshsiz yétiwergen bolsammughu kashki! − dep özige özi doq qilip ghodungship qoydi. Uning wujudida bir-birsige oxshimaydighan her türlük aghriqlar aylinip yüretti. U diqqet bilen tingshighanidi, bedinidiki eng qattiq aghrighan yérining mix qéqilghan oshuqidin kéliwatqanliqini pemlep qaldi, − qéni aghrighine, aghriqning eng nochisi sen oxshimamsen? Aghri, téximu qattiq aghri, qolungdin kelse aghriwérip méni qaytidin hoshumdin ketküziwetmemsen! − u, nerining bekrek aghriwatqanliqini hés qilsa, shu yérige xitab qilatti, − sen bala tekken beden, manga aghrip bérishtin bashqa yene néme qilalaysenkin! sen aghrishnila bilisen, aghrighine qéni, yene qanchilik aghriyalaysenkin!“


Qasim qandaqlarche aghriqlirini untup eslimiler dunyasigha gherq bolup ketkenlikini sezmeyla qalghan idi. Uning xiyali némishqidur tunji heriket bashlishigha bahane bolup bergen bir qétimliq ichi sürüsh weqesini esleshke ketkenidi.


U chaghdiki weqe herqanche külkilik tuyulsimu, qasim shu qétimqi ichi sürüsh weqesige ming qétim rexmet éytatti. Shu qétimliq kélishmeslik weqesi, uning uzun yilliq pishqan yoshurun azadliq heriket jengchisi bolup yétilishige tunji seweb bolup bergen idi. …

Qasim, bir künisi béshi qattiq chingqilip aghrighan halda oyghandi. ”axsham olturushtin sa’et qanchilerde tarqalghan bolghiduq? Öyümge qachan we qandaqlarche kelgen bolghiyttim? − u, shunche bash qaturup esleshke urunup baqqan bolsimu héch némini ésige keltürelmidi, − birer kélishmeslik bolmighandu her halda. Bu yéqinlarda mestlikimde da’im reswalishipla kétidighan bolup qéliwatimen, … hey shu haraq dégen merezni!“


U, özige özi ghodungship qoyup béshini yotqinigha téximu ching pürkidi. Béshining aghrishi barghanséri éghirliship közige zadila uyqu kelmidi. U axshamqi olturush menzirisini qayta esleshke tirishti. Shunche tiriship baqqan bolsimu, u olturushta qanchilik ichiwetkenlikini zadila ésige keltürelmidi. Kishi béshigha birer botulkidin dachüy bardek qiliwidi dep oylidi qasim, u botulkilarning tügep-tügimigenlikinimu esliyelmidi. ”awwal shu haraqning chishini chéqishning amalini qilmisam bolmidi, bu qétim haraq xéli bek chishligendek qilidu méni.“ dep ghodungshighiniche ornidin mejburi turup, soghuq suda yüz-közini chalabula nemleshtüriwélipla öyidin chiqip tonush tungganning lengpungxanisigha qarap yürüp ketti. …


Kochida bayatidin béri aylinip burundin adet qilip kelginidek héli lengpung, héli sériq’ash, héli suyuq’ash-pintanglarni ichip baqqan bolsimu ongshilip kételmigen qasim, bir waqitlargha kélip qorsiqi chingqilip qistap kétip uyaq-buyaqtin hajetxana axturup terep-terepke qarap chépishqa bashlidi. Ming teste bir kocha hajetxanisini tépip aldirighinida pul töleshkimu ülgürelmey, pul yighidighan loxenning hay déyishkimu qarimay uchqandek kirip aranla ülgürelidi. … xéli aram tépip qalghinidin kéyin udulida ishiktiki mixqa ésiqliq turghan qara yaltiraq xaltigha közi chüshti. Ixtiyarsiz rewishte qolini uzartip xaltini sirtidin tutup béqiwidi, qoligha kitab-depterdek bir némiler urulghandek bilindi. Xaltini qoligha élip ichidin népiz qara tashliq we qélinraq zengger tashliq chaqqan’ghina ikki parche kitabni chiqardi:

«musteqilliqimizdin ümid barmu?»
«ya musteqilliq − ya ölüm!»

”néme démekchisen yene! − dep ghodungship qoydi u kitablarning muqawisigha perwasizlarche qarap qoyup, − shunche weyrane haletke chüshüp qalghinimizni körmey yene ümidim bar démekchimusen?“


Qasim, uyghurche kitab oqumighinigha xéli yillar bolup ketkenidi. Shunga u, bu kitablarnimu érincheklik bilen xaltisigha salghiniche ishini püttürüp kochigha chiqti. Sésiq tamakisini qingghir chishlep chekkech bir haza kocha aylandi. Bügün shenbilik dem élish küni bolghachqa, kochilar mighildap turghan xitay bilen tolup qista-qistangchiliqta aranla mangghili bolatti. ”yigirme yil burun bu kochilar néme dégen azade idi-he!“ dep ghodungship qoyup, yéngidin aghzigha qisturghan tamakisini tutashturush üchün bir qolida chaqmaq chéqip epleshtürelmey qolidiki héliqi qara xaltini bilikige ötküzüwétip turup ésige keldi: ”bu xaltini néme dep qolumgha éliwalghan bolghiyttim?“


Etrapigha qarap exlet tashlighudek birer yer tapalmay ilajsiz uni kötürüp yolini dawam qildi.


Xéli waqittin béri aylinip yürüp öyining aldigha kélip qalghanliqinimu sezmey qalghanidi.


U, öyige kirip özini kariwitigha tashlap közlirini yumdi. Bu arida, bir qolida héliqi qara xaltini tutup yatqanliqi ésige kélip asta bir parche kitabni chiqirip érincheklik bilen perwasizlarche waraqlap qoydi. Bezi betlirige shundaqla bir köz yügürtüp qoyup, goya uyghurche oqushni untup qalghan-qalmighanliqini sinap baqqandek bir-ikki qur oqupmu qoydi. Andin u kitablarni yandiki tompuchkining üstige tashlap qoyup qaytidin közini yumdi.


U, tuyuqsizla chachrap ornidin turup ketti:

”… üchey-baghrini chuwuwiteyli! …“

Kitabtiki bu qurlar uninggha emdila tesir qilmaqta idi. U ittik örülüp héliqi kitablarni qaytidin qoligha élip inchikilep qarashqa kirishti. Her ikkila kitabning aptor ismi ornida ”izchi men“ dégendek bir isim yéziqliq turatti. U, herqanche oylinipmu bu xil texellustiki birer aptorni ésige alalmidi. ”izchi men, yaki shu «iz» romanining birer parchisimu qandaq? … bir yilliri xitaylar u romanlarnimu köydürimiz dep yighip toplitip yürgendek qilishiwatatti, − u qolidiki kitablarning uyer-buyerlirini oqup baqti, − yaq, yaq, bu bashqa bir kitabtek qilamdu qandaq?“ dep oylidi-de, qara tashliq népiz kitabni bashtin bashlap oqushqa kirishti. Kitabni oqughanséri uning sel awwalqi ügdek basqan chirayidin esermu qalmidi. U pütünley dégüdek segip ketken idi. Uning tinchliqqa könüp ketken yüriki qorqushtin düpüldep barghanséri qattiq soqiwatatti. ”néme dégen qorqunchluq gepler bu!“ dep oylidi ünlük qilip.


Qasim özini bunche hayajanlanduralighidek birer uyghurche kitab oqup baqmighanliqigha xéli uzun yillar bolup ketkechke, bu kitablarni resmiyla oqushqa kiriship ketkenidi. Oqup bir yerlirige kelginide qayil bolush ipadisi bilen bash lingshitip qoysa, yene bezi yerlirini qaytilap oqup kétetti. Hetta bezide hayajanlinip ornidin turupmu kétetti:
”toghra deydu bu izchi dégini!“ dep öziche ghudungshupmu qoyatti. Yene bir yerlirige kélip olturup chongqur oygha pétipmu qalatti.


U, axiri bu ikki kitabni oqup püttürüwetti. Eng axirqi bir tal tamakisini chiqirip chekkech bir haza ün-tünsiz olturup ketti. Andin bu kitablarni qaytidin qolgha élip aldi-keynilirini örüp-chörüp sinchilap qarashqa bashlidi. Ichidiki sadda qilip sizilghan xerite-resimlerdin tartip muqawilirighiche diqqet bilen közitip chiqti. Bu ikki kitab, uni özige xéli obdanla jelp qiliwalghan idi. Qasim xéli yillardin béri bunche bérilip uyghurche kitab oqup baqmighachqimu, bu kitablarni zadila qolidin chüshürgisi kelmeytti.


”uh h h!“ qilip bir ulugh-kichik tiniwélip ornidin turdi. Tuyuqsizla béshining pir qilip qéyishtin qorsiqining bekla échip ketkenlikini hés qilip sa’itige qaridi: ”way-wuuuy, tang étipla qaptughu, waqit néme dégen chapsan ötüp ketken-he! toxta, awwal az-paz bir némiler qilip yewalay.“ dep kitablarni awaylap bir chetke qoyup ashxana öyige qarap mangdi. Bu arida sel ensirep axsham tashqiriqi ishikini etken-etmigenlikini ésige alalmay bérip ishikni tutup béqip xatirjem bolghinidin kéyin ashxana öyige kirip tamaqqa tutush qildi.


”heqiqetenmu kishini ürkütidighan kitablar!“ dep pichirlap qoyup töwendiki qurlarni qaytidin könglidin ötküzdi tuxum qoruwétip turup:

”… wetinimizge tajawuz qilip kirip bésiwalghan barliq xitay tajawuzchiliri bizning eng esheddiy milliy düshminimiz! … shundaq iken, bu ishghaliyetchi düshmenlerni eng küchlük wehimilik mexpiy heriketlerdin paydilinip qorqutup qoghlash pa’aliyiti−bizning bügünki künde qolimizdin kélidighan milliy musteqilliq herikitini qozghashtiki eng axirqi charimiz, … bash tartip bolmaydighan birdin-bir shereplik wezipimiz! …“

Qasim chay ichkech olturup béshidin ötken menisiz hayatini esleshke bashlidi.


Gerche u baliliq dewrliride mektipidiki oqushtin bash kötürelmey bengwashliq qilishqimu tüzükrek waqit chiqiralmay waqtini ötküzgen bolsimu, yéngi öylen’gen yilliridin tartip turmushning lezziti ichige pétishqa bashlap öz xelqining teqdiri üstide bash qaturushni barghanséri untughan idi. Kéyinki yillarda yene némishqidur buningdinmu zérikip keypi-sapaliq hayat ichige pétip kétiwatatti. Shunga u, bir balisini yétim qaldurushqimu chidashliq bérip a’ile hayatidin keypi-sapaliq turmushni üstün körüp ayalidin ajriship ketken idi. U, boytaq qalghinigha xéli yillar bolghinigha qarimay qaytidin resmiy öy-ochaqliq bolush ishini zadila xiyaligha keltürüp qoymidi: ”öy tutushning némisige heweslinimen? − deytti u öz-özige, − etigen tur-ishinggha mang, axshimi kel-yotqan’gha kir, bek bolup ketse haywaniy qiyapette bir-biringni yalash, … zérikip qalsang menisiz jédel chiqar, ’éshekke küchüng yetmise ur toqumni‘ dégendek jem’iyettiki naheqchilikler, milliy, siyasiy yaki iqtisadiy zulumlar, hetta özüngning ishliridiki ongushsizliqlar derdide kirip ya ayaling bilen jédellesh yaki bolmisa balangni azarla! …“ qasim éghir mest boliwélish arqiliq bundaq menisiz turmushtin waqitliq bolsimu xaliy bolushni ewzel körgen idi. Shundaqtimu, könglide yenila némidur-bir némisining kemlikini hés qilipla yüretti.


Eslide qasim unche bengwash ösken birsimu emes idi. U, yashliq dewrliride derslirining éghir yükidin herqanche bash kötürelmigüdek qilsimu yenila waqit chiqirip öz milliti, öz wetini, öz dinigha munasiwetlik edebiyat, tarix, pelsepe, psixologiye we jem’iyetshunasliqqa munasiwetlik matériyal we yéngiche qarashlarni shara’it yar berginide mektipide, weziyet yol qoymighanda kitab-zhurnallardin öginip baqqan idi. Hetta dinigha, millitige we yurtigha da’ir tarixiy yaki siyasiy melumatlarni herxil gheyri-resmiy yighilishlarda, olturush-söhbet sorunlirida anglap alahide heweslinip öginip baqqan idi. Bu jehette millitim, wetinim üchün dep bezi ilmiy maqalilerni, téxnikigha munasiwetlik kitablarni terjime qilish, tüzüsh ishlirighimu xéli köp ariliship baqqan, bu jeryanlarda muwapiq sorunlargha kirip qalghanlirida millitim, wetinim dep joza mushtlap sekrep kétidighan jushqunluq peytlernimu bashtin kechürgen, bu xil söhbetlerning beziliride alahide ümidwarliship wetini etila musteqil bolup kétidighandek hayajanlinip ketken bolsa, yene bezide goya bu weten, bu millette qilchimu ümid qalmighandek qarangghu ümidsiz héssiyatlar ichigimu pétip qalghan künlernimu yashighan idi. Qisqisi, qasim bu jushqunluq yillirida milliti, wetinini xitay tajawuzchiliridin tartip élish jehette jem’iyette birer ishenchlik heriket usulini yaki qilchilikmu bir ilgirilesh éhtimalini hés qilalmay kelmekte idi. Emeliyette bolsa, wetini xitay tajawuzchiliri teripidin kündin-kün’ge éghir depsende qilinip burun ata-bowilirining qan-jan bedilige kelgen nurghunlighan milliy hoquq we kishilik heqlirining xitay tajawuzchiliri teripidin birmu-bir bikar qiliwétilishi, eng wehimiliki − xitay tajawuzchilar nopusining tiz sür’ette hessilep artip kétiwatqanliqi uni bekla éghir qayghugha sélip kelmekte idi. Shundaq éghir milliy munqerzlikning körülüwatqanliqigha qarimay jem’iyette özlirini alahide wetensüyer, milletperwer hésapliship yürgen, bolupmu xitay komunist tajawuzchiliri kelgendin kéyin ’közi échilip bilimlik bolghan‘ kishilerning bolung-puchqaqlarda sörep yürüshken ”birdin-bir chiqish yolimiz, … eng toghra hel qilish charisi“ dégenlirining hemmisila dégüdek nöwettiki milliy bohran tereqqiyatimizni özgertishke qilchilikmu roli bolmaydighan quruq dawranglar, qorqanchaqliq, qulluq, ümidsizlik terghip qilin’ghan yoshurun xitay eqidiliri ikenlikini oylighinida uningdiki ümidsizlik téximu ewjige chiqatti. Hetta bir turup qarighanda, xitay tajawuzchiliri weziyet jiddiylishish éhtimali körülidighanliqini mölcherleshken haman, bu türdiki ’milletchi, bölgünchi, … panchi‘ qatarliq kishilirimizni qaytidin türmilerdin chiqirip milliy dawalghushlarning hel qilghuch yolgha qarap kétip qélishining aldini élishta paydilinip yürgendekla bilinetti. Bularni oylighinida, uningdiki azghine ümidwarliqlarmu birdinla tozup kétiwatqandek bolup tuyulatti. Weten ichidiki ’milletchi‘, ’wetenperwer‘, ’dahiy‘ dégendeklerdin ümidini üzgen qasim, chet döletlerde musapir bolup yürgen kona-yéngi ’dahiy‘ lirining pikir-heriketlirige munasiwetlik matériyallarni ming bir balalarda tépip igilep tehlil qilish arqiliq uning heyranliqi téximu ewjige chiqqan idi: goya wetinidiki shunche éghir milliy bohranlarning birdin-bir kélish menbesi chet’eldiki shu ’dahiychaqlar‘ boluwatqandekla tonushqa kélip qalghan idi. Bek ötüp ketse, bu ikkisi otturisidiki perq − xuddi bir öydiki ikki oghulning birsi dadisigha erkilep yürüp ishini hel qilghuzush yolini tutqan bolsa, yene birsi yighlap yürüp ishini hel qilghuzush yolini talliwalghandekla bir perq idi. Halbuki, bizning ishimiz bir a’ilining ichki jédili bolmastin belki pütünley esheddiy dost-düshmen derijisidiki hayat-mamatliqqa bérip taqilidighan chong milliy teqdir mesilisi idi.


Qasim bu xil oylardin kéyin, millet-weten dégen mesililerde pütünley dégüdek ümidsizlik patqiqigha pétip qalghan bir xil haletke kirip qalghan idi. Bulargha qoshulup diniy eqidiler toghrisidiki ajayip-gharayip gep-sözlermu uning béshini aylandurup turmaqta idi. Shunga u, mollilirimizning wez-nesihetlirigimu unche bek pisent qilip ketmes boliwalghan idi.


Uningche bolghanda, uyghur jem’iyiti bu éghir bohrandin qutulushi üchün yep-yéngi bir qiyapet bilen otturigha chiqishqa mejburki, u emdi keskin bir burulush yasap ya düshminidin qutulush yolini tépishi, ya bolmisa pütünley gumran bolush yolila qalghan idi. Yer asti we yer üsti tebi’iy bayliqi mol bipayan zémin’gha ige nisbeten ewzel jughrapiyilik bir muhitta yashawatqan herqandaq bir millet, bu ikki yoldin birini talliwélishqa mejbur idi. Emma bundaq keskin burulushni shu milletning yumshaqbash kishilirining qoligha tashlap qoyush bilen hergizmu ishqa ashurghili bolmaytti! bir milletning qudret tépishi hergizmu shu milletning her bir ezasining ortaq awan’gartliq körsitishini teme qilish bilen meydan’gha kélidighan asan ishlardinmu emes idi. Hemme birdek öz teghdiri heqqide bash qaturidighan bundaq bir imkaniyet, her qandaq bir millette mewjud bolup baqmighan we bizdimu bolmaydu. Ortaq tirishchanliq rohi, peqet shu milletning mewjudluqinila kapaletke ige qilalishi mumkin. Bir milletning qutquzulushi, güllendürülushi yaki qudret tépishi mutleq türde eng yéngiliqchi, eng jenggiwar, eng iqtidarliq, eng pidakar, eng keskin, eng tewekkülchi we eng emeliyetchi adimining özini pida qilishi, ülge tiklep bérishi, xelqini yéteklishi we bashqilarni mejburi bolsimu heriketke atlandurushi arqiliqla ishqa ashurulushi mumkin dep oylatti. Bundaq bir dahiy terbiyilinishtin yaki dagh-dughiliq murasimlarda saylinishtin barliqqa kelmeydighanliqinimu qasim yaxshi bilip qalghan idi. Xuddi shuningdek, bundaq bir dahiyning herqandaq bir ammiwi teshkilatning erkin saylimi arqiliqmu otturigha chiqmaydighanliqini, yene shuningdek bundaq bir yétekchi iqtidar igisi emeliy heriketke jelp qilinmay turupmu hergiz öz iqtidarini jari qilduralmay kömülüp tügep kétidighanliqinimu tonup qalghan idi.


Qasim, özlükidin ögen’gen ijtima’iy pen qanuniyetlirige asasen, bir millet terkibide bundaq iqtidar igilirining namzatliri mutleq türde insaniyetke ortaq bolghan tüpki éhtiyaj pa’aliyet saheliri boyiche yéterlik sanda saqlinidighanliqini, ularni otturigha chiqirish pursitini yaritalighan millet shübhisiz türde ijtima’iy apetliridin, milliy düshmenliridin, her türlük tosalghulardin ghalip kélip algha ilgirilesh yolini tapalaydighanliqini, emma bir milletke hakim bolushni qolgha keltürüwalghuchi yaki wakaliten qolgha kirgüzüwélishqa urunidighan temexor, shexsiyetchi we abruyperes kishiler xalighan bir sahe boyiche shu sahege xas iqtidar igilirining ornini igilliwélishqila urun’ghan bolidiken, bu millet muqerrer türde qutquzulushtin, ilgirileshtin yaki qudret tépishtin mehrum bolush, hetta téz aridila ézilip gumran bolush xewpige duch kélidighanliqini perez qildi. Uningche bolghanda, milliy musteqilliqni özlirige tüpki ghaye qilidighan herqandaq bir qoshun, herqandaq bir teshkilat, herqandaq bir partiye yaki jem’iyet iqtidar igilirini bayqash, ulargha shara’it yaritip bérish we ulardin paydilinishni özlirining intayin muhim tüpki teshkili qurulush yétekchi prinsipliridin biri qilmighanla bolidiken, bundaq bir teshkil héchqandaq ishni ghelibige yétekliyelmeydu dep qaraytti. Addiy kishilerning herikiti menggü addiy pa’aliyetler da’irisidila cheklinip qaliduki, undaqlar hergizmu murekkep we chigish mesililer ichidin chiqish yoli tapalmaydu! shuningdek uzun yilliq rohiy qulluq idiyisi bilen bulghunup qulluqqa mehküm bolghan ’pishqedem‘ lermu hergiz öz xelqini qutquzush yoligha atlanduralmaydighanliqi éniq idi. Qasim yene ijtima’iy qanun bolup bilin’gen munu qarashlarnimu pat-pat köz aldigha keltürüp qoyatti: her qandaq bir ishtiki iqtidar küchini hergizmu yadliwélish bilen, doramchiliq qilish bilen, pul-méligha tayinish bilen érishkili bolmaydu. Iqtidar küchi − belgilik kishilerge tebi’etning, tengrining biwasite apiridisidinla kelgen bolidu. Bundaq bir tebi’iy iqtidar küchining hemme kishide bir tekshi yaki birxil bolmasliqidin meyüslinip kétishimizningmu hajiti yoq. Kim bilidu, bizlerdimu u ishlarning dahiylirida tépilmaydighan bashqiche birer iqtidar amilliri saqlan’ghanmu téxi! héch bolmighanda bügünki milliy we weten üstige kelgen éghir bohrandin qutulush éhtiyajimizgha mas kélidighan iqtidar igilirige purset yaritip bérish, hetta ene shundaq iqtidar igilirini tonuwélish, undaqlargha egishish pursitige érishelisekmu özimizni bextlik hésablishimizgha yétip ashidu. Chünki, herqandaq bir iqtidar igisi mutleq türde bizdeklerge tayinish arqiliqla öz iqtidarini namayan qilish pursitige érisheleydu. Démek, bügünki künde mewjud bolup turghan bizning herqandaq bir teshkilatlirimizda iqtidarni étirap qilalaydighan, iqtidar igilirini bayqiyalaydighan, ulargha pa’aliyet soruni yaritip béreleydighan we ulargha boy sunidighan yétekchi roh bolmisa kérek dégenlerni könglidin ötküzgen qasim, bu heqte néme qilish kérekliki üstide tola bash qaturup zadila birer chiqish yoli tapalmay, bu ishlar üstide bihude bash qaturushni tashlap haraqqa tayinip özini mest-xushluq déngizigha gherq qilishtin ibaret ümidsizlik yolini tallap kéliwatqan idi.


Mana emdi, uning qolida bu qiyin so’allarning jawabi turatti.


”bu kitablar intayin addiy sözler bilen bu menisiz ötüp kétiwatqan hayatining xataliqliri bilen bu xataliqlarning tüpki seweblirini we chiqish yollirini ochuq körsitip bériptu. Hetta bu ghayimizni ishqa ashurush yoligha atlinishning qedemlirini shunche tepsiliy we addiy körsitip bergenki, bizning ’ulugh‘ lirimiz, ’dahiy-yétekchi‘ lirimiz terghib qilip yürginidek undaq he-désila b d t ning derwazisi aldigha bérip yétiwélish, a q sh ning parlamént binasigha telmürüp olturuwélish, qaysi bir qoshna el, qaysi bir küchlük dölet, qaysi bir döletning aq köngül partiyiliri, qutquzghuchi armiyisi, … dégendeklerni tesirlendürmigiche bu ishlirimizni bashqa chiqarghili bolmaydu déyishkenliridek qilghili bolmaydighan chigish we nazuk ishlardinmu emeslikini, ishni awwal öz küchimizge tayinip bashliwilishimizning shunche köp shara’itlirining barliqini oylisa, ademning eqli heyran qalidiken!“


U, özini kariwitigha tashlap chongqur xiyallar ichige gherq bolup ketti. …


Ötken yillarda xizmet bahaniside wetinining jenob-shimalini bir qur aylinip chiqip kelgündi xitaylar bilen uyghur-qazaqlar arisida asman-zémin perq qiliwatqan herxil tengsizliklerni, milliy zulum we kemsitilishlerni, xitay millitige choqundurush we millet süpitide yoq qilinish, chékidin ashqan sün’iy namratlashturulush we nadan qaldurulushlarni körüp ichi tit-tit bolup kelgen bolsimu, bu naheqchiliklerdin qutulush chariliri üstide qilchimu chiqish yoli tapalmighan idi. Hetta öz ana tupriqida shunche köp ish pursetlirining barliqigha qarimay yéngi ish orun pursetlirini shiddetlik köpiyip kétiwatqan kelgündi xitay tajawuzchilirigha tartquzup qoyiwatqan xelqining mutleq köp qismining ishsiz yürüshi, téximu külkilik yéri ish pursiti yaritip bérimiz dep pilanliq türde yallanma ishchi qilip xitaygha tushulushining tégide yatqan yaman gherezlerni perez qilip ichi örtünetti. Wijdani bekrek azablinip ketkinide ”manga némiti, shunche kishining uruq-tughqanliri xitay dölet térrorchiliqning zerbiside naheq qamilip, bigunah öltürülüp, bikardin-bikarghila minglarche yildin béri yashap kéliwatqan öyliridin mejburi heydilip sürgün qilinip, bikardin bohtan-töhmetler bilen jazalinip xaniweyran qiliwétilsimu ’ghing‘ qilishmay jim yürgende, men némanchiwala bash qaturup oylinip kétidikenmen!“ dep, wijdanining sadalirigha pisent qilmay béshini chökürüp jim yürüshke tirishqan idi. Zadila taqiti qalmighanda héliqi ’dosti‘ − haraqni tépiwélip jozigha tiklep qoyup waqitliq bolsimu aram tapqandek boluwalatti.


Qasim, yekshenbe künisinimu ene shundaq xiyallar bilen kech qiliwetti.


Uni qelbining chongqur bir yerliridin urghup turghan bir dawalghush, ingrap turghan bir wijdaniy chaqiriq sadasi aramigha qoymaywatatti. Axiri u berdashliq bérelmey bu kitablarda körsitilgen heriket usulliri heqqide oylinip körüwidi, uni bir türlük qorqush, titrek oriwaldi: he-dégendila qoligha parqirap turghan muzdek taqaq sélin’ghan, türmilerde wehshiylerche qiyin-qistaqlargha éliniwatqan paji’elik qiyapiti köz aldigha kéliwélip bedenliri shürkünüp ketti: ”yaq, yaq, yaq. Bundaq ishlar men qilalaydighan ishlardin emes! − qasim xuddi choghqa olturuwalghandek ornidin sekrep turup ketti, − nedinmu yoluqti shu kitablar! − dep ghodungshighiniche özige hay bérelmey héliqi kitablarni yastuqning astidin chiqirip dérizisidin sirtqa chörüwetmekchi bolup mangdiyu, yene toxtap qaldi, − toxta, töwende birersi körüp qalsa qandaq bolidu? Bu binada bundaq uyghurche kitab oquyalaydighan mendin bashqa birmu uyghur yoqlighini bu xitaylar taza yaxshi bilidu! − dep ensirep qaldi, − eng yaxshisi köydürüwétey.“ dégen xiyalgha kélip ashxana öyige kirdi.


Ashxana öyige kirip gaz ochaqni achti. Awwal népiz qara tashliq kitabni yirtip köydürmekchi boldi. Uni qoligha élip ixtiyarsizla waraqlashqa kirishti. Emma néme üchündur uni yirtishqa közi qiymaytti.


”qorqunchaq, toxu yürek!“


Uning ichidin kéliwatqan bir sada uninggha warqirawatqandek bilinip qolliri titrep kitabni yirtishqa qoli barmidi. Kitabni qayta awaylap waraqlashqa, udul kelgen qurlarni qaytidin oqushqa kirishti:

”… xalisingiz tepsiliy oqup chiqing, … xalimisingiz bashqa birsige yoshurun shekilde bériwéting, … bundaq qorqunchaq kishilirimizni, … xelqimizdiki bundaq passip rohiy haletni … xitay tajawuzchiliri mexsus pilanlap yétishtürüp chiqmaqta, …“

Qasim shu yerdila zong olturup qolidiki kitablarni qaytilap waraqlashqa, arilap oqushqa kiriship ketti. U, qolidiki kitablardin zadila ayrilghusi kelmeywatqanliqini hés qilmaqta idi: ”yaq, bu kitablarni hergizmu tashlimaymen, hergizmu qoldin chiqirip qoymasliqim kérek!“


Emdi u, bu kitablarni yoshuridighan’gha yer axturush bilen aware idi. Uyer-buyerlerge tiqip baqatti-yu, yene xatirjem bolalmay u yerdin éliwalatti. Bir waqitlargha kélip qolidiki bu kitablarni tiqqudek yer axturup eplik we bixeter birer yochuq tapalmay kitablarni tutqan halda bir haza jim bolup olturup ketti. Birer ish qilip béqishni oylaytti-yu, yene bir yerliridin qorqatti. Emma uning qelbining chongqur bir yerliridin ”birer ish qil, bu yéshinggha kelgüche jim yatqiningmu yéter, nimidin qorqisen! téxi yéqinqi onebesh yil burun bolup ötken barin, ghulja weqelirini peyda qilghan baturlirimizdin séning némeng kem?! qara, arilap körülüp turuwatqan mexpi wehime peyda qilghuchilarning birsimu dégüdek qolgha chüshüp baqmidi. Sen nimidin qorqatting?“ dégendek xitablar quliqining tüwidila jaranglighandek qilatti. Yene bir yerliridin: ”eger xitaylarning qoligha chüshüp qalsang jaza azabigha chidimay qalarsenmikin?“ dégendek ingrashlarmu birlikte tuyulup bedinini shürkündürüwetti: urup qiynashlar, taxtaygha mixlinishlar, titilghan bedinini tuz-laza süyige paturushlar, … qorqup titrep ketti. Derhal kitablarni kariwitining üstige tashliwétip ornidin turup öyidin chiqip ketti. Arqa kochidiki bir tonggan ashxanisigha kirip terlep olturup bir ghédir ’nyu ru men‘ deydighan bettem suyuq’ashtin ichti. Amal qanche, bundaq idare ahaliliri zich yerlerde uyghur ashpezlerge yer chiqmighachqa, ene shundaq nersilerni ichmektin bashqa néme chare? Mentangxanidin chiqip yol boyidiki haraq botkilirigha sinchilap qarashqa bashlidi. ”yaq, shunche ichkinim bu heptige yéter!“ dep özige aran hay bérip keynige yandi. …


Qasim, bu heptini ishqa bérip kelgendek ötküzsimu, emma uning méngisi pütünley héliqi kitablardiki chaqiriqlarni oylash bilenla bend bolghan idi. ”law ka tünügün axsham yene jiq ichiwalghan oxshimamdu, béshini kötürelmeyla qaptughu?“ déyishetti ishxanisidiki xitay xizmetdashliri bir-birsige pichirliship. ”jim, bügün uningdin yiraq turushimiz kérek. Haraqqa puli tügep bizdin qerz soraydighan’gha shundaq boliwalidighan ishimu bar uning. Hijiyipla qoydungmu-boldi, balagha qalghining shu, derhal sendin qerz soraydu!“


Qasim ularning pichirlap déyishken geplirige qulaq salmighandek boliwélip öz ishi bilen meshghul olturuwerdi.


Uning ichi bekla tit-tit bolmaqta idi: u hayatidiki eng muhim burulush nuqtisi bolup qalighudek bir qarar élishqa jür’et qilalmay qiynalmaqta idi. Aditi boyiche dostlirining öylirige bérip allinémilerni xatirilesh namida uyushturulidighan haraqkeshlik olturushlirigha bérishnimu zadila xiyaligha keltürmeytti. Uning pütün isi-yadi birla ishqa merkezliship qalghan idi. Dostlirimu bu künlerde nöwiti ötüp kétiwatsimu, olturush tüzep uni chaqirishni xiyalighimu keltürüp qoyushmisa kérek? Xélidin béri dostliridin olturush qilish heqqide birer sada chiqmighan idi. Shuninggha qarimay, bu qétim qasimning pikir-xiyali olturush sorunliri yaki haraqqa qarighanda héliqi kitablardila qalghan idi:
”qandaq qilishim kérek? …“

Türme kamérining ishikini sharaqshitip échip kirip kelgen ikki xitay gundipay, qasimning eslimilirini qap bélidin üzüwetti. Uni darqiritip söreshkiniche soraqxanigha − toghrisi jazaxanigha élip kirishti. Yene shu burunqidek menisiz soraqlar, yene urup qiynashlar …


Qasim yene kamérining muzdek sémont yéride hoshigha keldi: u, kamérining otturisida düm yatatti. U, wujudidin söngeklirini sughurup tartiwetkendek miliqlap, qimirmu qilalmay jim yétip ketti. Emma aghriq jénini alidighandek pütün bedinini aylinip yüretti. … bir haza hoshini yoqitip qayta ésige kelginidin kéyin, aghriqlirini untushning héliqidek charisini qilishqa shunche tiriship baqqan bolsimu qilche paydisi bolmidi. Bedinidiki aghriqlar barghanséri küchiyip aghrimaqta idi. U, waysashqimu qurbi yetmeytti. Ot bolup yénip aghriwatqan bedinining neri bekrek aghriwatqanliqinimu perq qilalmay jim yétip chidashliq bérishtin bashqa chare eqlige kelmidi. …


U, pat-patla hoshidin kétip we qaytidin hoshigha kélip dégendek, xéli waqitqiche xudini bilelmey yétip ketti.


Bir waqitlarda u aghriqlirini qaytidin resmiyla hés qilishqa bashlidi. ”bayatinyaqi nede qalghanting sen aghriq?“ dep közini échip qarangghuluqta etrapqa qarashqa urunup baqti. Kamérining ichi shunchilik göristan qarangghuluq bolup tuyuldiki, u közlirini échip-achmighanliqinimu perq qilalmay xélighiche yétip ketti. Uning pütün bedini chingqilip yérilip kétidighandek aghrimaqta idi. Uning bedenliri ishship goya bir tulumgha kirip qalghandekla hés qilmaqta idi. Bashqa kamérlardin arilap jöylüp waysashlar we kimdur birlirining tongguzdek xorek tartishliridin bashqa türme ichi jimjit bolup ketkenidi. Gundipay xitaylarning ayaq tiwishlirimu bésiqqan idi.


”yérim kéchidin ashsa kérek?“ dep oylidi qasim. U, asta-asta aghriqlirini untup qaytiwashtin eslimiler déngizigha gherq bolup ketti. …

Qasim, héliqi ikki kitabni oqughinidin kéyinki künlerde öz hayatining qimmitini emdila tonuwatqandek tuyghulargha kélip, uning ghururi qelbini qaytidin mujumaqta idi: ”hayatning qimmitini bil! menisiz ötküzgen künliringge emdi bes!“ uning wijdani qandaqtur bir ishlargha chaqirip uni aramigha qoymaywatatti.
Sirliq bu hayat, qasimni ganggiritipla qoyuwatatti. U, bu künlerde özining pikirlirige zadila hakim bolalmay qéliwatatti. Uning pikir-xiyalini qelbining sirliq herikiti öz iskenjisige éliwalghandekla qilatti. ”ghurur, wijdan, … qelb, ah sen qelb! sen nede, sen néme, sen kim?“ qasim bu so’allarghimu jawab tapalmay yüretti. U, uzun yillardin buyan özining ichide ikenlikidin guman qilishqa bolmaydighan, emma özige yat bolup tuyuluwatqan qelbining chongqur bir yerliridin qaynap chiqiwatqan nalilirige zadila qulaq salmay kéliwatqan idi. Mana emdi, u sirliq yerdiki sadalarning igisi öz küchini körsitishke atliniwatqandek qilatti. Uning wujudighila tewe bolghan, emma uninggha zadila boy sunmay kéliwatqan chongqur qelbi uninggha eng mukemmel bir insan bolush süritini sizip uninggha ülge qilip körsetmekte idi. Uning ichidiki namelum bir yerdin urghup chiqiwatqan bu insanliq sadasi qasimdin artuq bir néme telep qéliwatqandekmu qilmaytti: ”eqelliy bir adem bolishingnila telep qilimen!“ mana bu, uning qelbidin chiqiwatqan sadaning birdin-bir telipi idi. Epsuski, qasim yashawatqan bu jem’iyette bunchilik eqelliy telepni qandurush imkaniyetlirigimu yol qoyulmaytti. U, öz ichidin kéliwatqan bu eqelliy telepni qandurushi üchün qilchilikmu tirishchanliq körsitelmey kéliwatqanliqidin qelbining sotlishigha uchrimaqta idi. Héliqi ikki parche kitabni körginidin kéyin, yéqinqi künlerdin buyan qasim qelbining sadalirini azraq bolsimu perq qilalaydighan halgha kelmekte idi. Shunga u oylinip qaldi: ”rast emesmu, men eng eqelliy bir adem bolup yashashnila telep qilidikenmen’ghu, bu telep mining addiy bir insanliq telipim, eqelliy kishilik heqqim emesmidi? Ya bolmisa men bu jem’iyettin, toghrisi bu xitaylardin hemmige qabil xasiyetlik adem bolushni yaki milyardlarche dollarni bésip yatidighan rokéfillér, bil gatis bolushni, we yaki dunyani astin-üstün qiliwiteligidek bilim keship qilalaydighan uyghur ’éynishtéyni‘ bolushni telep qiliwatqanmidimya? Bundaq bir telepte bolushqimu heqqim bar emesmidi? Bundaq telepler insaniyet jem’iyitini ilgiri süridighan heqqaniy telepler emesmidi?“ uning tepekkur dunyasi tinmay ishlimekte idi. …


Toghra, qasim téxi ötken yilila bérip körüp kelgen, bipayan yéza-qishlaqlarda ottura esir müshkülchilikliri ichide tolghinip azabliniwatqan milyonlighan uyghur qatarliq qérindashlirigha sélishturghanda alahide üstün sewiyilik turmushtin behrimen boluwatqanliqini toluq hés qilghan idi. Bundaq teleylik bir uyghur perzenti bolghanliqidin heqiqetenmu pexirlinishi kérek idi. Halbuki, shuningdin étibaren qasim özining bunche teleylik bolghanliqidin pexirlinish turmaq, buning del eksiche, u özini eng peskesh, eng chong gunahkar hés qilidighan bolup özgirip kelgen idi: ”men shu xar-zarliqta qalghan milyonlighan uyghurlarning téniwélishqimu bolmaydighan bir ewladimen. Eger men bir xitay bolghinimda idi, méni énjinirliqta emes belki étizliqta déhqan qilip ishlitishkimu shertim toshmaydighan birsi bulishim mumkin idi! men ene shu milyonlighan qérindishimni tinchitish üchünla bu orun’gha tallan’ghan bulishim kérek! eger shu uyghurlar bolmighan bolsa bundaq turmush sewiyisidin behrimen bolalishim turmaq, men bu alemge törilishimnimu qiyas qilalmas bolar idim. Men shu uyghurlar bolghini üchünla mewjudmen. Ular méning hayatim, méning jénim! undaqta men qandaqmu ularning shillisige dessep turup bu hayatimni yashiyalaymen?! yaq! men ularning üstige chiqiwalalmaymen, bundaq qilishqa méning qilchilikmu heqqim yoq! men ulardin töwende turushum, ularni yölishim we ularni béshimda kötürüp méngishim kérek! buning üchün ézilip ketsemmu özümni shereplik insan dep pexirlinishim kérek!“


Qasim, éghir gheplet uyqusidin emdila oyghiniwatqandek tuyghulargha kelmekte idi.


U, hayajanlan’ghanliqidin öy ichide jim turalmay aldi-keynige méngishqa bashlidi. Emdi u, keskin bir qarargha kélip bolghan idi: ”millitim, wetinimning hörlüki üchün choqum birer ish qilishim, milliy azadliq herikitini qozghashqa paydisi, töhpisi bolidighan birer emeliy ish qilishim kérek!“


Emma u, ishni nedin bashlashni, buning üchün némiler qilalaydighanliqini bilelmey tépirlapla qalghan idi. Bu ish heqqide bashqa birliri bilen meslihet qilishqimu pétinalmay bir-ikki heptini garangdek ötküzüwetti. Arilap héliqi kitablarni tiqip qoyghan yéridin chiqirip oqupmu qoyatti. Emdi u, bu kitablarni yadliwalghandek halgha kelgen bolsimu, yenila bu kitablardin zadila ayrilghusi kelmeydighan halgha kélip bolghandek qilatti. Qasim öz kespi sahesi boyiche kitabta körsitilgen ishlardin birersini bolsimu qilip béqish niyitige kélip derhal kitab tekchisidin bu ishlargha yarighudek birer yip uchi béreligüdek kitablirim barmikin dep jiddiy axturushqa kirishti. Bir nechche sa’et kitab axturushtin héchqandaq netijige érishelmey, ümidsizlik bilen qalaymiqan chéchilip yatqan kitablar döwisi ichide olturup qaldi. ”ejeba, ögen’gen bilimlirimning hemmisila xitaylarning paydisi üchün layihilen’gen bolushi mumkinmuya? … yaq, yaq, yaq! undaq bolushi hergiz mumkin emes!“


U, bashtin-axiri xitay menpe’eti üchünla xizmet qilishning telimini élip kelgechkimikin, ögen’gen bilimliridin paydilinip millitini bundaq éghir bohran’gha pétip qalghan halitidin qutquzup chiqishqa atlinish yolini tapalmay qiynalmaqta idi. Qasim, özining on nechche yilliq bilim jughlanmiliridin her qanche qilipmu yoshurun wehime yaritishqa esqatidighan tüzükrek birer layihe chiqiralmidi.


Ene shundaq adettiki shenbe künlirining bir axshimi idi. U, bir bésip, ikki bésip dégendek méngip kocha aylinip yürüp kochilarning biridiki kechlik xitay bazirigha kirip qalghanliqini özimu sezmey qaldi.


Goya ademni bir hap bilenla yutuwétidighandek hinggang chishliq xitaylar bir qolida sapliq, yene bir qolida yaypang qazan, adem hö qilghudek sésiq puraqlar chiqiriship haywanmu yémeydighan alliqandaqtur bir némilerni qorushup, kékirdekliri yirtilghuche warqiriship xéridar chaqirishmaqta idi. Ulardin birsi udulidin ötüp kétiwatqan qasimning uyghur ikenlikini perq qildi éhtimalim, pürliship ketken kawining üstige ehmiyetsizla tilip yasap qoyghandek peghez qapaqliq közliri bilen uninggha aliyip qarap qoyup bashqa xéridarlarni chaqirish bilen bolup ketti. Qasim bu xitayning chirayidin ”sen xeq ishlitishni bilmigen bu zéminni mana biz ishlitimiz, eqli yoq haywanlar!“ dep mesxire qiliwatqan qiyapitini körgendek qildi-de, ghezipidin yüzliri qizirip ketti. Kentir-orunduqlarda yérim yalingachlinip jahanni hap qilip yutuwétidighandek elpaz bilen qomush chokilirini tutup texsilirige hujum qiliwatqan xitaylarning yirginchlik, wehshiy qiyapitini emdila körüwatqandek yirginip ketken qasim, derhal bu migh-migh xitay qaynap ketken bazardin chiqip özini qarangghu bir tar kochigha atti.


U, égiz a’ililik binaliri bilen tolup ketken qarangghu bir kochida kétiwatqach mana mushu xitaylar teripidin qiynap wehshiylerche öltürülgen yéqin tarixtiki tömür xelipini, abduxaliq uyghurni, memtili tewpiq ependini, ghoja niyaz hajimni, sabit damollini, lutpulla mutellipni, exmetjan qasimni, memtimin iminopni, axunopni, mijit silingni, zeynidin yüsüpni, barin, peyziwat, ghulja shéhitlirini, shuningdek yene etrapidiki tonush-bilishlirining a’ile-tawabetlirini bir-birlep köz aldigha keltürmekte idi. Sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide ofitsér bolghan dep türmide qiynap öltürülgen sawaqdishi memetning dadisini, chong dadang bir nahiyide qazi bolghaniken dégen bahane bilen pütün yer-zémin we mal-mülükliri musadire qilinip chet yézilargha sürgün qilinip weyran qiliwétilgen osmanning a’ilisini, oqughuchiliringgha milletchilik éngini teshwiq qilding dep nazaret astigha élinip urup qiynap bir ömür nakar qiliwétilgen semet mu’ellimning xaniweyran a’ilisini köz aldigha keltürdi. … hetta eng yéqin baliliq dosti bolghan iminning dadisini hergizmu ésidin chiqiralmay kelgenidi: mehellisining eng moysipit shepqetchisi dep tonulidighan iminning dadisi, kelgündi bolup kélip ach qélip kocha doqmushida xudini bilmey yétip qalghan bir cholaq xitay tilemchisini qol harwisigha sélip sörep idarisige apirip xitay shujisigha yalwurup ming teste ishqa aldurup qoyghini üchünla, qutulduruwélin’ghan bu cholaq kelgündi xitay, medeniyet inqilabida uni urup bir ömürlük nakar qiliwetkenidi:


’xitay medeniyet inqilabi‘ ning térrorluq qaplap ketken künlirining biri idi. Qasim, iminning dadisini küresh qilip qamap qoyghan yérige imin bilen tamaq apirip bérishke barghinida, bir ishxanining penjirisidin héliqi cholaq xitayning iminning dadisini hedep urup mushtlawatqanliqini, dunyadiki eng méhriban adem dep tonulidighan bu ademning tayaq zerbisidin yüz-közliri qan’gha boyilip ketkenlikini körgen bu ikki aghine, néme qilarini bilelmey hönggirep yighlap kétishkenidi. …
Mana bügün, ene shundaq achchiq derdlerni tartqan, hetta ata-anisi, aka-hediliri, yéqin uruq-tughqanliri öltürülüp-qamiliwatqan a’ililerning bala-chaqilirimu birxiyalida yoq xitaylarning quyruqida paypasliship, bir nechche tiyinliq tayini yoq ish heqqi bar orunning, kojang-chujangliqning, hetta birer ebgar ishchiliqning ghémide xudini bilelmey chépip yürgenlerge uning zadila eqli yetmey yüretti. Qasim bu xil gheyriy hadisilerning, yirginishliklerning sewebini mana emdila tonughandek qiliwatatti: ”izchi menning kitabida heqiqetenmu toghra déyilgen iken, xelqimizning rohiy dunyasida mustemlike-qulluq illetliri heqiqetenmu chongqur yiltiz tartip ketkeniken!“


Qasim ene shundaq chigish xiyallar ichide zich binalar bilen qorshalghan arqa kochilarning biride kétiwatatti. U, bir binaning doqmushida ixtiyarsizla toxtap qaldi.
Qasim, yandiki binaning doqmushida salqinlap olturghan qéri loxenni yiraqtiki kocha chirighidin kéliwatqan ghuwa yoruqta tonughandek qildi. Qatlima orunduqta chigh yelpügüch bilen özini yelpüp olturghan bu qéri loxen, bir barmiqi yoq cholaq qolida tutqan eynek konsérwa qutisidiki qaynaq süyini qéri hindi xorazning pokunidek sanggilap ketken géligha töküp ghurtulditip yutup, goya bu wetende yüz yildin béri yashap kéliwatqandek bir xiyalida yoq olturatti. Bu loxen herqanche qérip pütün epti-béshi chiberquttek qoruq bilen qaplinip ketken bolsimu, qasim uning cholaq qolidin bashqa yüzsiz we rezil chirayini bir qarapla tonughanidi. Bu qéri xitay jallatning bashliri taqirliship ketken bolup, asma maykisi üstide körünüp turghan kökriki pürliship qéri kalining boyun térisidek sanggilap qalghanidi.


”bu xitay, iminning dadisini mushtlap urghan héliqi cholaq xitayning del özi shu!“ qasim keynige bir qedem yénip bu qéri loxen’ge sinchilap yene bir qariwaldi. Bu xitay jallatning bir puti alliqachan görge sanggilap qalghaniken. Qasimning köz aldigha iminning dadisi yüz-közi qipqizil qan’gha boyalghan halda qayta namayan bolghandek qildi. ”yaq, bu jallat xitayning aramxuda öz ejili bilen ölüwélishigha hergizmu yol qoymasliqim kérek!“


U etrapigha ittik bir qur köz yügürtüp chiqti. Sel nérida turghan texsichilik bir népiz tashqa közi chüshken qasim, derhal bérip uni qoligha élip xuddi diska atidighan yénik atlétika tenheriketchiliridek teyyarlandi. U qéri loxen, yumuq közlirini zoruqup échip qasimgha yirgen’gen qiyapette mensitmigendek shundaqla bir aliyip qarap qoyup qaynaq süyini hinggang chishliri arisigha töküshni dawam qilmaqta idi. Qasim aghinisi uchun qisas oti ichide ot bolup yanmaqta idi. U, yenggil qedemler bilen bu qéri jallatning keynidin yéqinlashti. Uning köz aldigha bu loxenning yigirme-ottuz yil awwal, baliliq waqtidiki dosti iminning dadisigha xuddi ming yilliq öchi bardek keynige dajip turup uchqandek étilip kélip küchep musht étiwatqan qiyapiti qaytidin gewdilinip, uning wujudini ghezeptin kelgen namelum bir qara küch oriwaldi. …


«tars!»


Qasim ésige kélip, aldidiki qorqunchluq menzirini körüp chüchüp ketti!


Yiraqtin kelgen ghuwa yoruqta loxenning taqir béshi u quliqidin bu quliqighiche ikki élik patqudek échilip qan arilash ménge qétiqi bir quliqi terepke qoyuq éqip chiqiwatqan, bir chéke tomurdin inchike chirildap étilip chiqiwatqan qan, xuddi kichik balining süydükidek binaning öngüp ketken qizghuch xishlirigha chachrap qipqizil qan’gha boyimaqta idi. Loxenning peghez qapaqliq közliri pewqul’adde chekchiyip échilip köz chaniqidin chiqip kétidighandek pultiyip bir yan’gha tikilip qéliwatatti. Uning qaynaqsu shishisini tutqan töt barmaqliq cholaq qoli dir-dir titrep asta quchiqigha chüshüp, shishisidiki qaynaqsumu tökülüp éghini höl qilishqa bashlidi. Orunduqida tüp-tüz kiriship bir dem turghan qéri loxen, bir yan’gha qingghiyip sémont yerge ”güp!“ qilip yéqilip chüshti. Échilip qalghan méngisidin qan arilash éqip chiqiwatqan ménge qétiqi sémont yerge yéyilishqa bashlidi. Jan talishiwatqan loxenning bir qoli bilen bir puti xuddi yéngi boghuzlan’ghan qoyningkidek tépicheklep silkinip arqichilap tépip qoyatti. Her tipchekliginide yérilghan chéke qan tomurdin jirildap éqiwatqan qanmu bir küchiyip-bir pesiyip aqatti. Ölüwatqan loxenning tipchekleshliri barghanséri aziyip, axiri bérip dirildap titrepla yatatti. …


Bu paji’elik menzirini körgen qasim, qorqqinidin ghalildap titreshte ölüwatqan aldidiki loxendinmu qélishmighudek halgha kéliwatatti. Bolupmu bu jallat xitayning ménge qétiqini körüp üchey-qérini tetür örülüp kétidighandek aghzigha qapliship kelmekte idi. U, özini aranla tutuwélip néme qiliwatqanliqini özimu sezmigen halda, istixiyilik bir heriket bilen tam tüwige chüshken héliqi népiz tashni hapila-shapila élip nérida turghan bir tashlanduq qara yaltiraq xaltigha saldi-de, aldi-keynige qarimay bashqa bir qarangghu kochigha kirip ghayip boldi. …


Qasim, nelerni aylinip we qachanlarda öyige kéliwalghanliqinimu bilelmidi. U, héliqi tash sélin’ghan yaltiraq qara xaltini tutqan péti méhmanxana öyide nepisi nepsige ulashmay hasirighiniche olturatti. Qorqqinidin ghalildap titrep chishliri resmiy kasildimaqta idi. Birdinla héliqi loxenning qan arilash qoyuq éqip chiqiwatqan ménge qétiqining sémont yerge yéyilip bir kélishi köz aldigha kéliwélip, pütün üchey-baghri aghzigha qapliship kelgili turdi. U ornidin chachrap étilghan péti bérip hajetxanigha aranla ülgürdi. … hélimu yaxshi haraqkeshlikte qusush maharitini xélila yétildürüwalghaniken, bolmisa bu qusushqa zadila berdashliq bérelmigen bolarkenduq. Emma qorqushtin kelgen titrek barghanséri küchiyip resmiy bezgektekla ghalildap titrimekte idi. Axiri uning tizliri wujudining éghirliqini kötürüp turushqa berdashliq bérelmey ewrezning aldidila mokkide olturup qaldi. Etigendin béri tüzükrek bir néme yémigenliktin bolsa kérek, tolghinip-tolghinip quruq qey qilatti. Goya pütün hayatidiki derd-elem, qan-yighilirini biraqla qusup taziliwétidighandek, qey qilghanséri aram éliwatqandek hés qilmaqta idi. Bir haza quruq qey qilghinidin kéyin yashqa tolghan közlirini sürtüp ornidin turushqa tirishti. Emma bir qolida héliqi qanliq tash parchisini hélighiche ching qoltuqlap olturghanliqi ésige kélip, derhal uni xaltidin chiqirip tazilashqa kirishtiyu, uning üstidiki qanliq ménge qétiqini körüshi bilen teng yene qaytidin boghulup-boghulup quruq qey qilishqa kirishti. …


Bir hazadin kéyin sel ongshiwalghandek hés qilip, u tashni közini yumup turup sugha tutup chotkilap yudi. Andin yüz-közini uzundin-uzun’gha sopunlap yudi. Aghzigha su élip uda bir qanche qétim ghar-ghar qildi. Azraq su ichip özige sel jan kirgendek hés qildi. Tirmiship yürüp ornidin turup méhmanxana öyidiki tam’ishkap eynikining aldigha keldi: qasim eynekte özining süritini shunche qarapmu tapalmidi! eynektiki u chiray, uninggha tonush bolghan özining chirayigha zadila oxshimaytti. Eynektiki shekilning közliri qizirip qan’gha tolghan, renggi-rohi tatirip ölükningkidinmu better saghrip ketken, yüzining tériliri goya köküyün qoruwatqan kalining kassa tériliridek lipildap titrimekte idi. U, eynekke qarighach bu chiraygha awaylap qolini uzatqandek qiliwidi, bir némilerni sezgendek qildi − démek bu yüz, uning özining yüzi idi! lönggige yüzlirini sürtüwatqanda, qisqa yenglik könglikining sol yéngida bir parche qan arilash ménge qétiqi déghining qétip qalghanliqini körüshi bilen teng qaytidin ashqazini tetür örülüp aghzigha kepliship kélishke bashlidi. …


Sel ongshalghandin kéyin qayta aghzi-burnini chayqap hajetxanisidin chiqip yataq öyige kirip, kariwitigha özini tashlap béshini kirliship ketken yotqinigha pürkidi. Uzundin buyan yuyuqsiz qalghan kir yotqinigha singip ketken achchiq puraq hemmini bésip chüshti bolghay éhtimalim, könglining aylinishi sel bésilghandek, hés-tuyghuliri qaytidin ishleshke bashlawatqandek tuyuldi. Yatqan yéride qoligha bir néme urulghandek qiliwidi, silashturup u nersini tutup baqti. Qoligha urulghan nersining héliqi kitablar ikenlikini sezgendin kéyin ornidin irghip turup u kitablarni jan-jehli bilen küchep pirqiritip ishiki terepke atti:
”sen kitablar, méni mushu halgha qoyghan!“


Qaytidin güpla qilip yotqan’gha özini atti. Uning titreshliri téxiche toxtimighanidi. Bedinining titrishidin kariwitimu bilin’güdek ghichirlap turatti.


”yaq, yaq! men bu ishlarning ehli emesmen! men dégen uyghurlar arisida kem tépilidighan bir énjinérmen, bundaq ishlargha özümni xoratsam xelqimge bir kesip ehlini ziyan’gha uchratqan bolup qalmamdim! bundaq ishni kim qilsa qiliwalsun! uning üstige qéyin-qistaqqa élinip öltürülgen, nakar qilip tashliwétilgen, xaniweyran qiliwétilgenler méning a’ilem yaki méning urugh-tughqanlirimmidi?! xeqqe néme qerzim bar méning? Wetinim, millitimmish! xalisang héliqi izchi dégining chiqip özüng qiliwal bu ishliringni! qaysi bir dölettiki muhajirlirimiz xoymu yaxshi qilghaniken: ’bu izchi men dégenning kitablirida palani yérimni sürtüp tashlaymen! … nochi bolsa özi qilip baqmisunmu bu dégenlirini! … uning kitablirini uchrighan yerde birnimu qoymay köydürüp tashlishimiz kérek!‘ dégen buyruqlarni chiqirip nechche ming parchisini otqa sélip köydürüp bekla yaxshi qilghaniken, eqli bar némilerken shu muhajir dégenlerning!“
Qasim warqirap chalwaqashqa, hönggirep yighlashqa bashlidi. Ghalildap titreytti, qorqup etrapigha qaraytti, yene köngli élishatti, ölgüdek pushayman qilatti.
”weten, millet, ghurur, wijdan dégenlerni ömür boyi éghizimgha élip qoymaymen!“ dep hélidin-héligha özige özi qesemler qilatti.


Qasim, tügeshmekte idi. …

”qorqunchaq aqmaq!“ dep özini özi shangxo qiliwaldi eslimiler qaynimidin chiqqan qasim kamér otturisida ongdisigha yétip turup. U, özining tunji heriket qilghan shu künidiki qiyapitini pat-patla ésige keltürüp öziche külüp kétetti. U, bedinidiki aghriqlirini pütünley untughandek qilatti. Eng axirqi minutlirida, qolidin kélidighan birdin-bir ishi, shérin eslimilirini qaytidin köz aldigha keltürüwélish bolidighanliqini yaxshi bilgechke, bu pursetni bikargha ötküzüwétishni zadila xalimaytti.
U, kamérda yétip kona ishlirini esleshni dawam qilmaqta. …

Qasim, shu tunji qorqunchluq weqedin kéyin etidin kechkiche qorqushtin chöchüpla yüridighan bolup qaldi. ”mana saqchilar kélidu, ene méni tutup kétidu, …“ din bashqa héch néme xiyaligha kelmeytti. Herhalda ghalildap titreshliri bilen köngli aylinishlardin qutulghandek qilatti. Shundaqtimu yüz yilliq yotqan tutup yétip qalghan kona késel körpisidek tatirip, közliri chongqurliship oridekla bolup qalghanidi. Bedinimu uruqlap barghanséri quruq kötekke oxshap qéliwatatti. Idarisidiki xitaylarmu “qaranglar, bu mexluq haraqni ölgüdek ichidighan bolup ketti, qarighanda axsham yene sayda susiz qalghan mozaydek ichiwalghan bolsa kérek? …” dégendin bashqa uningdin qilche bir ishtin guman qilmighanidi. Shuningdek, idarisidiki xitaylardin paji’elik öltürülgen héliqi xitay loxini toghrisidimu birer gep tuymidi. Shuninggha qarimay ”law ka, sanga téléfon! … kasimu, séni birsi chaqiridu! …“ déyishlerdin xudük élip qorqqinidin tik turup kétetti.


Shundaq qilip ming bir balalarda bu birnechche heptini ötküzüp bir jüme künige ulishiwalghan qasim, bu axshimi ensizchiliklerdin üzül-késil qutulup kétish, bu heqte ömür boyi qayta oylimasliq üchün yalghuz olturup ölgüdek ichip mest boliwélishni pilanlap küchlük dachüy haraqliridin üch xilini we bir munche zakoskilarni élip öyige kirdi. Rasa oxshitip göshlük qoruma qorup teyyar chöp saldi.


Chöpni emdila süziwatqinida tuyuqsizla ishiki güldürlep qattiq urulushqa bashlidi. Bekla chüchüp ketkenlikidin qolidiki choyla-poylisi bilen tengla chöpi tökülüp yéyilip yerge bir keldi!


«öldüngmu! chaqqanraq achmamsen ishikingni!»


Uning yüriki sel jayigha chüshkendek qildi: bu kelgenler héliqi da’imliq haraqkeshlik olturushining kona ülpetliridin idi. Xatirjem boluwéraq bérip tashqiriqi ishikini échip berdi.


«nege yoqalding shunche waqittin béri? − déyiship warang-churung bilen ishiktin kérip kélishti üch aghine, − bizni tashliwétish niyitige kelmigensen her halda! − ular qasimning jawabini kütmeyla tekellüpsizlik bilen udul méhmanxana öyge kirip kélishti. Ular jozigha tizilghan haraq botulkiliri we texsilerdiki herxil zakoskilarni körüp bosughidila turup qélishti, − mana démidimmu, dostimiz bizdin yoshurunche birliri bilen olturush oynap yürgeniken emesmu!» − ular qaytidin qiya-chiya qilip warqiriship ketti.


Qasim duduqlap bir némilerni dep özini aqlashqa tiriship baqqan bolsimu kélishtürelmidi: jozigha tikleklik turghan üch botulka haraq, uning özini aqlishigha qilchilikmu imkaniyet qaldurmighanidi.


«qéni aghiniler olturayli, herqanche ésil méhmining bolsimu bu haraqliringdin ümidingni üz. Ornigha yéngisini élip bérimiz! − dédi boyni bilen béshining perqi qalmighan xamsémiz aghinisi, − bügün biz intayin muhim bir ishni tebriklep ichimiz!»


Aghiniler warang-churung qilishqiniche dastixanni qaytidin retleshke kiriship ketti. Birsi ashxana öydin qacha-quchilarni élishqa kirip kétip chüchüp warqiriwetti:
«way bu néme weqe! yerliringning hemmisila chöpke toshup kétiptighu? He, … qarighanda méhmanliring bilen jédelliship qalghan oxshimamsen? Emmaze, qorumiliring bekla mezzilik purawatidu. Perizimche tazimu oxshapketkendek qilamdu-qandaq?»


«qéni, méhmanliringni chaqirip kirmemsen, birge olturushtin qizghinamsenya? − déginiche bir dosti yataq öyige marap baqmaqchi boliwidi, qasim qolidiki qiliwatqan ishini tashlap hapila-shapila u aghinisidin burun öyge kirip ketti, − hoy aghine, néme anchiwala holuqisen, qiz-piz bolup qalmisun yene?» − déginiche uning arqisidin yataq öyige béshini tiqip ülgürdi. Emma qasim intayin chaqqanliq bilen yerde chéchilip yatqan héliqi ikki kitabni élip kiyim ishkapning üstige étip ülgürdi we:
«aghiniler, öyde héch kim yoq. Bekla retsiz idi, shu. …» − dégendek bir némilerni dep ghodungshighan boldi.


«özichila bizdin nomus qilidighan bolup kétipsen’ghu aghine, mayaqta turghine men bir kirip qarap baqay.» − kirgen aghinisimu uning bunche hoduqqinigha qarap téximu guman qilghan idi. Yataq öyge kirip etrapqa bir qur köz yügürtüp chiqqan bu aghinisi, yenila ishen’güsi kelmey ishkapning ichlirige, hetta kariwatning astilirighiche qarap chiqti:
«’saqi‘, bu öyde birsi yoq, qiz-piz puriqimu kelmeydu!»


«ha, ha, ha! aghinimizning öyide qiz jinsi turmaq, chishi chiwin kirmes bolghan’ghimu bir esirdin ashti dégine!» − dep kona qapaqtin su tökülgendek walaqlap küldi méhmanxanidiki buqa boyun.


Yataq öyini axturup yürgini yenila qayil bolalmay hajetxana terepke qariwidi, qasim yene ittik bérip hajetxanigha kirip héliqi tashni élip su chüshürge sanduqining üstige élip ülgürdi. Hemmige qiziqidighan bu aghinisimu yataq öyidin chiqip qasimning keynidinla hajetxanigha béshini tiqip bir qur köz yügürtüp chiqti:
«bügün bekla ghelite qiliqlarni qilisen’ghu dostum.» − dep qasimning chirayigha zen qoyup qarashqa bashlidi dosti. Emma héch némini angqiralmay heyran bolghan halda méhmanxanigha kirip olturdi.


Ziyapet resmiy bashlinip ketken idi. Qasimmu angghiche chöpini töküwalghan ash süyige nan tögürüp yep, qorsiqini toyghuzup özini haraqqa teyyar qilip ülgürdi. Chong ikki texse chiqqan göshlük qoruma derhal chokilarning birdek bulang-talingida qaldi. Qa’ide boyiche péshqedem saqiliq wezipisini ötep kéliwatqan buqa boyun, bügünmu sahipxanliqni qoldin bermigenidi. Péshqedem saqi töt romka aldurup haraqni pem bilen tengshep quyup aghinilirige birdin tarqitip chiqti:
«qéni aghiniler, uzun gepning qisqisi, bügün biz héliqi ’aypalta qoshuni‘ ning ghelibisi üchün kötüreyli!»


Hemmining aghzidin ”aypalta qoshuni üchün!“ dégen sada yangridi. Töt romka bir-birsi bilen nazuk jiringlighan awaz chiqirip urushturuldi. Qasim héchnémini angqiralmay, ensiresh ichide aghinilirige qoshulup romkini kötürdi. U, hariqini aditi boyiche aldirimay süzüp turup aghzigha toshquzuwélip biraqla boghuzigha yollidi.


U, hariqini yuta-yutmayla aghzini ikki qollap etkiniche hajetxanigha qarap uchqandek chépip kirip ketti. …


Bir hazadin kéyin qasim öngsüli yoq közliri yashqa tolghan, appaq tatarghiniche hajetxanisidin chiqip keldi. Hemme tengla uninggha qariship heyran bolmaqta idi. Hetta qasimmu özining bu halitidin heyran bolup yashqa tolghan közliri bilen etrapigha hangwéqip qaraytti. Qarighanda u, héliqi weqedin kéyin uzun yilliq bu hemrasidin − haraqning ’lezziti‘ din menggülük ayrilip qalghandek qilatti. Uning hazirqi elpazi aghinilirini bekla chöchütüwetti. Uning chirayi heqiqetenmu qorqunchluq tüske kirip qalghan bolup, tatirip ölüktek aqirip ketken, uruqlap közliri öngkürdek chongqurlap ketkenidi.


«qasim, sen bu bir aydin béri aghrip-tartip qalmighansen-he? − soridi dostliridin birsi, − baya öyge kiripla mijezingning yoqlighini bayqighan idim. Emma yalghuz béshinggha shunche köp haraqni tiklep qoyghininggha qarap sel xatirjem bolghanidim. Dégine, néme boldi sanga bu künlerde?» − qasim közlirini sürtken boliwélip gep qilishtin özini qachurushqa tirishti.


«uni tola bek qistimayli, hélimu boytaq bir er kishining shunche waqittin buyan saghlam turalighinimu bir karamet, − buqa boyun ‘saqi’ gepke arilashti, − meyli, sanga bügünlük kechürüm qilduq. Emma kéyinki qétimghiche ongshilip nöwitingni choqum toliwétisen, untuma!» − déginiche bashqilargha haraq qoyushni dawam qiliwerdi.


«he, gépimizge kéleyli, bu elpazingdin qarighanda, bu bir aydin buyanqi weqelerdin dégendek xewiring bolmisa kérek? − dep gep bashlidi aghiniliridin biri, − bu ay-bu künlerde sheher ichi ongda-dümde bolup ketkendek qorqunchluq weqeler bilen toshup ketti. Emmaze héch kimge démeydighan’gha hemminglar qesem qilip bersenglar, silerge oqup béridighan’gha ajayip bir teshwiq wariqi tépiwaldim, − u, aldirimay qoyun yanchuqidin bir waraq qeghezni chiqardi, − qéni, qesem qilip béremsiler emise?»


«senmu emdi heddingdin ashqili turdung, − dédi saqiliq qiliwatqini romkilarni yéngilap turup, − emdi kélip sanga bizmu ishenchsiz bolup qalduqmu? Qasimning öyige biz bügün mushuning üchünla kelmiduqmu, gepni az qélip oqu oquydighiningni!»


Qasimni bu chüshiniksiz gepler téximu holuqturmaqta idi. U dostlirining néme deydighanliqini pemliyelmey héli uninggha, héli buninggha qaraytti. Hoduqushtin néme qilarini bilelmey héli chokini, héli chinisini tutup qoyatti. Uning tizliri yéngiwashtin titreshke bashlidi.


«qasim adash, senmu anglighansen, bu bir aydin béri tuyuqsizla ajayip qorqunchluq weqelerni anglawatimiz, u yerde bir bashning qétiqi chiqiriwétilgen … − qasim chöchüginidin emdila aghzigha alghan chéyini pürkiwetti! xewerchi dosti oqushtin béshini kötürüp qasimgha heyranliq bilen qariwaldi, − démidimmu, u xélidin béri aghriq dep. … shu, shundaq, u xélidin béri … he, néme dewatattim? He, u yerde bir xitayning béshi, bu yerde bir xitay balisi boghuzlap tashliwétilgen, ögüni qarisang bir loxenning qarni bösüwétilgen! saqchilarmu aqmaq, ular he dégendila bir munche uyghur qassaplardin gumanlinip tutup solap qoyushqinini démemdighan! eslide bu ishlarni qiliwatqanlar mana munular iken emesmu!» − déginiche qolidiki waraqni oqushqa temsheldi. Qasimmu aghzi burnini sürtüwétip u qeghezde némiler yézilghanliqini bilip béqishqa taqiti taq bolupla turatti.

”bayanat!
Qedirlik yurtdashlar! xitay ishghaliyetchilirining salghan zulumi chékige yetti! biz emdi ularni qoghlap chiqirishqa derhal atlanmisaq, ular bizni omumiy yüzlük tazilashqa ashkara atlanmaqta! bizning mexpi qoshun ezalirimiz melum bir shirkettiki pénsiyige chiqiwalghan qatil loxenni palta bilen chanap öltürüp tunji herikitimizni bashlighinimizdin buyan bügün’giche jem’iy on bir qétim xitay qoghlash weqesi peyda qilduq. Biz künsayin tejribisi éship küchiyiwatqan yoshurun wehime peyda qilghuchi qoshun ezalirimizgha tayinip wetinimizde birmu xitay tajawuzchisi qalmighuche bu muqeddes herikitimizni qet’iy jan tikip dawamlashturimiz!
− aypalta qoshuni“



Hemme birdek chawak chélip bu «bayanat» ni tebrikleshti. Angsiz halda dostlirigha qoshulup chawak chéliship bergen qasim, derhal özini tutuwélip chawak chalghan qoligha heyran bolup qaridi we chachrap dégüdek ornidin turup dérizilerni taqashqa kirishti:
«aghiniler, néme qilay deysiler manga! méni balagha tiqay demsilerya!»


Heyran bolghan dostliri téngirqash ichide bir-birige qariwélip birhaza jimip qélishti. Andin saqi bolghini sözge kiriship bu jimjitliqni buzdi:
«qasim aghine, bu künlerde sanga néme boldi? Bundaq ishlarni anglisa xosh bolidighan adem arimizda senla idingghu? Her qétimliq olturushimizda millet, weten dep béshimizni aghritidighan kishi sen emesmiding?» − ‘saqi’ qasimning közige tikilip qaridi.


Uning sözlirini bashqilarmu bash lingshitip maqullap bérishti.


Qasim, hoduqqinidin néme déyishini bilelmey hangwéqip birdem turup qaldi: ”yaq, bular rastinla semimiy sözlewatqandek qilidu“ dep könglidin ötküzdi. Xewerchi dostidin bayiqi teshwiqat wariqini sorap qoligha élip birqur oqup chiqti. U qaytidin dostlirigha köz yügürtüp chiqti. Aghinilirining chirayida jilwilen’gen semimiy körünüshige ishendi. Uningdiki qorqush, ensireshliri asta-asta tarqilip sel-pel ornigha kelgendek qildi.


«qasim bu künlerde rasttinla késel bolup sirttiki ishlardin xewiri yoq iken, uni bek zorlimayli. − dep gepke arilashti bayatidin béri gep qilmay he désila gézit qeghizige köp-kök moxorkisini sélip yögesh bilenla meshghul bolup olturghan jimighur dosti. U yanchuqigha qolini sélip köp-kök moxorkidin bir chimdim élip qeghizige sergech ’saqi‘ gha qarap dédi, − qéni emse ’saqi‘ aghine, wezipengni untup qalmighansen he?»


’xewerchi‘ qasimning qolidiki waraqni qayturup élip awaylap qatlap qoyun yanchuqigha sélip turup uninggha qarap dédi:
«ishen’güm kelmeydu sanga qasim adash, bu ishlardin séning xewersiz qélishing hergiz mumkin emes. Ya sen bizge ishenmeydighan bolup qalding, ya bolmisa …»


«xapa bolmanglar aghiniler, yéqinqi bir nechche heptidin béri, … men … men rasttinla aghrip qélip kochilarghimu chiqalmighanidim. … kochilarda boluwatqan ishlardin peqetla xewirim bolmaptu. Manga ishininglar, … silerning tuyuqsiz bundaq qorqunchluq geplerni qilishinglargha heyran qalghanidim. − u sel jayigha chüshüp ornigha kélip olturdi, − dégininglar rastmu? Yenila chaqchaq qiliwatqininglardekla hés qiliwatimen, zadila ishen’güm kelmeydu bu dégininglargha.»
«qarap turupla bunche chong ishlar toghruluq sanga qandaqmu yalghan sözleyttuq? Men téxi bayila bu yerge kelgüche birsidin anglighinimgha néme deysiler? Tünügün kéchide saqchi a’ililikler qorusida bolghan weqeni démemsiler, qarighanda bu qétimqisi xitaylarni bekla chöchütüwetken bolsa kérek, u qorudiki bir xitay saqchi sojangining béshini késip derwazigha ésip qoyghaniken. Bedinini qoruning otturisigha qarnini töküwétip tashliwétiptudek. Üchey-baghrinimu chuwup yéyiwitiptudek! néme dégen dehshetlik, qorqunchluq!» − dédi xewerchi dosti.


«heqiqeten qorqunchluq iken! − déginiche öchüp qalghan moxorkisini qaytidin tutashturdi kök tamaka chékiwatqini, − shuning üchün bizning idaridiki xitaylar biz uyghurlardin yiraq qéchip turidighan, biz xeqqe tikilip qariyalmaydighan bolup yürgenikende, iplaslar!»


«rasttinla qorqunchluq ishlar, …» − dep ghodungshighiniche ’saqi‘ mu romkilargha haraq qoyush bilen aware idi.


«hemmidin qiziq yéri, − dep qoshumche qildi xewerchi dosti, − bu weqelerning hemmisigila héliqi ’aypalta qoshuni‘ dégen imzani tashlap qoyushini démemsiler. Bizning idaridiki xitay bashliq körünüshte xatirjemdek qilghini bilen, umu yoshurunche qéri anisi bilen bir kichik newrisini ichkirige qachuriwétiptudek. Buningdin xewer tapqan bashqa soka bashliq xitaylarmu bankidiki amanetlirini qayturup éliship bala-chaqilirini xitaygha yolgha séliwétish koyida yürgüdekmish.»
«mundaq dégine, mehellidiki dollarchilar némishqa poyiz istansisigha yoghulaydighan bolup qélishtikin dep heyran qalghanidim. Ular eslide xitaylargha poyiz béliti sétip payda élishning péyigha chüshkenikende!»


«anglisam poyiz istansisi qéchiwatqan xitaylar bilen liq toshup kétiptu déyishidu.»


«u néme dégining, qaysi künisi dadam poyiz istansisigha bir ish bilen bériwikenduq, yurtimizgha kétimiz dep bilet élip poyiz saqlawatqan xitaylarning öchiriti uzirap quyruqini körgili bolmaydu dégenti.»


«yene héliqi wyétnam urushidikidek xitay qéchish bashliniptu dengla.»


«yene nediki gepni qilisen, u yildiki xitay qéchish bügünkisining aldida qoligha sumu quyup bérelmeydu!»


«he, mundaq dégin, apirin bu aypaltichilargha. Bu qoshundikiler qanche kishi iken anglidinglarmu?»


«qoshundiki ezalirining sanini ularning bashliqlirimu bilmeydiken déyishidu. Bir-birini tonumaydighan ajayip bir yoshurun teshkilat qurup chiqiptudek. …»
«… …»


Qasim, bu geplerni anglap resmiy hayajanlinip yüzlirige qan yügürüshke bashlidi. U nechche waqittin béri özige bérip yürgen qesemlirini untup qéliwatatti. Hetta özige hay bermise, hayajanlan’ghanliqidin nériqi öyidiki héliqi kitablarni élip chiqip dostlirigha körsitishtinmu yanmighudek halgha kelgenidi. ”hay-hay, özüngni tutuwal, ular téxi bu kitablar toghrisida bir néme déyishkini yoq“ dégenlerni xiyalidin ötküzüp özini aranla bésip olturatti.


Olturush yenila burunqi kona pasoni boyiche dawam qilmaqta idi. Botulkidiki haraqning aziyishigha egiship aghinilirining aghzi échilishqa bashlighan bolsa, yéngi-yéngi botulkilarning jozigha tiklinishige egiship ularning hayajini artip, axiri bir-birige gep bérishmey hemmisi teng sözleydighan halgha kélishti. Yérim kéchidin ashqanda kona aditi boyiche saqi bolghini ghipla qilip yataq öyige kirip kariwatni qoldin bermey boghuzliwétilgen qoydek xarqirap xorekke chüshüp ketti. Yene birsi quruq haraq shishisini meydisige bésip öziche bir némilerni dep nale qilghiniche möldürlep yighigha chüshüp ketti. Axirdikisimu yérim külümsiriginiche diwan’gha qingghiyip tatliq uyqusigha pétip qalghan bolup, diwanning bir yénigha boshitilghan qoyuq qusuq uning aramini buzushqa yetmigendek qilatti. Bir hazadin kéyin yighlawatqinimu jozidiki texsining ichige yüzini chilap pükülgen xorikini inchike tartqiniche achchiq uyqusigha gherq boldi. …


Qasim, adetlinip ketken bu menzirige qarap qilche naraziliq ipadide bolmay bir chette xiyalgha pétip olturatti. U birinchi romkini yanduruwetkinidin kéyin qaytidin haraqqa qol uzartmighan bolsimu, aghinilirining nutuqlirini hayajan bilen bérilip bashtin-axirghiche zérikmey tingshap olturdi. Uning rohi alahide kötürülüp qalghanidi. Hetta bir yerlirige kélip ’aypalta qoshuni‘ dikilerning héliqi cholaq loxen weqesinimu özlirining qiliwalghanliqidin qizghinip öziche ghudungshupmu ülgürdi. Démek qasim xata ish qilmighan idi. U, orunduqqa yölinip gideyginiche olturup meghrur qiyapiti bilen tamakisini shorap bir haza dostlirining uxlashlirini tamasha qildi. U öziche, bu bir aydin buyanqi weqelerge sewebchi bolghan kishining del özi ikenlikini xiyal qilip ”yaraysen!“ dep könglide özini özi maxtapmu aldi. Emdi uning kallisida kéler qétimliq qilishqa tégishlik wehime peyda qilish herikitining herxil pilanliri tüzülmekte, keynidinla u pilanigha qayil bolmay ret qiliwétip yene yéngisini pilanlimaqta idi.


U, tunji herikitide heqiqetenmu bekla bixestelik qilghaniken. Iz qélishi yaki birersining körüp qélishini qet’iy xiyaligha keltürmey heriket qilghaniken. Shundaqtimu u yenila heyran idi: ”rast dégendek shunche pilansiz we shunche bixestelik bilen qilghan wehimilik herikitimni néme üchün hélighiche pash qilalmidi bu xitaylar? Démek, bundaq ishlarni qilghanda bixeterlikini tola bek mubalighe qiliwétishning hajiti yoq ikende. Eslide bundaq ishlarning xetirini bek mubalighe qiliwétishtiki meqset − yoshurun zerbe bérish ishliridin özini qachurushning bir bahanisi oxshimamdu? − dep oylap qaldi. Dostlirining gépidin qarighanda xitay razwédchikliri alliqachan tunji weqeni waqtinche untughan bolup, hazir ular téximu éghir paji’e peyda qiliwatqan kéyinki weqeler ichige chöküp qalghandek qilatti. Qasim bularni oylap pütünley xatirjem bolup qaldi, − ’tapidu bu izlarni bir künisi newrimiz yaki ewrimiz!‘ − néme dégen dahiyane aldin körerlik he!“


Qasim xélila rohlinip qalghanidi. Uni bu kéchide pütünley eslige kélip boldi déyishkimu bolatti. …

Qasimning eslimiliri bashqa kamérlarda kötürülgen seherlik ingrash-waysashlardin bölünüp ketti. U, bu eslimilirini qachanlardin bashlap eslep yatqanliqini ésige alalmidi. Emma aghriqlirini untup xélila aram élip qalghanidi. Türme ichide yéngidin ingrashlar, waysashlar, xitay gundipaylarning ayaq tawushliri anglanmaqta idi. Tang atqan bolsa kérek? Qasimni shérin uyqu tutushqa bashlidi. …

Unregistered
22-05-10, 04:50
taza birikensiz-de! bu tema Munazire uslubida ketiwatidu. sz chaplighan tema Inqilawi heriket teswirlengen Roman. nawayxanida Gosh satqandek bir ish qilipsiz....

xesret
22-05-10, 05:23
essalamu eleykum.
doslirim nimixqa bundak sesiq gepler bilen birbiringlargha hujum qilisiler.
weten xittayning qoki astida ,eger wetiningni , helqingni xeqiqi soyseng, Allah 'qa xeqiqi ishengen bolsang shexitlik yoli hemmeylenge uquk,, al qulungga qoralni qong gep qilmay,, po atmay we qilmigan, qilalmaydigan ishlarni qildim we qilimen dep po atmay ,etrapqa pitne taqatmay, oz yolungga mengiwergin.( qunki: Allah , ozi qilmigan we qilalmaydigan ishlarni qildim we qilimen digenlerni ,Quran'da eyipleydu) .
ey uyghur milliti, eziz qerindashlirim, eng qong jahalet : imansizliq we bilimsizlik,
eger bu 2 hil supet bir insanda bolmisa o heqiqi musulman bolalmaydu,
sizningqe bugun, bilim igellesh uqun dunyaning hemme yeride kiqe qunduz tirishwatkan ,xer hil japa mushaqetlke qidawatqan uyghur qerindashlirimizning mehsidi, siyasettin uzak ,turup ,rahet tetqiqat bilen shughullinishmidu?
eger buni mushundak qushensenglar ,bir uyghur ziyalisi bulush supitim bilen ,Allah aldida xakkimni xalal etmeymen.
wetenni azat qilish ,undak san emes qerindashlirim, bu bilim bilen,siyaset bilen, ulush bilen ,olturush bilen .....boldudu, eger bularning birsi kam bolup qalsa bu ish bolmaydu,
doslirim, biz qanqilik bilimlik we imanliq bolsaq, bir birimiz bilen shunqilik asan qushinisheleymiz.
uyghur millitining iqidiki pitne pasatmu aziydu,
iman + bilim + toghra sitratigiye = musteqqillik,
barliq doslarga deydighan gipim,, pitne pasat geplerni az qilip ,po atmay, yahshi ishlarni kop qilayli,
bizning derdimiz kop, dushminimiz eniq,
her bir uyggur'ning bilimlik we imanlik bulishi, bizni ghelbige tehimu yeqinlashturidu.
hergizmu bir birimizni munapiq dep qarilimayli,,
xeqiqi munaqiqning kim ikenligini ,, peket uluh Allah ozi bilidu,
hemmeylen aldi bilen yurgimizni tutup beqip andin gep qilayli,
Allah hemmeylening gunaxlirini qerursun.

Unregistered
22-05-10, 05:47
Uyghur Ziyalisi sizdek xet yazidighan bolsa, u chaghda Ziyalilar aldi bilen xet yezishni ogense bolghudek.

Unregistered
22-05-10, 07:21
kechurung, qaynap turghan Otluq hessiyatingizgha azraq Soghaq su sepmekchi bolup qaldim. xetingizde ozuningzni " bir Uyghur Ziyalisi bolush supitim bilen" dep atapsiz. belkim Siz bilimlik, kesip ehli kishidursiz. emma yazghan xetliringizdiki Turaqsiz Imlalardin qarighanda, Siz Uyghur Tilida emes, bashqa bir Tilda oqughan bolsingiz kerek. sizge Paydisi bolup qalar, A B C D Heriplirining Hazirqi ishlitilish usuluni eskertip qoymaqchi men.

X xitayche Sh, Hazirqi Uyghurchide Hk = Xalide, Xanqiz, xitay.
Q xitaychide Ch, Hazirqi Uyghurchide Kh = Qadir, Qurbanjan.

H xitaychide Hk ,( Henzu) Hazirqi Uyghurchide H = heyran qaldim, Haywanlardin

Ch xelqarada Ch, Hazirqi Uyghruchide Ch = chushenmidim, chaghliq

Sh xelqarada Sh, Hazirqi Uyghurchide Sh = Shepqetlik Allah

geplirim qopal bolup ketken bolsa, kechurung. lekin shunchilik kongul qoyup Pikir qilghan kishi we ozuni Ziyali dep atighan kishi elwette Imlalarni, Teleppuzlarni turaqliq ishlitishni bilishi kerek. yazmingizda X heripini birde Sh, birde HK, birde H dep ishletken bolsingiz, Q heripini birde K, birde Ch, birde Kh dep ishlitipsiz.
Mesilen : yoghan degen Menani bildurush uchun " Qong " - dep yezipsiz. .." = eng qong jahalet : imansizliq " Q heripini mushu yoqurqi bir jumlide ikki xil shekilde qollunupsiz.
" Allah 'qa xeqiqi ishengen bolsang shexitlik " bu jumlide X heripini birde H dep, birde Sh dep qollunupsiz. " Allah aldida xakkimni xalal etmeymen" munu Jumlide X ni H ornida ishlitipsiz. bunchiwala bolup ketmisun Uyghur Tili. Deqqet qilayli.

xesret
22-05-10, 09:24
hetimni tuzetkenligingiz uchun kop rehmet.
men bu hil yeziqta yengi yezwatmen. buningdin keyin diqqet qilimen.
dostum, ziyali bulush yaki bolmaslik muhim mesle emes, eng toghrisi; her bir Uyghur , bugun men wetenim uqun nime qilaleymen dep oylap, eng togra ishlari qilish lazim.
pitne pasattin uzaq turush,, pitne pasatqa sewep bolmasliq we uni tusush kirek,
Uyghur Akademiyesini qarilash we bu ishlarni qilwatqanlarni munapiq diyish ; buni wetinini we xalqini soygen imanliq bir uyghur qilmaydu dep oylaymen,( buni digen kim bolsa,yurigini tutup yene qongqur oylinip baqsun,
Allah shahit bolsun ,, kim yene mushundaq munapiq dep qara qaplap,,xittayning depiga usul oynisa,
qiyamette yuzi qapqara bolsun,amin !!!! Uyghur milleti uni lenetleydu !!!!)
bugunki wetenning ehwali hemmimizge melum, xittay barliq kuchi bilen uyghurlarning qetelge chiqishini toswatidu.
bundaq sharaitta bu hil paliyet qilwatqan dosliringizni qarilash bek qong wijdansizliq !!!
hemmimizning mexsidi bir ,, ama sharait yuzidin her xil usullarni qollanghan bolishimiz mumkin,

'' İLLET TUZELMİGİCHE, MİLLET TUZELMES''

barliq doslarga murajet !!!
bu munazire sehipiside pitse pasat taqitidigan geplerni emes,, bir birimizge paydilik ,ilham biridigan
geplerni qilsaq,,,
eger kimge qarshi gipingiz bolsa, shuning e.mail adresini tepip shuningga xet yazsingiz.,
yene tekrar ;

ENG CHONG JAHALET : İMANSİZLİQ WE BİLİMSİZLİK.

Erkeksu
22-05-10, 16:45
erkin sidiq we Akademiye toghrisidiki pikirler asasen "pitne- pasat, eghwagerchilik" emes. hech bolmighanda ularning bunqin keyin basidighan qedemliride xatalashmasliqi we ihtiyat bilen ish qilishi uchun muhim sawaq bolup qalidu. yaxshi pikir, yaxshi teklip we meslehetler daim " sile - ozliri" bilen boliwermeydu. qopal sozlesh, qattiq gep qilish Uyghurningla kemchinliki emes. belki u xil adetler kemchinlikke yatmisa kerek. tereqqi tapqan, gherip jemiyitidimu pikir, munazire jeryanida qaynap toxtap qalamy, aghizini buzup tillap qoyup, tillighan set gepning jazasini pul bilen oteydighan ishlar intayin kop. demekchimenki, munazire, teklip daim chirayliq usul bilen bolishi natayin. menmu sizning teliwingizge qoshulimen. bu temini " Pitne- pasat" demestin hem talishiwermestin, mushunchilik toxtutup qoysaq bolar.

Unregistered
23-05-10, 10:18
mu meydanni lay puti bilen torge chiqidighan meynet dihanlar qaplap kitiptighu? sawatsiz kishilerning qoligha qalghan herqandaq ish, herqandaq millet harapliqqa yuzlinidu, Afghanistandikidek qoligha qural chiqsa midirlighan hemme nersini oqqa tutup bir-birini qirip tohtimaydighan saranglar dohturhanisigha aylinidu. Azat bolghandin kiyin sawatsiz dinniy esebbiler bilen normal Uyghurlar ichide ichki urushni korimiz tehi, chunki gherp bilen sherqning perqini uqmaydighan u bendiler qoral bilen jennetke yol bashlaytim dep turiwalidu, uninggha hudayim normal kalla bergen insanlar unimaymiz, shuning bilen urush bashlinidu. Dinni esebiler hittaylarning emes Uyghurlarning dushmini, ular Uyghur dawasini musulmanlar dawasigha qurban qilidu, chunki ularning kongul bolidighini bu halemde ademdek yashashqa qurbiti yetmigendikin u alemde jennetke kirish, likin jenet undaq nadanlarning oylighinidek bolmaydiken. Hudayim hemme insanlarni, hemme mewjudyetni melum sewepler bilen yaritidu, uni chushenmigen dinni esebbiler ozlirining tesewwuridiki 6-esirning sessiq ereplirining mediniyiti asasida otturgha qoyalghan yashash usullini hudaning insanlargha chushurgen desturiti dep qetilmighanlarni "kapir" dep dushmini qilidu. Bugunki gherp mediniyitinimu hudayim insanlarning eqlige salmighan bolsa berpa bolamti. yahshi kormiseng Afghanistanning ongkurliride yashisang peqet konglimiz yerim bolup qalmaydu.

Unregistered
24-05-10, 04:53
mu meydanni lay puti bilen torge chiqidighan meynet dihanlar qaplap kitiptighu? sawatsiz kishilerning qoligha qalghan herqandaq ish, herqandaq millet harapliqqa yuzlinidu, Afghanistandikidek qoligha qural chiqsa midirlighan hemme nersini oqqa tutup bir-birini qirip tohtimaydighan saranglar dohturhanisigha aylinidu. Azat bolghandin kiyin sawatsiz dinniy esebbiler bilen normal Uyghurlar ichide ichki urushni korimiz tehi, chunki gherp bilen sherqning perqini uqmaydighan u bendiler qoral bilen jennetke yol bashlaytim dep turiwalidu, uninggha hudayim normal kalla bergen insanlar unimaymiz, shuning bilen urush bashlinidu. Dinni esebiler hittaylarning emes Uyghurlarning dushmini, ular Uyghur dawasini musulmanlar dawasigha qurban qilidu, chunki ularning kongul bolidighini bu halemde ademdek yashashqa qurbiti yetmigendikin u alemde jennetke kirish, likin jenet undaq nadanlarning oylighinidek bolmaydiken. Hudayim hemme insanlarni, hemme mewjudyetni melum sewepler bilen yaritidu, uni chushenmigen dinni esebbiler ozlirining tesewwuridiki 6-esirning sessiq ereplirining mediniyiti asasida otturgha qoyalghan yashash usullini hudaning insanlargha chushurgen desturiti dep qetilmighanlarni "kapir" dep dushmini qilidu. Bugunki gherp mediniyitinimu hudayim insanlarning eqlige salmighan bolsa berpa bolamti. yahshi kormiseng Afghanistanning ongkurliride yashisang peqet konglimiz yerim bolup qalmaydu.

bu xetni yazghan yaki erkin sidiq, yaki xitay. bashqisi bundaq yazmaydu.

Unregistered
29-05-10, 08:43
bu munazire axirlashqan idi. beshidin bashlaptu yene.

Unregistered
31-05-10, 15:22
Komunist Alimning NASA’da Körgen Chüshi
Siyasetke Arilashmay Bexitke érishish, weten’ge pat-pat bérip kélish,doppa kiyip milliy medeniyetni qoghdash toghrisida riwayetler.
Mehshur Uyghur Alimi, Yehudi Xizmetchisi, Aynip Ketken Nurlanmighan “Ziyali” heqqide bayan
Uyghur Akademiiyisi Tehrirlep Neshr Qildi.
Tumshuq Neshriyati −Sansako

Hazirqi Aptori: Ablimit Maralbeshi, 2009-yil, Seriqbuya

Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Reqibning bishini kes, qarnini chach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
”xep“ déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda «uyghur» sözige ten bérisen.

*****




Birinchi bab



’Uyghur aygha chiqti‘



”tüge kördüngmu? − yaq, körmidim.“
− doqmushtikilerning parangliridin

… …

U, payansiz ketken tektimakan chölining goya insan ayighi tegmigendek yilan baghri sozulup yatqan qum barxanlirining tebi’iy menzirisige alem kémisining dérizisidin qarighiniche xiyal déngizi ichige gherq bolup ketken idi.

U xiyal dunyasidin chöchüp oyghan’ghandek boldi-de, rakéta ichide sel tewrinip qoyup shardek eynek qalpiqi ichidin udulidiki qatar-qatar tizilip imir-chimir yénip özgirip turghan herxil renglerdiki kunupka-signal chiraghlirini bir qur közitip chiqti. Herxil her yangza xrustal ékranlardiki tinmay özgirip turghan ko’ordénat-reqemler, rakétining uchushqa teyyar bolup qalghanliqidin bésharet bermekte idi.

U, intayin hayajan ichide axirqi uchush minutlirini teqezzaliq bilen kütmekte idi. U yénidikilerdin sel temkin körünüshke tirishqandek qilsimu, uning qoruq basqan chirayi hayajanlinish, xushalliq, meghrurlinish, ensireshtek qarimuqarshi héssiyat alametliri bilen tolghan idi. U, ana wetini uyghur dölitining tunji alem kémisi ichide ka’inat boshluqigha qarap uchushning eng axirqi peytlirini xushallinish we temtireshtek bir birige zit rohi qiyapet ichide kütmekte idi.

”mana qara, bizgimu sün’iy hemrahimiz, hetta alem kémimiz bolidighan künler nésip bolidiken-he!“ dep pichirlighach miyiqida külüp qoydi.
Uning yürek soqushliri barghanséri tézliship jiddileshkenliki chirayidin mana men depla bilinip turatti. Uning yüzközliri bir qizirip bir tatirip uni ghemge qoymaqta idi. ”qérighanliqimning alamitimu qandaq bular? − dep oylidi sel ensirigendek bolup. Tetqiqat guruppisidikiler uning bu alem sayahiti üchün qoshqan alahide töhpisini mukapatlash yüzisidin alem kémisining tunji uchushigha uni mes’ul qilip békitken idi. − bu ishning höddisidin chiqalarmenmu? − u, ensirigen halda jayida qimirlap qoydi. − ah xudayim, manga medet bergeysen!“ dep özini özi righbetlendürüshke tirishti.
«uchush teyyarliqi tamam! … on, … toqquz, …» − qulaq tingshighuchisidin keynige sanashning bashlan’ghanliqi anglanmaqta idi.

Uning yüriki téximu qattiq düpüldep soqushqa bashlidi. ”xudayim, küch-quwwet ata qilghaysen-amin!“ dep du’amu qilip ülgürdi. Uning qelbi cheksiz xushalliqqa chömüp özini ajayip güzel bir alemge kirip kéliwatqan dunyadiki birdin-bir bextlik insandek hés qilishqa bashlidi.

«… töt, … üch, …»
Emdi u, xushalliqidin hayajanlinip öpkisi aghzigha tiqilip qéliwatqandek bolup kétiwatatti.

«… ikki, … bir, …»

Birdinla köz aldi yorup illiq, kishige rahet béghishlaydighan bir muhitqa kirip qalghandek, cheksiz xushalliqtin yürek soqushlirimu toxtap qéliwatqandek bilinmekte idi. Uninggha goya waqit toxtap qalghandek bilinip, ene shu bextlik halitide menggü qalidighandek héssiyatlargha chömmekte idi:
”néme dégen bextlik minutlar bu! − pichirlap qoydi u öziche, − jennetke kirip qalghandekla bextlik hés qilimen’ghu özümni, yaki rasttinla jennetke kiriwatamdim qandaq? − cheksiz bextlik héssiyatlar ichide kelime shahadet yéngiliwélishqa aldiridi, − la ilahe illallahu, muhemmidin rosulillah!“

U, ”güldüüür!“ qilghan awaz bilen teng qattiq bir silkinishni hés qilghandek qildi. …

Kariwatta yatqan késelning yénida olturghan bu yéziliq ikki boway, aldida yatqan késelning boghuq xirqirashliridin kéyin chiqarghan awazigha pütün diqqitini bérip qulaq sélishti:
− … La ilahe illellahu Muhemmedun Resulullah !

− jim, bu bichare kelime shahadet keltürüwatidu! − dédi bowaylardin birsi quliqini késelning aghzigha yéqinlashturup. Ular ikkisi derhal ornidin turup késelning aldida hörmet bilen qol qoshturup turdi.

Kariwatta yatqan késel, küchlük bir silkinip qoyup jimip qaldi.

Öre turghan bu ikki boway kariwat aldida yene azraq kütüp turdi. Andin ulardin birsi aldigha sel éngishkiniche yatqan késelning aqirishqa bashlighan uruq bilikidin tutup tomurining soqup-soqmighanliqini bilishke tirishti.

− u ketti, alla uni öz dergahida rehmetlik qilsun! − dédi.

Ikkila boway méyitning aldida turup uzundin-uzun’gha pichirlap du’alar oqudi. Andin méyitning éngikini chétip, öyde tépilghan bir parche aq xese kirlik bilen üstini yépip qoyup öydin chiqishti.

Yolda kétiwétip bowaylar gepke kirishti:
− bu bichare shunche yiraq yerlerdin kélip yapmu-yalghuz tirikchilik qilip, … axiri mushuning üchünla bunche yerlergiche kelgen bolghiymidi?
− kelgen yérini néme dégenti? − soridi yénidiki boway, − türkistanmu-türkmenistan? U yerlerni bekla yiraqlarda déyishidu, shundaqmu?
− bichare téxi aldinqi künigichila ishlep yüretti, − dédi yene bir boway yénidikisining gépi quliqigha kirmigen halda, − bügün péshin’ge chaqirghili kirmisem uning aghrip yétip qalghanliqini nedinmu bilettuq, hey bichare musapir!
− rast dégendek, kelime shahadet keltürginidin kéyin némishqa shunche qattiq silkinip kétidu? − soridi bowaylardin birsi yénidikisidin.
− ademning rohi tendin ajrap chiqiwatqanda shundaq bolidu déyishidiken, − dédi yene bir boway gep sorighan’gha jawaben, − bichare halal ishligini üchün imani bilen ketti.

Ularning her ikkisila teng tekbir éytip doqmushtiki yéza meschitige qarap yürüp ketti.

Uzun’gha qalmayla meschit munarisidin waqitsiz mungluq ezan awazi kélishke bashlidi. …

***

Qaysidur bir yurtdishimiz shunche tatliq temeliri bilen yat bir elning chet bir yézisida, yoshurunup yürüp ene shu shekilde u alemge seper qildi. Yene qanchilighan yurtdishimiz ene shuninggha oxshap kétidighan ulughwar ghayiliri bilen yene nelerde u alemge kétiwatidikin?!
Hey bichare uyghurlar!!



Ikkinchi bab

Türmide


”oynashmighin erbab bilen,
Eplep salar her bab bilen.“
− ’uyghur xelq maqalisi‘


Nedindur bir yerlerdin, bekla yiraq bir yerlerdin − goya xiyaliy bir dunyadin kéliwatqandek bilin’gen dölet gémini bolushqila layiq «ejem» ning jenggiwar muzika awazi qulaqqa ghuwa anglan’ghandekla qilatti. …


Emma bu elde hemme éghir uyqugha gherq bolup ketkenmu qandaq, héch bir yerdin ün-tiwish chiqidighandek emes. …


***

Erkin Sidiq, türme kamérining otturisida, daq sémont yerde hoshisiz ongdisigha qarap yatatti.


U, xéli waqitlarghiche hoshigha kélelmey qimirmu qilmay jimjit yétip ketti. Bir waqitlarda aran hoshigha kélip sella midirlap ketkendek qiliwidi, minglighan yingne pütün wujudigha birla waqitta sanjiliwatqandek aghrip bedenliri ot bolup yénip ketti: ”wayjan“ dep bosh ingrap qoydi. U, titiwitilgendek aghrip kétiwatqan bedinini heriket qildurmay jim yétishi kéreklikini sezgendek qildi. … u qaytidin hoshidin ketkenidi. …


Bir waqitlarda tuyuqsiz qaytidin hoshigha kélip qalghan Erkin Sidiq, qachanlardin béri bundaq hoshsiz yatqanliqini zadila esliyelmidi. Qaytidin ushtumtut bashlinip ketken aghriq, uttur bérip méngisigila taqilip uni zadila aramida qoymidi: ”hoshsiz yétiwergen bolsammughu kashki! − dep özige özi doq qilip ghodungship qoydi. Uning wujudida bir-birsige oxshimaydighan her türlük aghriqlar aylinip yüretti. U diqqet bilen tingshighanidi, bedinidiki eng qattiq aghrighan yérining mix qéqilghan oshuqidin kéliwatqanliqini pemlep qaldi, − qéni aghrighine, aghriqning eng nochisi sen oxshimamsen? Aghri, téximu qattiq aghri, qolungdin kelse aghriwérip méni qaytidin hoshumdin ketküziwetmemsen! − u, nerining bekrek aghriwatqanliqini hés qilsa, shu yérige xitab qilatti, − sen bala tekken beden, manga aghrip bérishtin bashqa yene néme qilalaysenkin! sen aghrishnila bilisen, aghrighine qéni, yene qanchilik aghriyalaysenkin!“


Erkin Sidiq qandaqlarche aghriqlirini untup eslimiler dunyasigha gherq bolup ketkenlikini sezmeyla qalghan idi. Uning xiyali némishqidur tunji heriket bashlishigha bahane bolup bergen bir qétimliq ichi sürüsh weqesini esleshke ketkenidi.


U chaghdiki weqe herqanche külkilik tuyulsimu, Erkin Sidiq shu qétimqi ichi sürüsh weqesige ming qétim rexmet éytatti. Shu qétimliq kélishmeslik weqesi, uning uzun yilliq pishqan yoshurun azadliq heriket jengchisi bolup yétilishige tunji seweb bolup bergen idi. …

Erkin Sidiq, bir künisi béshi qattiq chingqilip aghrighan halda oyghandi. ”axsham olturushtin sa’et qanchilerde tarqalghan bolghiduq? Öyümge qachan we qandaqlarche kelgen bolghiyttim? − u, shunche bash qaturup esleshke urunup baqqan bolsimu héch némini ésige keltürelmidi, − birer kélishmeslik bolmighandu her halda. Bu yéqinlarda mestlikimde da’im reswalishipla kétidighan bolup qéliwatimen, … hey shu haraq dégen merezni!“


U, özige özi ghodungship qoyup béshini yotqinigha téximu ching pürkidi. Béshining aghrishi barghanséri éghirliship közige zadila uyqu kelmidi. U axshamqi olturush menzirisini qayta esleshke tirishti. Shunche tiriship baqqan bolsimu, u olturushta qanchilik ichiwetkenlikini zadila ésige keltürelmidi. Kishi béshigha birer botulkidin dachüy bardek qiliwidi dep oylidi Erkin Sidiq, u botulkilarning tügep-tügimigenlikinimu esliyelmidi. ”awwal shu haraqning chishini chéqishning amalini qilmisam bolmidi, bu qétim haraq xéli bek chishligendek qilidu méni.“ dep ghodungshighiniche ornidin mejburi turup, soghuq suda yüz-közini chalabula nemleshtüriwélipla öyidin chiqip tonush tungganning lengpungxanisigha qarap yürüp ketti. …


Kochida bayatidin béri aylinip burundin adet qilip kelginidek héli lengpung, héli sériq’ash, héli suyuq’ash-pintanglarni ichip baqqan bolsimu ongshilip kételmigen Erkin Sidiq, bir waqitlargha kélip qorsiqi chingqilip qistap kétip uyaq-buyaqtin hajetxana axturup terep-terepke qarap chépishqa bashlidi. Ming teste bir kocha hajetxanisini tépip aldirighinida pul töleshkimu ülgürelmey, pul yighidighan loxenning hay déyishkimu qarimay uchqandek kirip aranla ülgürelidi. … xéli aram tépip qalghinidin kéyin udulida ishiktiki mixqa ésiqliq turghan qara yaltiraq xaltigha közi chüshti. Ixtiyarsiz rewishte qolini uzartip xaltini sirtidin tutup béqiwidi, qoligha kitab-depterdek bir némiler urulghandek bilindi. Xaltini qoligha élip ichidin népiz qara tashliq we qélinraq zengger tashliq chaqqan’ghina ikki parche kitabni chiqardi:

«musteqilliqimizdin ümid barmu?»
«ya musteqilliq − ya ölüm!»

”néme démekchisen yene! − dep ghodungship qoydi u kitablarning muqawisigha perwasizlarche qarap qoyup, − shunche weyrane haletke chüshüp qalghinimizni körmey yene ümidim bar démekchimusen?“


Erkin Sidiq, uyghurche kitab oqumighinigha xéli yillar bolup ketkenidi. Shunga u, bu kitablarnimu érincheklik bilen xaltisigha salghiniche ishini püttürüp kochigha chiqti. Sésiq tamakisini qingghir chishlep chekkech bir haza kocha aylandi. Bügün shenbilik dem élish küni bolghachqa, kochilar mighildap turghan xitay bilen tolup qista-qistangchiliqta aranla mangghili bolatti. ”yigirme yil burun bu kochilar néme dégen azade idi-he!“ dep ghodungship qoyup, yéngidin aghzigha qisturghan tamakisini tutashturush üchün bir qolida chaqmaq chéqip epleshtürelmey qolidiki héliqi qara xaltini bilikige ötküzüwétip turup ésige keldi: ”bu xaltini néme dep qolumgha éliwalghan bolghiyttim?“


Etrapigha qarap exlet tashlighudek birer yer tapalmay ilajsiz uni kötürüp yolini dawam qildi.


Xéli waqittin béri aylinip yürüp öyining aldigha kélip qalghanliqinimu sezmey qalghanidi.


U, öyige kirip özini kariwitigha tashlap közlirini yumdi. Bu arida, bir qolida héliqi qara xaltini tutup yatqanliqi ésige kélip asta bir parche kitabni chiqirip érincheklik bilen perwasizlarche waraqlap qoydi. Bezi betlirige shundaqla bir köz yügürtüp qoyup, goya uyghurche oqushni untup qalghan-qalmighanliqini sinap baqqandek bir-ikki qur oqupmu qoydi. Andin u kitablarni yandiki tompuchkining üstige tashlap qoyup qaytidin közini yumdi.


U, tuyuqsizla chachrap ornidin turup ketti:

”… üchey-baghrini chuwuwiteyli! …“

Kitabtiki bu qurlar uninggha emdila tesir qilmaqta idi. U ittik örülüp héliqi kitablarni qaytidin qoligha élip inchikilep qarashqa kirishti. Her ikkila kitabning aptor ismi ornida ”izchi men“ dégendek bir isim yéziqliq turatti. U, herqanche oylinipmu bu xil texellustiki birer aptorni ésige alalmidi. ”izchi men, yaki shu «iz» romanining birer parchisimu qandaq? … bir yilliri xitaylar u romanlarnimu köydürimiz dep yighip toplitip yürgendek qilishiwatatti, − u qolidiki kitablarning uyer-buyerlirini oqup baqti, − yaq, yaq, bu bashqa bir kitabtek qilamdu qandaq?“ dep oylidi-de, qara tashliq népiz kitabni bashtin bashlap oqushqa kirishti. Kitabni oqughanséri uning sel awwalqi ügdek basqan chirayidin esermu qalmidi. U pütünley dégüdek segip ketken idi. Uning tinchliqqa könüp ketken yüriki qorqushtin düpüldep barghanséri qattiq soqiwatatti. ”néme dégen qorqunchluq gepler bu!“ dep oylidi ünlük qilip.


Erkin Sidiq özini bunche hayajanlanduralighidek birer uyghurche kitab oqup baqmighanliqigha xéli uzun yillar bolup ketkechke, bu kitablarni resmiyla oqushqa kiriship ketkenidi. Oqup bir yerlirige kelginide qayil bolush ipadisi bilen bash lingshitip qoysa, yene bezi yerlirini qaytilap oqup kétetti. Hetta bezide hayajanlinip ornidin turupmu kétetti:
”toghra deydu bu izchi dégini!“ dep öziche ghudungshupmu qoyatti. Yene bir yerlirige kélip olturup chongqur oygha pétipmu qalatti.


U, axiri bu ikki kitabni oqup püttürüwetti. Eng axirqi bir tal tamakisini chiqirip chekkech bir haza ün-tünsiz olturup ketti. Andin bu kitablarni qaytidin qolgha élip aldi-keynilirini örüp-chörüp sinchilap qarashqa bashlidi. Ichidiki sadda qilip sizilghan xerite-resimlerdin tartip muqawilirighiche diqqet bilen közitip chiqti. Bu ikki kitab, uni özige xéli obdanla jelp qiliwalghan idi. Erkin Sidiq xéli yillardin béri bunche bérilip uyghurche kitab oqup baqmighachqimu, bu kitablarni zadila qolidin chüshürgisi kelmeytti.


”uh h h!“ qilip bir ulugh-kichik tiniwélip ornidin turdi. Tuyuqsizla béshining pir qilip qéyishtin qorsiqining bekla échip ketkenlikini hés qilip sa’itige qaridi: ”way-wuuuy, tang étipla qaptughu, waqit néme dégen chapsan ötüp ketken-he! toxta, awwal az-paz bir némiler qilip yewalay.“ dep kitablarni awaylap bir chetke qoyup ashxana öyige qarap mangdi. Bu arida sel ensirep axsham tashqiriqi ishikini etken-etmigenlikini ésige alalmay bérip ishikni tutup béqip xatirjem bolghinidin kéyin ashxana öyige kirip tamaqqa tutush qildi.


”heqiqetenmu kishini ürkütidighan kitablar!“ dep pichirlap qoyup töwendiki qurlarni qaytidin könglidin ötküzdi tuxum qoruwétip turup:

”… wetinimizge tajawuz qilip kirip bésiwalghan barliq xitay tajawuzchiliri bizning eng esheddiy milliy düshminimiz! … shundaq iken, bu ishghaliyetchi düshmenlerni eng küchlük wehimilik mexpiy heriketlerdin paydilinip qorqutup qoghlash pa’aliyiti−bizning bügünki künde qolimizdin kélidighan milliy musteqilliq herikitini qozghashtiki eng axirqi charimiz, … bash tartip bolmaydighan birdin-bir shereplik wezipimiz! …“

Erkin Sidiq chay ichkech olturup béshidin ötken menisiz hayatini esleshke bashlidi.


Gerche u baliliq dewrliride mektipidiki oqushtin bash kötürelmey bengwashliq qilishqimu tüzükrek waqit chiqiralmay waqtini ötküzgen bolsimu, yéngi öylen’gen yilliridin tartip turmushning lezziti ichige pétishqa bashlap öz xelqining teqdiri üstide bash qaturushni barghanséri untughan idi. Kéyinki yillarda yene némishqidur buningdinmu zérikip keypi-sapaliq hayat ichige pétip kétiwatatti. Shunga u, bir balisini yétim qaldurushqimu chidashliq bérip a’ile hayatidin keypi-sapaliq turmushni üstün körüp ayalidin ajriship ketken idi. U, boytaq qalghinigha xéli yillar bolghinigha qarimay qaytidin resmiy öy-ochaqliq bolush ishini zadila xiyaligha keltürüp qoymidi: ”öy tutushning némisige heweslinimen? − deytti u öz-özige, − etigen tur-ishinggha mang, axshimi kel-yotqan’gha kir, bek bolup ketse haywaniy qiyapette bir-biringni yalash, … zérikip qalsang menisiz jédel chiqar, ’éshekke küchüng yetmise ur toqumni‘ dégendek jem’iyettiki naheqchilikler, milliy, siyasiy yaki iqtisadiy zulumlar, hetta özüngning ishliridiki ongushsizliqlar derdide kirip ya ayaling bilen jédellesh yaki bolmisa balangni azarla! …“ Erkin Sidiq éghir mest boliwélish arqiliq bundaq menisiz turmushtin waqitliq bolsimu xaliy bolushni ewzel körgen idi. Shundaqtimu, könglide yenila némidur-bir némisining kemlikini hés qilipla yüretti.


Eslide Erkin Sidiq unche bengwash ösken birsimu emes idi. U, yashliq dewrliride derslirining éghir yükidin herqanche bash kötürelmigüdek qilsimu yenila waqit chiqirip öz milliti, öz wetini, öz dinigha munasiwetlik edebiyat, tarix, pelsepe, psixologiye we jem’iyetshunasliqqa munasiwetlik matériyal we yéngiche qarashlarni shara’it yar berginide mektipide, weziyet yol qoymighanda kitab-zhurnallardin öginip baqqan idi. Hetta dinigha, millitige we yurtigha da’ir tarixiy yaki siyasiy melumatlarni herxil gheyri-resmiy yighilishlarda, olturush-söhbet sorunlirida anglap alahide heweslinip öginip baqqan idi. Bu jehette millitim, wetinim üchün dep bezi ilmiy maqalilerni, téxnikigha munasiwetlik kitablarni terjime qilish, tüzüsh ishlirighimu xéli köp ariliship baqqan, bu jeryanlarda muwapiq sorunlargha kirip qalghanlirida millitim, wetinim dep joza mushtlap sekrep kétidighan jushqunluq peytlernimu bashtin kechürgen, bu xil söhbetlerning beziliride alahide ümidwarliship wetini etila musteqil bolup kétidighandek hayajanlinip ketken bolsa, yene bezide goya bu weten, bu millette qilchimu ümid qalmighandek qarangghu ümidsiz héssiyatlar ichigimu pétip qalghan künlernimu yashighan idi. Qisqisi, Erkin Sidiq bu jushqunluq yillirida milliti, wetinini xitay tajawuzchiliridin tartip élish jehette jem’iyette birer ishenchlik heriket usulini yaki qilchilikmu bir ilgirilesh éhtimalini hés qilalmay kelmekte idi. Emeliyette bolsa, wetini xitay tajawuzchiliri teripidin kündin-kün’ge éghir depsende qilinip burun ata-bowilirining qan-jan bedilige kelgen nurghunlighan milliy hoquq we kishilik heqlirining xitay tajawuzchiliri teripidin birmu-bir bikar qiliwétilishi, eng wehimiliki − xitay tajawuzchilar nopusining tiz sür’ette hessilep artip kétiwatqanliqi uni bekla éghir qayghugha sélip kelmekte idi. Shundaq éghir milliy munqerzlikning körülüwatqanliqigha qarimay jem’iyette özlirini alahide wetensüyer, milletperwer hésapliship yürgen, bolupmu xitay komunist tajawuzchiliri kelgendin kéyin ’közi échilip bilimlik bolghan‘ kishilerning bolung-puchqaqlarda sörep yürüshken ”birdin-bir chiqish yolimiz, … eng toghra hel qilish charisi“ dégenlirining hemmisila dégüdek nöwettiki milliy bohran tereqqiyatimizni özgertishke qilchilikmu roli bolmaydighan quruq dawranglar, qorqanchaqliq, qulluq, ümidsizlik terghip qilin’ghan yoshurun xitay eqidiliri ikenlikini oylighinida uningdiki ümidsizlik téximu ewjige chiqatti. Hetta bir turup qarighanda, xitay tajawuzchiliri weziyet jiddiylishish éhtimali körülidighanliqini mölcherleshken haman, bu türdiki ’milletchi, bölgünchi, … panchi‘ qatarliq kishilirimizni qaytidin türmilerdin chiqirip milliy dawalghushlarning hel qilghuch yolgha qarap kétip qélishining aldini élishta paydilinip yürgendekla bilinetti. Bularni oylighinida, uningdiki azghine ümidwarliqlarmu birdinla tozup kétiwatqandek bolup tuyulatti. Weten ichidiki ’milletchi‘, ’wetenperwer‘, ’dahiy‘ dégendeklerdin ümidini üzgen Erkin Sidiq, chet döletlerde musapir bolup yürgen kona-yéngi ’dahiy‘ lirining pikir-heriketlirige munasiwetlik matériyallarni ming bir balalarda tépip igilep tehlil qilish arqiliq uning heyranliqi téximu ewjige chiqqan idi: goya wetinidiki shunche éghir milliy bohranlarning birdin-bir kélish menbesi chet’eldiki shu ’dahiychaqlar‘ boluwatqandekla tonushqa kélip qalghan idi. Bek ötüp ketse, bu ikkisi otturisidiki perq − xuddi bir öydiki ikki oghulning birsi dadisigha erkilep yürüp ishini hel qilghuzush yolini tutqan bolsa, yene birsi yighlap yürüp ishini hel qilghuzush yolini talliwalghandekla bir perq idi. Halbuki, bizning ishimiz bir a’ilining ichki jédili bolmastin belki pütünley esheddiy dost-düshmen derijisidiki hayat-mamatliqqa bérip taqilidighan chong milliy teqdir mesilisi idi.


Erkin Sidiq bu xil oylardin kéyin, millet-weten dégen mesililerde pütünley dégüdek ümidsizlik patqiqigha pétip qalghan bir xil haletke kirip qalghan idi. Bulargha qoshulup diniy eqidiler toghrisidiki ajayip-gharayip gep-sözlermu uning béshini aylandurup turmaqta idi. Shunga u, mollilirimizning wez-nesihetlirigimu unche bek pisent qilip ketmes boliwalghan idi.


Uningche bolghanda, uyghur jem’iyiti bu éghir bohrandin qutulushi üchün yep-yéngi bir qiyapet bilen otturigha chiqishqa mejburki, u emdi keskin bir burulush yasap ya düshminidin qutulush yolini tépishi, ya bolmisa pütünley gumran bolush yolila qalghan idi. Yer asti we yer üsti tebi’iy bayliqi mol bipayan zémin’gha ige nisbeten ewzel jughrapiyilik bir muhitta yashawatqan herqandaq bir millet, bu ikki yoldin birini talliwélishqa mejbur idi. Emma bundaq keskin burulushni shu milletning yumshaqbash kishilirining qoligha tashlap qoyush bilen hergizmu ishqa ashurghili bolmaytti! bir milletning qudret tépishi hergizmu shu milletning her bir ezasining ortaq awan’gartliq körsitishini teme qilish bilen meydan’gha kélidighan asan ishlardinmu emes idi. Hemme birdek öz teghdiri heqqide bash qaturidighan bundaq bir imkaniyet, her qandaq bir millette mewjud bolup baqmighan we bizdimu bolmaydu. Ortaq tirishchanliq rohi, peqet shu milletning mewjudluqinila kapaletke ige qilalishi mumkin. Bir milletning qutquzulushi, güllendürülushi yaki qudret tépishi mutleq türde eng yéngiliqchi, eng jenggiwar, eng iqtidarliq, eng pidakar, eng keskin, eng tewekkülchi we eng emeliyetchi adimining özini pida qilishi, ülge tiklep bérishi, xelqini yéteklishi we bashqilarni mejburi bolsimu heriketke atlandurushi arqiliqla ishqa ashurulushi mumkin dep oylatti. Bundaq bir dahiy terbiyilinishtin yaki dagh-dughiliq murasimlarda saylinishtin barliqqa kelmeydighanliqinimu Erkin Sidiq yaxshi bilip qalghan idi. Xuddi shuningdek, bundaq bir dahiyning herqandaq bir ammiwi teshkilatning erkin saylimi arqiliqmu otturigha chiqmaydighanliqini, yene shuningdek bundaq bir yétekchi iqtidar igisi emeliy heriketke jelp qilinmay turupmu hergiz öz iqtidarini jari qilduralmay kömülüp tügep kétidighanliqinimu tonup qalghan idi.


Erkin Sidiq, özlükidin ögen’gen ijtima’iy pen qanuniyetlirige asasen, bir millet terkibide bundaq iqtidar igilirining namzatliri mutleq türde insaniyetke ortaq bolghan tüpki éhtiyaj pa’aliyet saheliri boyiche yéterlik sanda saqlinidighanliqini, ularni otturigha chiqirish pursitini yaritalighan millet shübhisiz türde ijtima’iy apetliridin, milliy düshmenliridin, her türlük tosalghulardin ghalip kélip algha ilgirilesh yolini tapalaydighanliqini, emma bir milletke hakim bolushni qolgha keltürüwalghuchi yaki wakaliten qolgha kirgüzüwélishqa urunidighan temexor, shexsiyetchi we abruyperes kishiler xalighan bir sahe boyiche shu sahege xas iqtidar igilirining ornini igilliwélishqila urun’ghan bolidiken, bu millet muqerrer türde qutquzulushtin, ilgirileshtin yaki qudret tépishtin mehrum bolush, hetta téz aridila ézilip gumran bolush xewpige duch kélidighanliqini perez qildi. Uningche bolghanda, milliy musteqilliqni özlirige tüpki ghaye qilidighan herqandaq bir qoshun, herqandaq bir teshkilat, herqandaq bir partiye yaki jem’iyet iqtidar igilirini bayqash, ulargha shara’it yaritip bérish we ulardin paydilinishni özlirining intayin muhim tüpki teshkili qurulush yétekchi prinsipliridin biri qilmighanla bolidiken, bundaq bir teshkil héchqandaq ishni ghelibige yétekliyelmeydu dep qaraytti. Addiy kishilerning herikiti menggü addiy pa’aliyetler da’irisidila cheklinip qaliduki, undaqlar hergizmu murekkep we chigish mesililer ichidin chiqish yoli tapalmaydu! shuningdek uzun yilliq rohiy qulluq idiyisi bilen bulghunup qulluqqa mehküm bolghan ’pishqedem‘ lermu hergiz öz xelqini qutquzush yoligha atlanduralmaydighanliqi éniq idi. Erkin Sidiq yene ijtima’iy qanun bolup bilin’gen munu qarashlarnimu pat-pat köz aldigha keltürüp qoyatti: her qandaq bir ishtiki iqtidar küchini hergizmu yadliwélish bilen, doramchiliq qilish bilen, pul-méligha tayinish bilen érishkili bolmaydu. Iqtidar küchi − belgilik kishilerge tebi’etning, tengrining biwasite apiridisidinla kelgen bolidu. Bundaq bir tebi’iy iqtidar küchining hemme kishide bir tekshi yaki birxil bolmasliqidin meyüslinip kétishimizningmu hajiti yoq. Kim bilidu, bizlerdimu u ishlarning dahiylirida tépilmaydighan bashqiche birer iqtidar amilliri saqlan’ghanmu téxi! héch bolmighanda bügünki milliy we weten üstige kelgen éghir bohrandin qutulush éhtiyajimizgha mas kélidighan iqtidar igilirige purset yaritip bérish, hetta ene shundaq iqtidar igilirini tonuwélish, undaqlargha egishish pursitige érishelisekmu özimizni bextlik hésablishimizgha yétip ashidu. Chünki, herqandaq bir iqtidar igisi mutleq türde bizdeklerge tayinish arqiliqla öz iqtidarini namayan qilish pursitige érisheleydu. Démek, bügünki künde mewjud bolup turghan bizning herqandaq bir teshkilatlirimizda iqtidarni étirap qilalaydighan, iqtidar igilirini bayqiyalaydighan, ulargha pa’aliyet soruni yaritip béreleydighan we ulargha boy sunidighan yétekchi roh bolmisa kérek dégenlerni könglidin ötküzgen Erkin Sidiq, bu heqte néme qilish kérekliki üstide tola bash qaturup zadila birer chiqish yoli tapalmay, bu ishlar üstide bihude bash qaturushni tashlap haraqqa tayinip özini mest-xushluq déngizigha gherq qilishtin ibaret ümidsizlik yolini tallap kéliwatqan idi.


Mana emdi, uning qolida bu qiyin so’allarning jawabi turatti.


”bu kitablar intayin addiy sözler bilen bu menisiz ötüp kétiwatqan hayatining xataliqliri bilen bu xataliqlarning tüpki seweblirini we chiqish yollirini ochuq körsitip bériptu. Hetta bu ghayimizni ishqa ashurush yoligha atlinishning qedemlirini shunche tepsiliy we addiy körsitip bergenki, bizning ’ulugh‘ lirimiz, ’dahiy-yétekchi‘ lirimiz terghib qilip yürginidek undaq he-désila b d t ning derwazisi aldigha bérip yétiwélish, a q sh ning parlamént binasigha telmürüp olturuwélish, qaysi bir qoshna el, qaysi bir küchlük dölet, qaysi bir döletning aq köngül partiyiliri, qutquzghuchi armiyisi, … dégendeklerni tesirlendürmigiche bu ishlirimizni bashqa chiqarghili bolmaydu déyishkenliridek qilghili bolmaydighan chigish we nazuk ishlardinmu emeslikini, ishni awwal öz küchimizge tayinip bashliwilishimizning shunche köp shara’itlirining barliqini oylisa, ademning eqli heyran qalidiken!“


U, özini kariwitigha tashlap chongqur xiyallar ichige gherq bolup ketti. …


Ötken yillarda xizmet bahaniside wetinining jenob-shimalini bir qur aylinip chiqip kelgündi xitaylar bilen uyghur-qazaqlar arisida asman-zémin perq qiliwatqan herxil tengsizliklerni, milliy zulum we kemsitilishlerni, xitay millitige choqundurush we millet süpitide yoq qilinish, chékidin ashqan sün’iy namratlashturulush we nadan qaldurulushlarni körüp ichi tit-tit bolup kelgen bolsimu, bu naheqchiliklerdin qutulush chariliri üstide qilchimu chiqish yoli tapalmighan idi. Hetta öz ana tupriqida shunche köp ish pursetlirining barliqigha qarimay yéngi ish orun pursetlirini shiddetlik köpiyip kétiwatqan kelgündi xitay tajawuzchilirigha tartquzup qoyiwatqan xelqining mutleq köp qismining ishsiz yürüshi, téximu külkilik yéri ish pursiti yaritip bérimiz dep pilanliq türde yallanma ishchi qilip xitaygha tushulushining tégide yatqan yaman gherezlerni perez qilip ichi örtünetti. Wijdani bekrek azablinip ketkinide ”manga némiti, shunche kishining uruq-tughqanliri xitay dölet térrorchiliqning zerbiside naheq qamilip, bigunah öltürülüp, bikardin-bikarghila minglarche yildin béri yashap kéliwatqan öyliridin mejburi heydilip sürgün qilinip, bikardin bohtan-töhmetler bilen jazalinip xaniweyran qiliwétilsimu ’ghing‘ qilishmay jim yürgende, men némanchiwala bash qaturup oylinip kétidikenmen!“ dep, wijdanining sadalirigha pisent qilmay béshini chökürüp jim yürüshke tirishqan idi. Zadila taqiti qalmighanda héliqi ’dosti‘ − haraqni tépiwélip jozigha tiklep qoyup waqitliq bolsimu aram tapqandek boluwalatti.


Erkin Sidiq, yekshenbe künisinimu ene shundaq xiyallar bilen kech qiliwetti.


Uni qelbining chongqur bir yerliridin urghup turghan bir dawalghush, ingrap turghan bir wijdaniy chaqiriq sadasi aramigha qoymaywatatti. Axiri u berdashliq bérelmey bu kitablarda körsitilgen heriket usulliri heqqide oylinip körüwidi, uni bir türlük qorqush, titrek oriwaldi: he-dégendila qoligha parqirap turghan muzdek taqaq sélin’ghan, türmilerde wehshiylerche qiyin-qistaqlargha éliniwatqan paji’elik qiyapiti köz aldigha kéliwélip bedenliri shürkünüp ketti: ”yaq, yaq, yaq. Bundaq ishlar men qilalaydighan ishlardin emes! − Erkin Sidiq xuddi choghqa olturuwalghandek ornidin sekrep turup ketti, − nedinmu yoluqti shu kitablar! − dep ghodungshighiniche özige hay bérelmey héliqi kitablarni yastuqning astidin chiqirip dérizisidin sirtqa chörüwetmekchi bolup mangdiyu, yene toxtap qaldi, − toxta, töwende birersi körüp qalsa qandaq bolidu? Bu binada bundaq uyghurche kitab oquyalaydighan mendin bashqa birmu uyghur yoqlighini bu xitaylar taza yaxshi bilidu! − dep ensirep qaldi, − eng yaxshisi köydürüwétey.“ dégen xiyalgha kélip ashxana öyige kirdi.


Ashxana öyige kirip gaz ochaqni achti. Awwal népiz qara tashliq kitabni yirtip köydürmekchi boldi. Uni qoligha élip ixtiyarsizla waraqlashqa kirishti. Emma néme üchündur uni yirtishqa közi qiymaytti.


”qorqunchaq, toxu yürek!“


Uning ichidin kéliwatqan bir sada uninggha warqirawatqandek bilinip qolliri titrep kitabni yirtishqa qoli barmidi. Kitabni qayta awaylap waraqlashqa, udul kelgen qurlarni qaytidin oqushqa kirishti:

”… xalisingiz tepsiliy oqup chiqing, … xalimisingiz bashqa birsige yoshurun shekilde bériwéting, … bundaq qorqunchaq kishilirimizni, … xelqimizdiki bundaq passip rohiy haletni … xitay tajawuzchiliri mexsus pilanlap yétishtürüp chiqmaqta, …“

Erkin Sidiq shu yerdila zong olturup qolidiki kitablarni qaytilap waraqlashqa, arilap oqushqa kiriship ketti. U, qolidiki kitablardin zadila ayrilghusi kelmeywatqanliqini hés qilmaqta idi: ”yaq, bu kitablarni hergizmu tashlimaymen, hergizmu qoldin chiqirip qoymasliqim kérek!“


Emdi u, bu kitablarni yoshuridighan’gha yer axturush bilen aware idi. Uyer-buyerlerge tiqip baqatti-yu, yene xatirjem bolalmay u yerdin éliwalatti. Bir waqitlargha kélip qolidiki bu kitablarni tiqqudek yer axturup eplik we bixeter birer yochuq tapalmay kitablarni tutqan halda bir haza jim bolup olturup ketti. Birer ish qilip béqishni oylaytti-yu, yene bir yerliridin qorqatti. Emma uning qelbining chongqur bir yerliridin ”birer ish qil, bu yéshinggha kelgüche jim yatqiningmu yéter, nimidin qorqisen! téxi yéqinqi onebesh yil burun bolup ötken barin, ghulja weqelirini peyda qilghan baturlirimizdin séning némeng kem?! qara, arilap körülüp turuwatqan mexpi wehime peyda qilghuchilarning birsimu dégüdek qolgha chüshüp baqmidi. Sen nimidin qorqatting?“ dégendek xitablar quliqining tüwidila jaranglighandek qilatti. Yene bir yerliridin: ”eger xitaylarning qoligha chüshüp qalsang jaza azabigha chidimay qalarsenmikin?“ dégendek ingrashlarmu birlikte tuyulup bedinini shürkündürüwetti: urup qiynashlar, taxtaygha mixlinishlar, titilghan bedinini tuz-laza süyige paturushlar, … qorqup titrep ketti. Derhal kitablarni kariwitining üstige tashliwétip ornidin turup öyidin chiqip ketti. Arqa kochidiki bir tonggan ashxanisigha kirip terlep olturup bir ghédir ’nyu ru men‘ deydighan bettem suyuq’ashtin ichti. Amal qanche, bundaq idare ahaliliri zich yerlerde uyghur ashpezlerge yer chiqmighachqa, ene shundaq nersilerni ichmektin bashqa néme chare? Mentangxanidin chiqip yol boyidiki haraq botkilirigha sinchilap qarashqa bashlidi. ”yaq, shunche ichkinim bu heptige yéter!“ dep özige aran hay bérip keynige yandi. …


Erkin Sidiq, bu heptini ishqa bérip kelgendek ötküzsimu, emma uning méngisi pütünley héliqi kitablardiki chaqiriqlarni oylash bilenla bend bolghan idi. ”law ka tünügün axsham yene jiq ichiwalghan oxshimamdu, béshini kötürelmeyla qaptughu?“ déyishetti ishxanisidiki xitay xizmetdashliri bir-birsige pichirliship. ”jim, bügün uningdin yiraq turushimiz kérek. Haraqqa puli tügep bizdin qerz soraydighan’gha shundaq boliwalidighan ishimu bar uning. Hijiyipla qoydungmu-boldi, balagha qalghining shu, derhal sendin qerz soraydu!“


Erkin Sidiq ularning pichirlap déyishken geplirige qulaq salmighandek boliwélip öz ishi bilen meshghul olturuwerdi.


Uning ichi bekla tit-tit bolmaqta idi: u hayatidiki eng muhim burulush nuqtisi bolup qalighudek bir qarar élishqa jür’et qilalmay qiynalmaqta idi. Aditi boyiche dostlirining öylirige bérip allinémilerni xatirilesh namida uyushturulidighan haraqkeshlik olturushlirigha bérishnimu zadila xiyaligha keltürmeytti. Uning pütün isi-yadi birla ishqa merkezliship qalghan idi. Dostlirimu bu künlerde nöwiti ötüp kétiwatsimu, olturush tüzep uni chaqirishni xiyalighimu keltürüp qoyushmisa kérek? Xélidin béri dostliridin olturush qilish heqqide birer sada chiqmighan idi. Shuninggha qarimay, bu qétim Erkin Sidiqning pikir-xiyali olturush sorunliri yaki haraqqa qarighanda héliqi kitablardila qalghan idi:
”qandaq qilishim kérek? …“

Türme kamérining ishikini sharaqshitip échip kirip kelgen ikki xitay gundipay, Erkin Sidiqning eslimilirini qap bélidin üzüwetti. Uni darqiritip söreshkiniche soraqxanigha − toghrisi jazaxanigha élip kirishti. Yene shu burunqidek menisiz soraqlar, yene urup qiynashlar …


Erkin Sidiq yene kamérining muzdek sémont yéride hoshigha keldi: u, kamérining otturisida düm yatatti. U, wujudidin söngeklirini sughurup tartiwetkendek miliqlap, qimirmu qilalmay jim yétip ketti. Emma aghriq jénini alidighandek pütün bedinini aylinip yüretti. … bir haza hoshini yoqitip qayta ésige kelginidin kéyin, aghriqlirini untushning héliqidek charisini qilishqa shunche tiriship baqqan bolsimu qilche paydisi bolmidi. Bedinidiki aghriqlar barghanséri küchiyip aghrimaqta idi. U, waysashqimu qurbi yetmeytti. Ot bolup yénip aghriwatqan bedinining neri bekrek aghriwatqanliqinimu perq qilalmay jim yétip chidashliq bérishtin bashqa chare eqlige kelmidi. …


U, pat-patla hoshidin kétip we qaytidin hoshigha kélip dégendek, xéli waqitqiche xudini bilelmey yétip ketti.


Bir waqitlarda u aghriqlirini qaytidin resmiyla hés qilishqa bashlidi. ”bayatinyaqi nede qalghanting sen aghriq?“ dep közini échip qarangghuluqta etrapqa qarashqa urunup baqti. Kamérining ichi shunchilik göristan qarangghuluq bolup tuyuldiki, u közlirini échip-achmighanliqinimu perq qilalmay xélighiche yétip ketti. Uning pütün bedini chingqilip yérilip kétidighandek aghrimaqta idi. Uning bedenliri ishship goya bir tulumgha kirip qalghandekla hés qilmaqta idi. Bashqa kamérlardin arilap jöylüp waysashlar we kimdur birlirining tongguzdek xorek tartishliridin bashqa türme ichi jimjit bolup ketkenidi. Gundipay xitaylarning ayaq tiwishlirimu bésiqqan idi.


”yérim kéchidin ashsa kérek?“ dep oylidi Erkin Sidiq. U, asta-asta aghriqlirini untup qaytiwashtin eslimiler déngizigha gherq bolup ketti. …

Erkin Sidiq, héliqi ikki kitabni oqughinidin kéyinki künlerde öz hayatining qimmitini emdila tonuwatqandek tuyghulargha kélip, uning ghururi qelbini qaytidin mujumaqta idi: ”hayatning qimmitini bil! menisiz ötküzgen künliringge emdi bes!“ uning wijdani qandaqtur bir ishlargha chaqirip uni aramigha qoymaywatatti.
Sirliq bu hayat, Erkin Sidiqni ganggiritipla qoyuwatatti. U, bu künlerde özining pikirlirige zadila hakim bolalmay qéliwatatti. Uning pikir-xiyalini qelbining sirliq herikiti öz iskenjisige éliwalghandekla qilatti. ”ghurur, wijdan, … qelb, ah sen qelb! sen nede, sen néme, sen kim?“ Erkin Sidiq bu so’allarghimu jawab tapalmay yüretti. U, uzun yillardin buyan özining ichide ikenlikidin guman qilishqa bolmaydighan, emma özige yat bolup tuyuluwatqan qelbining chongqur bir yerliridin qaynap chiqiwatqan nalilirige zadila qulaq salmay kéliwatqan idi. Mana emdi, u sirliq yerdiki sadalarning igisi öz küchini körsitishke atliniwatqandek qilatti. Uning wujudighila tewe bolghan, emma uninggha zadila boy sunmay kéliwatqan chongqur qelbi uninggha eng mukemmel bir insan bolush süritini sizip uninggha ülge qilip körsetmekte idi. Uning ichidiki namelum bir yerdin urghup chiqiwatqan bu insanliq sadasi Erkin Sidiqdin artuq bir néme telep qéliwatqandekmu qilmaytti: ”eqelliy bir adem bolishingnila telep qilimen!“ mana bu, uning qelbidin chiqiwatqan sadaning birdin-bir telipi idi. Epsuski, Erkin Sidiq yashawatqan bu jem’iyette bunchilik eqelliy telepni qandurush imkaniyetlirigimu yol qoyulmaytti. U, öz ichidin kéliwatqan bu eqelliy telepni qandurushi üchün qilchilikmu tirishchanliq körsitelmey kéliwatqanliqidin qelbining sotlishigha uchrimaqta idi. Héliqi ikki parche kitabni körginidin kéyin, yéqinqi künlerdin buyan Erkin Sidiq qelbining sadalirini azraq bolsimu perq qilalaydighan halgha kelmekte idi. Shunga u oylinip qaldi: ”rast emesmu, men eng eqelliy bir adem bolup yashashnila telep qilidikenmen’ghu, bu telep mining addiy bir insanliq telipim, eqelliy kishilik heqqim emesmidi? Ya bolmisa men bu jem’iyettin, toghrisi bu xitaylardin hemmige qabil xasiyetlik adem bolushni yaki milyardlarche dollarni bésip yatidighan rokéfillér, bil gatis bolushni, we yaki dunyani astin-üstün qiliwiteligidek bilim keship qilalaydighan uyghur ’éynishtéyni‘ bolushni telep qiliwatqanmidimya? Bundaq bir telepte bolushqimu heqqim bar emesmidi? Bundaq telepler insaniyet jem’iyitini ilgiri süridighan heqqaniy telepler emesmidi?“ uning tepekkur dunyasi tinmay ishlimekte idi. …


Toghra, Erkin Sidiq téxi ötken yilila bérip körüp kelgen, bipayan yéza-qishlaqlarda ottura esir müshkülchilikliri ichide tolghinip azabliniwatqan milyonlighan uyghur qatarliq qérindashlirigha sélishturghanda alahide üstün sewiyilik turmushtin behrimen boluwatqanliqini toluq hés qilghan idi. Bundaq teleylik bir uyghur perzenti bolghanliqidin heqiqetenmu pexirlinishi kérek idi. Halbuki, shuningdin étibaren Erkin Sidiq özining bunche teleylik bolghanliqidin pexirlinish turmaq, buning del eksiche, u özini eng peskesh, eng chong gunahkar hés qilidighan bolup özgirip kelgen idi: ”men shu xar-zarliqta qalghan milyonlighan uyghurlarning téniwélishqimu bolmaydighan bir ewladimen. Eger men bir xitay bolghinimda idi, méni énjinirliqta emes belki étizliqta déhqan qilip ishlitishkimu shertim toshmaydighan birsi bulishim mumkin idi! men ene shu milyonlighan qérindishimni tinchitish üchünla bu orun’gha tallan’ghan bulishim kérek! eger shu uyghurlar bolmighan bolsa bundaq turmush sewiyisidin behrimen bolalishim turmaq, men bu alemge törilishimnimu qiyas qilalmas bolar idim. Men shu uyghurlar bolghini üchünla mewjudmen. Ular méning hayatim, méning jénim! undaqta men qandaqmu ularning shillisige dessep turup bu hayatimni yashiyalaymen?! yaq! men ularning üstige chiqiwalalmaymen, bundaq qilishqa méning qilchilikmu heqqim yoq! men ulardin töwende turushum, ularni yölishim we ularni béshimda kötürüp méngishim kérek! buning üchün ézilip ketsemmu özümni shereplik insan dep pexirlinishim kérek!“


Erkin Sidiq, éghir gheplet uyqusidin emdila oyghiniwatqandek tuyghulargha kelmekte idi.


U, hayajanlan’ghanliqidin öy ichide jim turalmay aldi-keynige méngishqa bashlidi. Emdi u, keskin bir qarargha kélip bolghan idi: ”millitim, wetinimning hörlüki üchün choqum birer ish qilishim, milliy azadliq herikitini qozghashqa paydisi, töhpisi bolidighan birer emeliy ish qilishim kérek!“


Emma u, ishni nedin bashlashni, buning üchün némiler qilalaydighanliqini bilelmey tépirlapla qalghan idi. Bu ish heqqide bashqa birliri bilen meslihet qilishqimu pétinalmay bir-ikki heptini garangdek ötküzüwetti. Arilap héliqi kitablarni tiqip qoyghan yéridin chiqirip oqupmu qoyatti. Emdi u, bu kitablarni yadliwalghandek halgha kelgen bolsimu, yenila bu kitablardin zadila ayrilghusi kelmeydighan halgha kélip bolghandek qilatti. Erkin Sidiq öz kespi sahesi boyiche kitabta körsitilgen ishlardin birersini bolsimu qilip béqish niyitige kélip derhal kitab tekchisidin bu ishlargha yarighudek birer yip uchi béreligüdek kitablirim barmikin dep jiddiy axturushqa kirishti. Bir nechche sa’et kitab axturushtin héchqandaq netijige érishelmey, ümidsizlik bilen qalaymiqan chéchilip yatqan kitablar döwisi ichide olturup qaldi. ”ejeba, ögen’gen bilimlirimning hemmisila xitaylarning paydisi üchün layihilen’gen bolushi mumkinmuya? … yaq, yaq, yaq! undaq bolushi hergiz mumkin emes!“


U, bashtin-axiri xitay menpe’eti üchünla xizmet qilishning telimini élip kelgechkimikin, ögen’gen bilimliridin paydilinip millitini bundaq éghir bohran’gha pétip qalghan halitidin qutquzup chiqishqa atlinish yolini tapalmay qiynalmaqta idi. Erkin Sidiq, özining on nechche yilliq bilim jughlanmiliridin her qanche qilipmu yoshurun wehime yaritishqa esqatidighan tüzükrek birer layihe chiqiralmidi.


Ene shundaq adettiki shenbe künlirining bir axshimi idi. U, bir bésip, ikki bésip dégendek méngip kocha aylinip yürüp kochilarning biridiki kechlik xitay bazirigha kirip qalghanliqini özimu sezmey qaldi.


Goya ademni bir hap bilenla yutuwétidighandek hinggang chishliq xitaylar bir qolida sapliq, yene bir qolida yaypang qazan, adem hö qilghudek sésiq puraqlar chiqiriship haywanmu yémeydighan alliqandaqtur bir némilerni qorushup, kékirdekliri yirtilghuche warqiriship xéridar chaqirishmaqta idi. Ulardin birsi udulidin ötüp kétiwatqan Erkin Sidiqning uyghur ikenlikini perq qildi éhtimalim, pürliship ketken kawining üstige ehmiyetsizla tilip yasap qoyghandek peghez qapaqliq közliri bilen uninggha aliyip qarap qoyup bashqa xéridarlarni chaqirish bilen bolup ketti. Erkin Sidiq bu xitayning chirayidin ”sen xeq ishlitishni bilmigen bu zéminni mana biz ishlitimiz, eqli yoq haywanlar!“ dep mesxire qiliwatqan qiyapitini körgendek qildi-de, ghezipidin yüzliri qizirip ketti. Kentir-orunduqlarda yérim yalingachlinip jahanni hap qilip yutuwétidighandek elpaz bilen qomush chokilirini tutup texsilirige hujum qiliwatqan xitaylarning yirginchlik, wehshiy qiyapitini emdila körüwatqandek yirginip ketken Erkin Sidiq, derhal bu migh-migh xitay qaynap ketken bazardin chiqip özini qarangghu bir tar kochigha atti.


U, égiz a’ililik binaliri bilen tolup ketken qarangghu bir kochida kétiwatqach mana mushu xitaylar teripidin qiynap wehshiylerche öltürülgen yéqin tarixtiki tömür xelipini, abduxaliq uyghurni, memtili tewpiq ependini, ghoja niyaz hajimni, sabit damollini, lutpulla mutellipni, exmetjan Erkin Sidiqni, memtimin iminopni, axunopni, mijit silingni, zeynidin yüsüpni, barin, peyziwat, ghulja shéhitlirini, shuningdek yene etrapidiki tonush-bilishlirining a’ile-tawabetlirini bir-birlep köz aldigha keltürmekte idi. Sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide ofitsér bolghan dep türmide qiynap öltürülgen sawaqdishi memetning dadisini, chong dadang bir nahiyide qazi bolghaniken dégen bahane bilen pütün yer-zémin we mal-mülükliri musadire qilinip chet yézilargha sürgün qilinip weyran qiliwétilgen osmanning a’ilisini, oqughuchiliringgha milletchilik éngini teshwiq qilding dep nazaret astigha élinip urup qiynap bir ömür nakar qiliwétilgen semet mu’ellimning xaniweyran a’ilisini köz aldigha keltürdi. … hetta eng yéqin baliliq dosti bolghan iminning dadisini hergizmu ésidin chiqiralmay kelgenidi: mehellisining eng moysipit shepqetchisi dep tonulidighan iminning dadisi, kelgündi bolup kélip ach qélip kocha doqmushida xudini bilmey yétip qalghan bir cholaq xitay tilemchisini qol harwisigha sélip sörep idarisige apirip xitay shujisigha yalwurup ming teste ishqa aldurup qoyghini üchünla, qutulduruwélin’ghan bu cholaq kelgündi xitay, medeniyet inqilabida uni urup bir ömürlük nakar qiliwetkenidi:


’xitay medeniyet inqilabi‘ ning térrorluq qaplap ketken künlirining biri idi. Erkin Sidiq, iminning dadisini küresh qilip qamap qoyghan yérige imin bilen tamaq apirip bérishke barghinida, bir ishxanining penjirisidin héliqi cholaq xitayning iminning dadisini hedep urup mushtlawatqanliqini, dunyadiki eng méhriban adem dep tonulidighan bu ademning tayaq zerbisidin yüz-közliri qan’gha boyilip ketkenlikini körgen bu ikki aghine, néme qilarini bilelmey hönggirep yighlap kétishkenidi. …
Mana bügün, ene shundaq achchiq derdlerni tartqan, hetta ata-anisi, aka-hediliri, yéqin uruq-tughqanliri öltürülüp-qamiliwatqan a’ililerning bala-chaqilirimu birxiyalida yoq xitaylarning quyruqida paypasliship, bir nechche tiyinliq tayini yoq ish heqqi bar orunning, kojang-chujangliqning, hetta birer ebgar ishchiliqning ghémide xudini bilelmey chépip yürgenlerge uning zadila eqli yetmey yüretti. Erkin Sidiq bu xil gheyriy hadisilerning, yirginishliklerning sewebini mana emdila tonughandek qiliwatatti: ”izchi menning kitabida heqiqetenmu toghra déyilgen iken, xelqimizning rohiy dunyasida mustemlike-qulluq illetliri heqiqetenmu chongqur yiltiz tartip ketkeniken!“


Erkin Sidiq ene shundaq chigish xiyallar ichide zich binalar bilen qorshalghan arqa kochilarning biride kétiwatatti. U, bir binaning doqmushida ixtiyarsizla toxtap qaldi.
Erkin Sidiq, yandiki binaning doqmushida salqinlap olturghan qéri loxenni yiraqtiki kocha chirighidin kéliwatqan ghuwa yoruqta tonughandek qildi. Qatlima orunduqta chigh yelpügüch bilen özini yelpüp olturghan bu qéri loxen, bir barmiqi yoq cholaq qolida tutqan eynek konsérwa qutisidiki qaynaq süyini qéri hindi xorazning pokunidek sanggilap ketken géligha töküp ghurtulditip yutup, goya bu wetende yüz yildin béri yashap kéliwatqandek bir xiyalida yoq olturatti. Bu loxen herqanche qérip pütün epti-béshi chiberquttek qoruq bilen qaplinip ketken bolsimu, Erkin Sidiq uning cholaq qolidin bashqa yüzsiz we rezil chirayini bir qarapla tonughanidi. Bu qéri xitay jallatning bashliri taqirliship ketken bolup, asma maykisi üstide körünüp turghan kökriki pürliship qéri kalining boyun térisidek sanggilap qalghanidi.


”bu xitay, iminning dadisini mushtlap urghan héliqi cholaq xitayning del özi shu!“ Erkin Sidiq keynige bir qedem yénip bu qéri loxen’ge sinchilap yene bir qariwaldi. Bu xitay jallatning bir puti alliqachan görge sanggilap qalghaniken. Erkin Sidiqning köz aldigha iminning dadisi yüz-közi qipqizil qan’gha boyalghan halda qayta namayan bolghandek qildi. ”yaq, bu jallat xitayning aramxuda öz ejili bilen ölüwélishigha hergizmu yol qoymasliqim kérek!“


U etrapigha ittik bir qur köz yügürtüp chiqti. Sel nérida turghan texsichilik bir népiz tashqa közi chüshken Erkin Sidiq, derhal bérip uni qoligha élip xuddi diska atidighan yénik atlétika tenheriketchiliridek teyyarlandi. U qéri loxen, yumuq közlirini zoruqup échip Erkin Sidiqgha yirgen’gen qiyapette mensitmigendek shundaqla bir aliyip qarap qoyup qaynaq süyini hinggang chishliri arisigha töküshni dawam qilmaqta idi. Erkin Sidiq aghinisi uchun qisas oti ichide ot bolup yanmaqta idi. U, yenggil qedemler bilen bu qéri jallatning keynidin yéqinlashti. Uning köz aldigha bu loxenning yigirme-ottuz yil awwal, baliliq waqtidiki dosti iminning dadisigha xuddi ming yilliq öchi bardek keynige dajip turup uchqandek étilip kélip küchep musht étiwatqan qiyapiti qaytidin gewdilinip, uning wujudini ghezeptin kelgen namelum bir qara küch oriwaldi. …


«tars!»


Erkin Sidiq ésige kélip, aldidiki qorqunchluq menzirini körüp chüchüp ketti!


Yiraqtin kelgen ghuwa yoruqta loxenning taqir béshi u quliqidin bu quliqighiche ikki élik patqudek échilip qan arilash ménge qétiqi bir quliqi terepke qoyuq éqip chiqiwatqan, bir chéke tomurdin inchike chirildap étilip chiqiwatqan qan, xuddi kichik balining süydükidek binaning öngüp ketken qizghuch xishlirigha chachrap qipqizil qan’gha boyimaqta idi. Loxenning peghez qapaqliq közliri pewqul’adde chekchiyip échilip köz chaniqidin chiqip kétidighandek pultiyip bir yan’gha tikilip qéliwatatti. Uning qaynaqsu shishisini tutqan töt barmaqliq cholaq qoli dir-dir titrep asta quchiqigha chüshüp, shishisidiki qaynaqsumu tökülüp éghini höl qilishqa bashlidi. Orunduqida tüp-tüz kiriship bir dem turghan qéri loxen, bir yan’gha qingghiyip sémont yerge ”güp!“ qilip yéqilip chüshti. Échilip qalghan méngisidin qan arilash éqip chiqiwatqan ménge qétiqi sémont yerge yéyilishqa bashlidi. Jan talishiwatqan loxenning bir qoli bilen bir puti xuddi yéngi boghuzlan’ghan qoyningkidek tépicheklep silkinip arqichilap tépip qoyatti. Her tipchekliginide yérilghan chéke qan tomurdin jirildap éqiwatqan qanmu bir küchiyip-bir pesiyip aqatti. Ölüwatqan loxenning tipchekleshliri barghanséri aziyip, axiri bérip dirildap titrepla yatatti. …


Bu paji’elik menzirini körgen Erkin Sidiq, qorqqinidin ghalildap titreshte ölüwatqan aldidiki loxendinmu qélishmighudek halgha kéliwatatti. Bolupmu bu jallat xitayning ménge qétiqini körüp üchey-qérini tetür örülüp kétidighandek aghzigha qapliship kelmekte idi. U, özini aranla tutuwélip néme qiliwatqanliqini özimu sezmigen halda, istixiyilik bir heriket bilen tam tüwige chüshken héliqi népiz tashni hapila-shapila élip nérida turghan bir tashlanduq qara yaltiraq xaltigha saldi-de, aldi-keynige qarimay bashqa bir qarangghu kochigha kirip ghayip boldi. …


Erkin Sidiq, nelerni aylinip we qachanlarda öyige kéliwalghanliqinimu bilelmidi. U, héliqi tash sélin’ghan yaltiraq qara xaltini tutqan péti méhmanxana öyide nepisi nepsige ulashmay hasirighiniche olturatti. Qorqqinidin ghalildap titrep chishliri resmiy kasildimaqta idi. Birdinla héliqi loxenning qan arilash qoyuq éqip chiqiwatqan ménge qétiqining sémont yerge yéyilip bir kélishi köz aldigha kéliwélip, pütün üchey-baghri aghzigha qapliship kelgili turdi. U ornidin chachrap étilghan péti bérip hajetxanigha aranla ülgürdi. … hélimu yaxshi haraqkeshlikte qusush maharitini xélila yétildürüwalghaniken, bolmisa bu qusushqa zadila berdashliq bérelmigen bolarkenduq. Emma qorqushtin kelgen titrek barghanséri küchiyip resmiy bezgektekla ghalildap titrimekte idi. Axiri uning tizliri wujudining éghirliqini kötürüp turushqa berdashliq bérelmey ewrezning aldidila mokkide olturup qaldi. Etigendin béri tüzükrek bir néme yémigenliktin bolsa kérek, tolghinip-tolghinip quruq qey qilatti. Goya pütün hayatidiki derd-elem, qan-yighilirini biraqla qusup taziliwétidighandek, qey qilghanséri aram éliwatqandek hés qilmaqta idi. Bir haza quruq qey qilghinidin kéyin yashqa tolghan közlirini sürtüp ornidin turushqa tirishti. Emma bir qolida héliqi qanliq tash parchisini hélighiche ching qoltuqlap olturghanliqi ésige kélip, derhal uni xaltidin chiqirip tazilashqa kirishtiyu, uning üstidiki qanliq ménge qétiqini körüshi bilen teng yene qaytidin boghulup-boghulup quruq qey qilishqa kirishti. …


Bir hazadin kéyin sel ongshiwalghandek hés qilip, u tashni közini yumup turup sugha tutup chotkilap yudi. Andin yüz-közini uzundin-uzun’gha sopunlap yudi. Aghzigha su élip uda bir qanche qétim ghar-ghar qildi. Azraq su ichip özige sel jan kirgendek hés qildi. Tirmiship yürüp ornidin turup méhmanxana öyidiki tam’ishkap eynikining aldigha keldi: Erkin Sidiq eynekte özining süritini shunche qarapmu tapalmidi! eynektiki u chiray, uninggha tonush bolghan özining chirayigha zadila oxshimaytti. Eynektiki shekilning közliri qizirip qan’gha tolghan, renggi-rohi tatirip ölükningkidinmu better saghrip ketken, yüzining tériliri goya köküyün qoruwatqan kalining kassa tériliridek lipildap titrimekte idi. U, eynekke qarighach bu chiraygha awaylap qolini uzatqandek qiliwidi, bir némilerni sezgendek qildi − démek bu yüz, uning özining yüzi idi! lönggige yüzlirini sürtüwatqanda, qisqa yenglik könglikining sol yéngida bir parche qan arilash ménge qétiqi déghining qétip qalghanliqini körüshi bilen teng qaytidin ashqazini tetür örülüp aghzigha kepliship kélishke bashlidi. …


Sel ongshalghandin kéyin qayta aghzi-burnini chayqap hajetxanisidin chiqip yataq öyige kirip, kariwitigha özini tashlap béshini kirliship ketken yotqinigha pürkidi. Uzundin buyan yuyuqsiz qalghan kir yotqinigha singip ketken achchiq puraq hemmini bésip chüshti bolghay éhtimalim, könglining aylinishi sel bésilghandek, hés-tuyghuliri qaytidin ishleshke bashlawatqandek tuyuldi. Yatqan yéride qoligha bir néme urulghandek qiliwidi, silashturup u nersini tutup baqti. Qoligha urulghan nersining héliqi kitablar ikenlikini sezgendin kéyin ornidin irghip turup u kitablarni jan-jehli bilen küchep pirqiritip ishiki terepke atti:
”sen kitablar, méni mushu halgha qoyghan!“


Qaytidin güpla qilip yotqan’gha özini atti. Uning titreshliri téxiche toxtimighanidi. Bedinining titrishidin kariwitimu bilin’güdek ghichirlap turatti.


”yaq, yaq! men bu ishlarning ehli emesmen! men dégen uyghurlar arisida kem tépilidighan bir énjinérmen, bundaq ishlargha özümni xoratsam xelqimge bir kesip ehlini ziyan’gha uchratqan bolup qalmamdim! bundaq ishni kim qilsa qiliwalsun! uning üstige qéyin-qistaqqa élinip öltürülgen, nakar qilip tashliwétilgen, xaniweyran qiliwétilgenler méning a’ilem yaki méning urugh-tughqanlirimmidi?! xeqqe néme qerzim bar méning? Wetinim, millitimmish! xalisang héliqi izchi dégining chiqip özüng qiliwal bu ishliringni! qaysi bir dölettiki muhajirlirimiz xoymu yaxshi qilghaniken: ’bu izchi men dégenning kitablirida palani yérimni sürtüp tashlaymen! … nochi bolsa özi qilip baqmisunmu bu dégenlirini! … uning kitablirini uchrighan yerde birnimu qoymay köydürüp tashlishimiz kérek!‘ dégen buyruqlarni chiqirip nechche ming parchisini otqa sélip köydürüp bekla yaxshi qilghaniken, eqli bar némilerken shu muhajir dégenlerning!“
Erkin Sidiq warqirap chalwaqashqa, hönggirep yighlashqa bashlidi. Ghalildap titreytti, qorqup etrapigha qaraytti, yene köngli élishatti, ölgüdek pushayman qilatti.
”weten, millet, ghurur, wijdan dégenlerni ömür boyi éghizimgha élip qoymaymen!“ dep hélidin-héligha özige özi qesemler qilatti.


Erkin Sidiq, tügeshmekte idi. …

”qorqunchaq aqmaq!“ dep özini özi shangxo qiliwaldi eslimiler qaynimidin chiqqan Erkin Sidiq kamér otturisida ongdisigha yétip turup. U, özining tunji heriket qilghan shu künidiki qiyapitini pat-patla ésige keltürüp öziche külüp kétetti. U, bedinidiki aghriqlirini pütünley untughandek qilatti. Eng axirqi minutlirida, qolidin kélidighan birdin-bir ishi, shérin eslimilirini qaytidin köz aldigha keltürüwélish bolidighanliqini yaxshi bilgechke, bu pursetni bikargha ötküzüwétishni zadila xalimaytti.
U, kamérda yétip kona ishlirini esleshni dawam qilmaqta. …

Erkin Sidiq, shu tunji qorqunchluq weqedin kéyin etidin kechkiche qorqushtin chöchüpla yüridighan bolup qaldi. ”mana saqchilar kélidu, ene méni tutup kétidu, …“ din bashqa héch néme xiyaligha kelmeytti. Herhalda ghalildap titreshliri bilen köngli aylinishlardin qutulghandek qilatti. Shundaqtimu yüz yilliq yotqan tutup yétip qalghan kona késel körpisidek tatirip, közliri chongqurliship oridekla bolup qalghanidi. Bedinimu uruqlap barghanséri quruq kötekke oxshap qéliwatatti. Idarisidiki xitaylarmu “qaranglar, bu mexluq haraqni ölgüdek ichidighan bolup ketti, qarighanda axsham yene sayda susiz qalghan mozaydek ichiwalghan bolsa kérek? …” dégendin bashqa uningdin qilche bir ishtin guman qilmighanidi. Shuningdek, idarisidiki xitaylardin paji’elik öltürülgen héliqi xitay loxini toghrisidimu birer gep tuymidi. Shuninggha qarimay ”law ka, sanga téléfon! … kasimu, séni birsi chaqiridu! …“ déyishlerdin xudük élip qorqqinidin tik turup kétetti.


Shundaq qilip ming bir balalarda bu birnechche heptini ötküzüp bir jüme künige ulishiwalghan Erkin Sidiq, bu axshimi ensizchiliklerdin üzül-késil qutulup kétish, bu heqte ömür boyi qayta oylimasliq üchün yalghuz olturup ölgüdek ichip mest boliwélishni pilanlap küchlük dachüy haraqliridin üch xilini we bir munche zakoskilarni élip öyige kirdi. Rasa oxshitip göshlük qoruma qorup teyyar chöp saldi.


Chöpni emdila süziwatqinida tuyuqsizla ishiki güldürlep qattiq urulushqa bashlidi. Bekla chüchüp ketkenlikidin qolidiki choyla-poylisi bilen tengla chöpi tökülüp yéyilip yerge bir keldi!


«öldüngmu! chaqqanraq achmamsen ishikingni!»


Uning yüriki sel jayigha chüshkendek qildi: bu kelgenler héliqi da’imliq haraqkeshlik olturushining kona ülpetliridin idi. Xatirjem boluwéraq bérip tashqiriqi ishikini échip berdi.


«nege yoqalding shunche waqittin béri? − déyiship warang-churung bilen ishiktin kérip kélishti üch aghine, − bizni tashliwétish niyitige kelmigensen her halda! − ular Erkin Sidiqning jawabini kütmeyla tekellüpsizlik bilen udul méhmanxana öyge kirip kélishti. Ular jozigha tizilghan haraq botulkiliri we texsilerdiki herxil zakoskilarni körüp bosughidila turup qélishti, − mana démidimmu, dostimiz bizdin yoshurunche birliri bilen olturush oynap yürgeniken emesmu!» − ular qaytidin qiya-chiya qilip warqiriship ketti.


Erkin Sidiq duduqlap bir némilerni dep özini aqlashqa tiriship baqqan bolsimu kélishtürelmidi: jozigha tikleklik turghan üch botulka haraq, uning özini aqlishigha qilchilikmu imkaniyet qaldurmighanidi.


«qéni aghiniler olturayli, herqanche ésil méhmining bolsimu bu haraqliringdin ümidingni üz. Ornigha yéngisini élip bérimiz! − dédi boyni bilen béshining perqi qalmighan xamsémiz aghinisi, − bügün biz intayin muhim bir ishni tebriklep ichimiz!»


Aghiniler warang-churung qilishqiniche dastixanni qaytidin retleshke kiriship ketti. Birsi ashxana öydin qacha-quchilarni élishqa kirip kétip chüchüp warqiriwetti:
«way bu néme weqe! yerliringning hemmisila chöpke toshup kétiptighu? He, … qarighanda méhmanliring bilen jédelliship qalghan oxshimamsen? Emmaze, qorumiliring bekla mezzilik purawatidu. Perizimche tazimu oxshapketkendek qilamdu-qandaq?»


«qéni, méhmanliringni chaqirip kirmemsen, birge olturushtin qizghinamsenya? − déginiche bir dosti yataq öyige marap baqmaqchi boliwidi, Erkin Sidiq qolidiki qiliwatqan ishini tashlap hapila-shapila u aghinisidin burun öyge kirip ketti, − hoy aghine, néme anchiwala holuqisen, qiz-piz bolup qalmisun yene?» − déginiche uning arqisidin yataq öyige béshini tiqip ülgürdi. Emma Erkin Sidiq intayin chaqqanliq bilen yerde chéchilip yatqan héliqi ikki kitabni élip kiyim ishkapning üstige étip ülgürdi we:
«aghiniler, öyde héch kim yoq. Bekla retsiz idi, shu. …» − dégendek bir némilerni dep ghodungshighan boldi.


«özichila bizdin nomus qilidighan bolup kétipsen’ghu aghine, mayaqta turghine men bir kirip qarap baqay.» − kirgen aghinisimu uning bunche hoduqqinigha qarap téximu guman qilghan idi. Yataq öyge kirip etrapqa bir qur köz yügürtüp chiqqan bu aghinisi, yenila ishen’güsi kelmey ishkapning ichlirige, hetta kariwatning astilirighiche qarap chiqti:
«’saqi‘, bu öyde birsi yoq, qiz-piz puriqimu kelmeydu!»


«ha, ha, ha! aghinimizning öyide qiz jinsi turmaq, chishi chiwin kirmes bolghan’ghimu bir esirdin ashti dégine!» − dep kona qapaqtin su tökülgendek walaqlap küldi méhmanxanidiki buqa boyun.


Yataq öyini axturup yürgini yenila qayil bolalmay hajetxana terepke qariwidi, Erkin Sidiq yene ittik bérip hajetxanigha kirip héliqi tashni élip su chüshürge sanduqining üstige élip ülgürdi. Hemmige qiziqidighan bu aghinisimu yataq öyidin chiqip Erkin Sidiqning keynidinla hajetxanigha béshini tiqip bir qur köz yügürtüp chiqti:
«bügün bekla ghelite qiliqlarni qilisen’ghu dostum.» − dep Erkin Sidiqning chirayigha zen qoyup qarashqa bashlidi dosti. Emma héch némini angqiralmay heyran bolghan halda méhmanxanigha kirip olturdi.


Ziyapet resmiy bashlinip ketken idi. Erkin Sidiqmu angghiche chöpini töküwalghan ash süyige nan tögürüp yep, qorsiqini toyghuzup özini haraqqa teyyar qilip ülgürdi. Chong ikki texse chiqqan göshlük qoruma derhal chokilarning birdek bulang-talingida qaldi. Qa’ide boyiche péshqedem saqiliq wezipisini ötep kéliwatqan buqa boyun, bügünmu sahipxanliqni qoldin bermigenidi. Péshqedem saqi töt romka aldurup haraqni pem bilen tengshep quyup aghinilirige birdin tarqitip chiqti:
«qéni aghiniler, uzun gepning qisqisi, bügün biz héliqi ’aypalta qoshuni‘ ning ghelibisi üchün kötüreyli!»


Hemmining aghzidin ”aypalta qoshuni üchün!“ dégen sada yangridi. Töt romka bir-birsi bilen nazuk jiringlighan awaz chiqirip urushturuldi. Erkin Sidiq héchnémini angqiralmay, ensiresh ichide aghinilirige qoshulup romkini kötürdi. U, hariqini aditi boyiche aldirimay süzüp turup aghzigha toshquzuwélip biraqla boghuzigha yollidi.


U, hariqini yuta-yutmayla aghzini ikki qollap etkiniche hajetxanigha qarap uchqandek chépip kirip ketti. …


Bir hazadin kéyin Erkin Sidiq öngsüli yoq közliri yashqa tolghan, appaq tatarghiniche hajetxanisidin chiqip keldi. Hemme tengla uninggha qariship heyran bolmaqta idi. Hetta Erkin Sidiqmu özining bu halitidin heyran bolup yashqa tolghan közliri bilen etrapigha hangwéqip qaraytti. Qarighanda u, héliqi weqedin kéyin uzun yilliq bu hemrasidin − haraqning ’lezziti‘ din menggülük ayrilip qalghandek qilatti. Uning hazirqi elpazi aghinilirini bekla chöchütüwetti. Uning chirayi heqiqetenmu qorqunchluq tüske kirip qalghan bolup, tatirip ölüktek aqirip ketken, uruqlap közliri öngkürdek chongqurlap ketkenidi.


«Erkin Sidiq, sen bu bir aydin béri aghrip-tartip qalmighansen-he? − soridi dostliridin birsi, − baya öyge kiripla mijezingning yoqlighini bayqighan idim. Emma yalghuz béshinggha shunche köp haraqni tiklep qoyghininggha qarap sel xatirjem bolghanidim. Dégine, néme boldi sanga bu künlerde?» − Erkin Sidiq közlirini sürtken boliwélip gep qilishtin özini qachurushqa tirishti.


«uni tola bek qistimayli, hélimu boytaq bir er kishining shunche waqittin buyan saghlam turalighinimu bir karamet, − buqa boyun ‘saqi’ gepke arilashti, − meyli, sanga bügünlük kechürüm qilduq. Emma kéyinki qétimghiche ongshilip nöwitingni choqum toliwétisen, untuma!» − déginiche bashqilargha haraq qoyushni dawam qiliwerdi.


«he, gépimizge kéleyli, bu elpazingdin qarighanda, bu bir aydin buyanqi weqelerdin dégendek xewiring bolmisa kérek? − dep gep bashlidi aghiniliridin biri, − bu ay-bu künlerde sheher ichi ongda-dümde bolup ketkendek qorqunchluq weqeler bilen toshup ketti. Emmaze héch kimge démeydighan’gha hemminglar qesem qilip bersenglar, silerge oqup béridighan’gha ajayip bir teshwiq wariqi tépiwaldim, − u, aldirimay qoyun yanchuqidin bir waraq qeghezni chiqardi, − qéni, qesem qilip béremsiler emise?»


«senmu emdi heddingdin ashqili turdung, − dédi saqiliq qiliwatqini romkilarni yéngilap turup, − emdi kélip sanga bizmu ishenchsiz bolup qalduqmu? Erkin Sidiqning öyige biz bügün mushuning üchünla kelmiduqmu, gepni az qélip oqu oquydighiningni!»


Erkin Sidiqni bu chüshiniksiz gepler téximu holuqturmaqta idi. U dostlirining néme deydighanliqini pemliyelmey héli uninggha, héli buninggha qaraytti. Hoduqushtin néme qilarini bilelmey héli chokini, héli chinisini tutup qoyatti. Uning tizliri yéngiwashtin titreshke bashlidi.


«Erkin Sidiq adash, senmu anglighansen, bu bir aydin béri tuyuqsizla ajayip qorqunchluq weqelerni anglawatimiz, u yerde bir bashning qétiqi chiqiriwétilgen … − Erkin Sidiq chöchüginidin emdila aghzigha alghan chéyini pürkiwetti! xewerchi dosti oqushtin béshini kötürüp Erkin Sidiqgha heyranliq bilen qariwaldi, − démidimmu, u xélidin béri aghriq dep. … shu, shundaq, u xélidin béri … he, néme dewatattim? He, u yerde bir xitayning béshi, bu yerde bir xitay balisi boghuzlap tashliwétilgen, ögüni qarisang bir loxenning qarni bösüwétilgen! saqchilarmu aqmaq, ular he dégendila bir munche uyghur qassaplardin gumanlinip tutup solap qoyushqinini démemdighan! eslide bu ishlarni qiliwatqanlar mana munular iken emesmu!» − déginiche qolidiki waraqni oqushqa temsheldi. Erkin Sidiqmu aghzi burnini sürtüwétip u qeghezde némiler yézilghanliqini bilip béqishqa taqiti taq bolupla turatti.

”bayanat!
Qedirlik yurtdashlar! xitay ishghaliyetchilirining salghan zulumi chékige yetti! biz emdi ularni qoghlap chiqirishqa derhal atlanmisaq, ular bizni omumiy yüzlük tazilashqa ashkara atlanmaqta! bizning mexpi qoshun ezalirimiz melum bir shirkettiki pénsiyige chiqiwalghan qatil loxenni palta bilen chanap öltürüp tunji herikitimizni bashlighinimizdin buyan bügün’giche jem’iy on bir qétim xitay qoghlash weqesi peyda qilduq. Biz künsayin tejribisi éship küchiyiwatqan yoshurun wehime peyda qilghuchi qoshun ezalirimizgha tayinip wetinimizde birmu xitay tajawuzchisi qalmighuche bu muqeddes herikitimizni qet’iy jan tikip dawamlashturimiz!
− aypalta qoshuni“



Hemme birdek chawak chélip bu «bayanat» ni tebrikleshti. Angsiz halda dostlirigha qoshulup chawak chéliship bergen Erkin Sidiq, derhal özini tutuwélip chawak chalghan qoligha heyran bolup qaridi we chachrap dégüdek ornidin turup dérizilerni taqashqa kirishti:
«aghiniler, néme qilay deysiler manga! méni balagha tiqay demsilerya!»


Heyran bolghan dostliri téngirqash ichide bir-birige qariwélip birhaza jimip qélishti. Andin saqi bolghini sözge kiriship bu jimjitliqni buzdi:
«Erkin Sidiq aghine, bu künlerde sanga néme boldi? Bundaq ishlarni anglisa xosh bolidighan adem arimizda senla idingghu? Her qétimliq olturushimizda millet, weten dep béshimizni aghritidighan kishi sen emesmiding?» − ‘saqi’ Erkin Sidiqning közige tikilip qaridi.


Uning sözlirini bashqilarmu bash lingshitip maqullap bérishti.


Erkin Sidiq, hoduqqinidin néme déyishini bilelmey hangwéqip birdem turup qaldi: ”yaq, bular rastinla semimiy sözlewatqandek qilidu“ dep könglidin ötküzdi. Xewerchi dostidin bayiqi teshwiqat wariqini sorap qoligha élip birqur oqup chiqti. U qaytidin dostlirigha köz yügürtüp chiqti. Aghinilirining chirayida jilwilen’gen semimiy körünüshige ishendi. Uningdiki qorqush, ensireshliri asta-asta tarqilip sel-pel ornigha kelgendek qildi.


«Erkin Sidiq bu künlerde rasttinla késel bolup sirttiki ishlardin xewiri yoq iken, uni bek zorlimayli. − dep gepke arilashti bayatidin béri gep qilmay he désila gézit qeghizige köp-kök moxorkisini sélip yögesh bilenla meshghul bolup olturghan jimighur dosti. U yanchuqigha qolini sélip köp-kök moxorkidin bir chimdim élip qeghizige sergech ’saqi‘ gha qarap dédi, − qéni emse ’saqi‘ aghine, wezipengni untup qalmighansen he?»


’xewerchi‘ Erkin Sidiqning qolidiki waraqni qayturup élip awaylap qatlap qoyun yanchuqigha sélip turup uninggha qarap dédi:
«ishen’güm kelmeydu sanga Erkin Sidiq adash, bu ishlardin séning xewersiz qélishing hergiz mumkin emes. Ya sen bizge ishenmeydighan bolup qalding, ya bolmisa …»


«xapa bolmanglar aghiniler, yéqinqi bir nechche heptidin béri, … men … men rasttinla aghrip qélip kochilarghimu chiqalmighanidim. … kochilarda boluwatqan ishlardin peqetla xewirim bolmaptu. Manga ishininglar, … silerning tuyuqsiz bundaq qorqunchluq geplerni qilishinglargha heyran qalghanidim. − u sel jayigha chüshüp ornigha kélip olturdi, − dégininglar rastmu? Yenila chaqchaq qiliwatqininglardekla hés qiliwatimen, zadila ishen’güm kelmeydu bu dégininglargha.»
«qarap turupla bunche chong ishlar toghruluq sanga qandaqmu yalghan sözleyttuq? Men téxi bayila bu yerge kelgüche birsidin anglighinimgha néme deysiler? Tünügün kéchide saqchi a’ililikler qorusida bolghan weqeni démemsiler, qarighanda bu qétimqisi xitaylarni bekla chöchütüwetken bolsa kérek, u qorudiki bir xitay saqchi sojangining béshini késip derwazigha ésip qoyghaniken. Bedinini qoruning otturisigha qarnini töküwétip tashliwétiptudek. Üchey-baghrinimu chuwup yéyiwitiptudek! néme dégen dehshetlik, qorqunchluq!» − dédi xewerchi dosti.


«heqiqeten qorqunchluq iken! − déginiche öchüp qalghan moxorkisini qaytidin tutashturdi kök tamaka chékiwatqini, − shuning üchün bizning idaridiki xitaylar biz uyghurlardin yiraq qéchip turidighan, biz xeqqe tikilip qariyalmaydighan bolup yürgenikende, iplaslar!»


«rasttinla qorqunchluq ishlar, …» − dep ghodungshighiniche ’saqi‘ mu romkilargha haraq qoyush bilen aware idi.


«hemmidin qiziq yéri, − dep qoshumche qildi xewerchi dosti, − bu weqelerning hemmisigila héliqi ’aypalta qoshuni‘ dégen imzani tashlap qoyushini démemsiler. Bizning idaridiki xitay bashliq körünüshte xatirjemdek qilghini bilen, umu yoshurunche qéri anisi bilen bir kichik newrisini ichkirige qachuriwétiptudek. Buningdin xewer tapqan bashqa soka bashliq xitaylarmu bankidiki amanetlirini qayturup éliship bala-chaqilirini xitaygha yolgha séliwétish koyida yürgüdekmish.»
«mundaq dégine, mehellidiki dollarchilar némishqa poyiz istansisigha yoghulaydighan bolup qélishtikin dep heyran qalghanidim. Ular eslide xitaylargha poyiz béliti sétip payda élishning péyigha chüshkenikende!»


«anglisam poyiz istansisi qéchiwatqan xitaylar bilen liq toshup kétiptu déyishidu.»


«u néme dégining, qaysi künisi dadam poyiz istansisigha bir ish bilen bériwikenduq, yurtimizgha kétimiz dep bilet élip poyiz saqlawatqan xitaylarning öchiriti uzirap quyruqini körgili bolmaydu dégenti.»


«yene héliqi wyétnam urushidikidek xitay qéchish bashliniptu dengla.»


«yene nediki gepni qilisen, u yildiki xitay qéchish bügünkisining aldida qoligha sumu quyup bérelmeydu!»


«he, mundaq dégin, apirin bu aypaltichilargha. Bu qoshundikiler qanche kishi iken anglidinglarmu?»


«qoshundiki ezalirining sanini ularning bashliqlirimu bilmeydiken déyishidu. Bir-birini tonumaydighan ajayip bir yoshurun teshkilat qurup chiqiptudek. …»
«… …»


Erkin Sidiq, bu geplerni anglap resmiy hayajanlinip yüzlirige qan yügürüshke bashlidi. U nechche waqittin béri özige bérip yürgen qesemlirini untup qéliwatatti. Hetta özige hay bermise, hayajanlan’ghanliqidin nériqi öyidiki héliqi kitablarni élip chiqip dostlirigha körsitishtinmu yanmighudek halgha kelgenidi. ”hay-hay, özüngni tutuwal, ular téxi bu kitablar toghrisida bir néme déyishkini yoq“ dégenlerni xiyalidin ötküzüp özini aranla bésip olturatti.


Olturush yenila burunqi kona pasoni boyiche dawam qilmaqta idi. Botulkidiki haraqning aziyishigha egiship aghinilirining aghzi échilishqa bashlighan bolsa, yéngi-yéngi botulkilarning jozigha tiklinishige egiship ularning hayajini artip, axiri bir-birige gep bérishmey hemmisi teng sözleydighan halgha kélishti. Yérim kéchidin ashqanda kona aditi boyiche saqi bolghini ghipla qilip yataq öyige kirip kariwatni qoldin bermey boghuzliwétilgen qoydek xarqirap xorekke chüshüp ketti. Yene birsi quruq haraq shishisini meydisige bésip öziche bir némilerni dep nale qilghiniche möldürlep yighigha chüshüp ketti. Axirdikisimu yérim külümsiriginiche diwan’gha qingghiyip tatliq uyqusigha pétip qalghan bolup, diwanning bir yénigha boshitilghan qoyuq qusuq uning aramini buzushqa yetmigendek qilatti. Bir hazadin kéyin yighlawatqinimu jozidiki texsining ichige yüzini chilap pükülgen xorikini inchike tartqiniche achchiq uyqusigha gherq boldi. …


Erkin Sidiq, adetlinip ketken bu menzirige qarap qilche naraziliq ipadide bolmay bir chette xiyalgha pétip olturatti. U birinchi romkini yanduruwetkinidin kéyin qaytidin haraqqa qol uzartmighan bolsimu, aghinilirining nutuqlirini hayajan bilen bérilip bashtin-axirghiche zérikmey tingshap olturdi. Uning rohi alahide kötürülüp qalghanidi. Hetta bir yerlirige kélip ’aypalta qoshuni‘ dikilerning héliqi cholaq loxen weqesinimu özlirining qiliwalghanliqidin qizghinip öziche ghudungshupmu ülgürdi. Démek Erkin Sidiq xata ish qilmighan idi. U, orunduqqa yölinip gideyginiche olturup meghrur qiyapiti bilen tamakisini shorap bir haza dostlirining uxlashlirini tamasha qildi. U öziche, bu bir aydin buyanqi weqelerge sewebchi bolghan kishining del özi ikenlikini xiyal qilip ”yaraysen!“ dep könglide özini özi maxtapmu aldi. Emdi uning kallisida kéler qétimliq qilishqa tégishlik wehime peyda qilish herikitining herxil pilanliri tüzülmekte, keynidinla u pilanigha qayil bolmay ret qiliwétip yene yéngisini pilanlimaqta idi.


U, tunji herikitide heqiqetenmu bekla bixestelik qilghaniken. Iz qélishi yaki birersining körüp qélishini qet’iy xiyaligha keltürmey heriket qilghaniken. Shundaqtimu u yenila heyran idi: ”rast dégendek shunche pilansiz we shunche bixestelik bilen qilghan wehimilik herikitimni néme üchün hélighiche pash qilalmidi bu xitaylar? Démek, bundaq ishlarni qilghanda bixeterlikini tola bek mubalighe qiliwétishning hajiti yoq ikende. Eslide bundaq ishlarning xetirini bek mubalighe qiliwétishtiki meqset − yoshurun zerbe bérish ishliridin özini qachurushning bir bahanisi oxshimamdu? − dep oylap qaldi. Dostlirining gépidin qarighanda xitay razwédchikliri alliqachan tunji weqeni waqtinche untughan bolup, hazir ular téximu éghir paji’e peyda qiliwatqan kéyinki weqeler ichige chöküp qalghandek qilatti. Erkin Sidiq bularni oylap pütünley xatirjem bolup qaldi, − ’tapidu bu izlarni bir künisi newrimiz yaki ewrimiz!‘ − néme dégen dahiyane aldin körerlik he!“


Erkin Sidiq xélila rohlinip qalghanidi. Uni bu kéchide pütünley eslige kélip boldi déyishkimu bolatti. …

Erkin Sidiqning eslimiliri bashqa kamérlarda kötürülgen seherlik ingrash-waysashlardin bölünüp ketti. U, bu eslimilirini qachanlardin bashlap eslep yatqanliqini ésige alalmidi. Emma aghriqlirini untup xélila aram élip qalghanidi. Türme ichide yéngidin ingrashlar, waysashlar, xitay gundipaylarning ayaq tawushliri anglanmaqta idi. Tang atqan bolsa kérek? Erkin Sidiqni shérin uyqu tutushqa bashlidi. …O adette dem elish künliri qanchuche uxlashni adet qilghan.
Erkin Sidiq dadisidin: "Namaz oqush-ishi yoqning ishi, Roza tutush-éshi yoqning ishi"-digen maqal temsilni bala chaghlirida anglighan boluıp peqet ésidin chiqarmidi,shunga namazghu oqumaytti,yilda bir kélidighan rozinimu tutup aware bolmayitti. Chunki uning NASA teteqiqat ornida musulmanlargha qarshi teliskop yasash,musulmanlarning yurtlirini bésiwélishta ishlitilidighan istiratigiyilik qorallarni tetqiq qilishqa oxshash ishliri köp idi.
U xitaygha qarshi küresh qilishni xiyalighimu keltürüp baqmighan, ata-anisimu pat-pat téléfonda siyasetke arilashmasliq toghrisida mesihet qilip turatti.

Uyghur Akademiyesi
31-05-10, 15:25
Komunist Alimning NASA’da Körgen Chüshi
Siyasetke Arilashmay Bexitke érishish, weten’ge pat-pat bérip kélish,doppa kiyip milliy medeniyetni qoghdash toghrisida riwayetler.
Mehshur Uyghur Alimi, Yehudi Xizmetchisi, Aynip Ketken Nurlanmighan “Ziyali” heqqide bayan
Uyghur Akademiiyisi Tehrirlep Neshr Qildi.
Tumshuq Neshriyati −Sansako

Hazirqi Aptori: Ablimit Maralbeshi, 2009-yil, Seriqbuya

Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Reqibning bishini kes, qarnini chach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
”xep“ déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda «uyghur» sözige ten bérisen.

*****




Birinchi bab



’Uyghur aygha chiqti‘



”tüge kördüngmu? − yaq, körmidim.“
− doqmushtikilerning parangliridin

… …

U, payansiz ketken tektimakan chölining goya insan ayighi tegmigendek yilan baghri sozulup yatqan qum barxanlirining tebi’iy menzirisige alem kémisining dérizisidin qarighiniche xiyal déngizi ichige gherq bolup ketken idi.

U xiyal dunyasidin chöchüp oyghan’ghandek boldi-de, rakéta ichide sel tewrinip qoyup shardek eynek qalpiqi ichidin udulidiki qatar-qatar tizilip imir-chimir yénip özgirip turghan herxil renglerdiki kunupka-signal chiraghlirini bir qur közitip chiqti. Herxil her yangza xrustal ékranlardiki tinmay özgirip turghan ko’ordénat-reqemler, rakétining uchushqa teyyar bolup qalghanliqidin bésharet bermekte idi.

U, intayin hayajan ichide axirqi uchush minutlirini teqezzaliq bilen kütmekte idi. U yénidikilerdin sel temkin körünüshke tirishqandek qilsimu, uning qoruq basqan chirayi hayajanlinish, xushalliq, meghrurlinish, ensireshtek qarimuqarshi héssiyat alametliri bilen tolghan idi. U, ana wetini uyghur dölitining tunji alem kémisi ichide ka’inat boshluqigha qarap uchushning eng axirqi peytlirini xushallinish we temtireshtek bir birige zit rohi qiyapet ichide kütmekte idi.

”mana qara, bizgimu sün’iy hemrahimiz, hetta alem kémimiz bolidighan künler nésip bolidiken-he!“ dep pichirlighach miyiqida külüp qoydi.
Uning yürek soqushliri barghanséri tézliship jiddileshkenliki chirayidin mana men depla bilinip turatti. Uning yüzközliri bir qizirip bir tatirip uni ghemge qoymaqta idi. ”qérighanliqimning alamitimu qandaq bular? − dep oylidi sel ensirigendek bolup. Tetqiqat guruppisidikiler uning bu alem sayahiti üchün qoshqan alahide töhpisini mukapatlash yüzisidin alem kémisining tunji uchushigha uni mes’ul qilip békitken idi. − bu ishning höddisidin chiqalarmenmu? − u, ensirigen halda jayida qimirlap qoydi. − ah xudayim, manga medet bergeysen!“ dep özini özi righbetlendürüshke tirishti.
«uchush teyyarliqi tamam! … on, … toqquz, …» − qulaq tingshighuchisidin keynige sanashning bashlan’ghanliqi anglanmaqta idi.

Uning yüriki téximu qattiq düpüldep soqushqa bashlidi. ”xudayim, küch-quwwet ata qilghaysen-amin!“ dep du’amu qilip ülgürdi. Uning qelbi cheksiz xushalliqqa chömüp özini ajayip güzel bir alemge kirip kéliwatqan dunyadiki birdin-bir bextlik insandek hés qilishqa bashlidi.

«… töt, … üch, …»
Emdi u, xushalliqidin hayajanlinip öpkisi aghzigha tiqilip qéliwatqandek bolup kétiwatatti.

«… ikki, … bir, …»

Birdinla köz aldi yorup illiq, kishige rahet béghishlaydighan bir muhitqa kirip qalghandek, cheksiz xushalliqtin yürek soqushlirimu toxtap qéliwatqandek bilinmekte idi. Uninggha goya waqit toxtap qalghandek bilinip, ene shu bextlik halitide menggü qalidighandek héssiyatlargha chömmekte idi:
”néme dégen bextlik minutlar bu! − pichirlap qoydi u öziche, − jennetke kirip qalghandekla bextlik hés qilimen’ghu özümni, yaki rasttinla jennetke kiriwatamdim qandaq? − cheksiz bextlik héssiyatlar ichide kelime shahadet yéngiliwélishqa aldiridi, − la ilahe illallahu, muhemmidin rosulillah!“

U, ”güldüüür!“ qilghan awaz bilen teng qattiq bir silkinishni hés qilghandek qildi. …

Kariwatta yatqan késelning yénida olturghan bu yéziliq ikki boway, aldida yatqan késelning boghuq xirqirashliridin kéyin chiqarghan awazigha pütün diqqitini bérip qulaq sélishti:
− … La ilahe illellahu Muhemmedun Resulullah !

− jim, bu bichare kelime shahadet keltürüwatidu! − dédi bowaylardin birsi quliqini késelning aghzigha yéqinlashturup. Ular ikkisi derhal ornidin turup késelning aldida hörmet bilen qol qoshturup turdi.

Kariwatta yatqan késel, küchlük bir silkinip qoyup jimip qaldi.

Öre turghan bu ikki boway kariwat aldida yene azraq kütüp turdi. Andin ulardin birsi aldigha sel éngishkiniche yatqan késelning aqirishqa bashlighan uruq bilikidin tutup tomurining soqup-soqmighanliqini bilishke tirishti.

− u ketti, alla uni öz dergahida rehmetlik qilsun! − dédi.

Ikkila boway méyitning aldida turup uzundin-uzun’gha pichirlap du’alar oqudi. Andin méyitning éngikini chétip, öyde tépilghan bir parche aq xese kirlik bilen üstini yépip qoyup öydin chiqishti.

Yolda kétiwétip bowaylar gepke kirishti:
− bu bichare shunche yiraq yerlerdin kélip yapmu-yalghuz tirikchilik qilip, … axiri mushuning üchünla bunche yerlergiche kelgen bolghiymidi?
− kelgen yérini néme dégenti? − soridi yénidiki boway, − türkistanmu-türkmenistan? U yerlerni bekla yiraqlarda déyishidu, shundaqmu?
− bichare téxi aldinqi künigichila ishlep yüretti, − dédi yene bir boway yénidikisining gépi quliqigha kirmigen halda, − bügün péshin’ge chaqirghili kirmisem uning aghrip yétip qalghanliqini nedinmu bilettuq, hey bichare musapir!
− rast dégendek, kelime shahadet keltürginidin kéyin némishqa shunche qattiq silkinip kétidu? − soridi bowaylardin birsi yénidikisidin.
− ademning rohi tendin ajrap chiqiwatqanda shundaq bolidu déyishidiken, − dédi yene bir boway gep sorighan’gha jawaben, − bichare halal ishligini üchün imani bilen ketti.

Ularning her ikkisila teng tekbir éytip doqmushtiki yéza meschitige qarap yürüp ketti.

Uzun’gha qalmayla meschit munarisidin waqitsiz mungluq ezan awazi kélishke bashlidi. …

***

Qaysidur bir yurtdishimiz shunche tatliq temeliri bilen yat bir elning chet bir yézisida, yoshurunup yürüp ene shu shekilde u alemge seper qildi. Yene qanchilighan yurtdishimiz ene shuninggha oxshap kétidighan ulughwar ghayiliri bilen yene nelerde u alemge kétiwatidikin?!
Hey bichare uyghurlar!!



Ikkinchi bab

Türmide


”oynashmighin erbab bilen,
Eplep salar her bab bilen.“
− ’uyghur xelq maqalisi‘


Nedindur bir yerlerdin, bekla yiraq bir yerlerdin − goya xiyaliy bir dunyadin kéliwatqandek bilin’gen dölet gémini bolushqila layiq «ejem» ning jenggiwar muzika awazi qulaqqa ghuwa anglan’ghandekla qilatti. …


Emma bu elde hemme éghir uyqugha gherq bolup ketkenmu qandaq, héch bir yerdin ün-tiwish chiqidighandek emes. …


***

Erkin Sidiq, türme kamérining otturisida, daq sémont yerde hoshisiz ongdisigha qarap yatatti.


U, xéli waqitlarghiche hoshigha kélelmey qimirmu qilmay jimjit yétip ketti. Bir waqitlarda aran hoshigha kélip sella midirlap ketkendek qiliwidi, minglighan yingne pütün wujudigha birla waqitta sanjiliwatqandek aghrip bedenliri ot bolup yénip ketti: ”wayjan“ dep bosh ingrap qoydi. U, titiwitilgendek aghrip kétiwatqan bedinini heriket qildurmay jim yétishi kéreklikini sezgendek qildi. … u qaytidin hoshidin ketkenidi. …


Bir waqitlarda tuyuqsiz qaytidin hoshigha kélip qalghan Erkin Sidiq, qachanlardin béri bundaq hoshsiz yatqanliqini zadila esliyelmidi. Qaytidin ushtumtut bashlinip ketken aghriq, uttur bérip méngisigila taqilip uni zadila aramida qoymidi: ”hoshsiz yétiwergen bolsammughu kashki! − dep özige özi doq qilip ghodungship qoydi. Uning wujudida bir-birsige oxshimaydighan her türlük aghriqlar aylinip yüretti. U diqqet bilen tingshighanidi, bedinidiki eng qattiq aghrighan yérining mix qéqilghan oshuqidin kéliwatqanliqini pemlep qaldi, − qéni aghrighine, aghriqning eng nochisi sen oxshimamsen? Aghri, téximu qattiq aghri, qolungdin kelse aghriwérip méni qaytidin hoshumdin ketküziwetmemsen! − u, nerining bekrek aghriwatqanliqini hés qilsa, shu yérige xitab qilatti, − sen bala tekken beden, manga aghrip bérishtin bashqa yene néme qilalaysenkin! sen aghrishnila bilisen, aghrighine qéni, yene qanchilik aghriyalaysenkin!“


Erkin Sidiq qandaqlarche aghriqlirini untup eslimiler dunyasigha gherq bolup ketkenlikini sezmeyla qalghan idi. Uning xiyali némishqidur tunji heriket bashlishigha bahane bolup bergen bir qétimliq ichi sürüsh weqesini esleshke ketkenidi.


U chaghdiki weqe herqanche külkilik tuyulsimu, Erkin Sidiq shu qétimqi ichi sürüsh weqesige ming qétim rexmet éytatti. Shu qétimliq kélishmeslik weqesi, uning uzun yilliq pishqan yoshurun azadliq heriket jengchisi bolup yétilishige tunji seweb bolup bergen idi. …

Erkin Sidiq, bir künisi béshi qattiq chingqilip aghrighan halda oyghandi. ”axsham olturushtin sa’et qanchilerde tarqalghan bolghiduq? Öyümge qachan we qandaqlarche kelgen bolghiyttim? − u, shunche bash qaturup esleshke urunup baqqan bolsimu héch némini ésige keltürelmidi, − birer kélishmeslik bolmighandu her halda. Bu yéqinlarda mestlikimde da’im reswalishipla kétidighan bolup qéliwatimen, … hey shu haraq dégen merezni!“


U, özige özi ghodungship qoyup béshini yotqinigha téximu ching pürkidi. Béshining aghrishi barghanséri éghirliship közige zadila uyqu kelmidi. U axshamqi olturush menzirisini qayta esleshke tirishti. Shunche tiriship baqqan bolsimu, u olturushta qanchilik ichiwetkenlikini zadila ésige keltürelmidi. Kishi béshigha birer botulkidin dachüy bardek qiliwidi dep oylidi Erkin Sidiq, u botulkilarning tügep-tügimigenlikinimu esliyelmidi. ”awwal shu haraqning chishini chéqishning amalini qilmisam bolmidi, bu qétim haraq xéli bek chishligendek qilidu méni.“ dep ghodungshighiniche ornidin mejburi turup, soghuq suda yüz-közini chalabula nemleshtüriwélipla öyidin chiqip tonush tungganning lengpungxanisigha qarap yürüp ketti. …


Kochida bayatidin béri aylinip burundin adet qilip kelginidek héli lengpung, héli sériq’ash, héli suyuq’ash-pintanglarni ichip baqqan bolsimu ongshilip kételmigen Erkin Sidiq, bir waqitlargha kélip qorsiqi chingqilip qistap kétip uyaq-buyaqtin hajetxana axturup terep-terepke qarap chépishqa bashlidi. Ming teste bir kocha hajetxanisini tépip aldirighinida pul töleshkimu ülgürelmey, pul yighidighan loxenning hay déyishkimu qarimay uchqandek kirip aranla ülgürelidi. … xéli aram tépip qalghinidin kéyin udulida ishiktiki mixqa ésiqliq turghan qara yaltiraq xaltigha közi chüshti. Ixtiyarsiz rewishte qolini uzartip xaltini sirtidin tutup béqiwidi, qoligha kitab-depterdek bir némiler urulghandek bilindi. Xaltini qoligha élip ichidin népiz qara tashliq we qélinraq zengger tashliq chaqqan’ghina ikki parche kitabni chiqardi:

«musteqilliqimizdin ümid barmu?»
«ya musteqilliq − ya ölüm!»

”néme démekchisen yene! − dep ghodungship qoydi u kitablarning muqawisigha perwasizlarche qarap qoyup, − shunche weyrane haletke chüshüp qalghinimizni körmey yene ümidim bar démekchimusen?“


Erkin Sidiq, uyghurche kitab oqumighinigha xéli yillar bolup ketkenidi. Shunga u, bu kitablarnimu érincheklik bilen xaltisigha salghiniche ishini püttürüp kochigha chiqti. Sésiq tamakisini qingghir chishlep chekkech bir haza kocha aylandi. Bügün shenbilik dem élish küni bolghachqa, kochilar mighildap turghan xitay bilen tolup qista-qistangchiliqta aranla mangghili bolatti. ”yigirme yil burun bu kochilar néme dégen azade idi-he!“ dep ghodungship qoyup, yéngidin aghzigha qisturghan tamakisini tutashturush üchün bir qolida chaqmaq chéqip epleshtürelmey qolidiki héliqi qara xaltini bilikige ötküzüwétip turup ésige keldi: ”bu xaltini néme dep qolumgha éliwalghan bolghiyttim?“


Etrapigha qarap exlet tashlighudek birer yer tapalmay ilajsiz uni kötürüp yolini dawam qildi.


Xéli waqittin béri aylinip yürüp öyining aldigha kélip qalghanliqinimu sezmey qalghanidi.


U, öyige kirip özini kariwitigha tashlap közlirini yumdi. Bu arida, bir qolida héliqi qara xaltini tutup yatqanliqi ésige kélip asta bir parche kitabni chiqirip érincheklik bilen perwasizlarche waraqlap qoydi. Bezi betlirige shundaqla bir köz yügürtüp qoyup, goya uyghurche oqushni untup qalghan-qalmighanliqini sinap baqqandek bir-ikki qur oqupmu qoydi. Andin u kitablarni yandiki tompuchkining üstige tashlap qoyup qaytidin közini yumdi.


U, tuyuqsizla chachrap ornidin turup ketti:

”… üchey-baghrini chuwuwiteyli! …“

Kitabtiki bu qurlar uninggha emdila tesir qilmaqta idi. U ittik örülüp héliqi kitablarni qaytidin qoligha élip inchikilep qarashqa kirishti. Her ikkila kitabning aptor ismi ornida ”izchi men“ dégendek bir isim yéziqliq turatti. U, herqanche oylinipmu bu xil texellustiki birer aptorni ésige alalmidi. ”izchi men, yaki shu «iz» romanining birer parchisimu qandaq? … bir yilliri xitaylar u romanlarnimu köydürimiz dep yighip toplitip yürgendek qilishiwatatti, − u qolidiki kitablarning uyer-buyerlirini oqup baqti, − yaq, yaq, bu bashqa bir kitabtek qilamdu qandaq?“ dep oylidi-de, qara tashliq népiz kitabni bashtin bashlap oqushqa kirishti. Kitabni oqughanséri uning sel awwalqi ügdek basqan chirayidin esermu qalmidi. U pütünley dégüdek segip ketken idi. Uning tinchliqqa könüp ketken yüriki qorqushtin düpüldep barghanséri qattiq soqiwatatti. ”néme dégen qorqunchluq gepler bu!“ dep oylidi ünlük qilip.


Erkin Sidiq özini bunche hayajanlanduralighidek birer uyghurche kitab oqup baqmighanliqigha xéli uzun yillar bolup ketkechke, bu kitablarni resmiyla oqushqa kiriship ketkenidi. Oqup bir yerlirige kelginide qayil bolush ipadisi bilen bash lingshitip qoysa, yene bezi yerlirini qaytilap oqup kétetti. Hetta bezide hayajanlinip ornidin turupmu kétetti:
”toghra deydu bu izchi dégini!“ dep öziche ghudungshupmu qoyatti. Yene bir yerlirige kélip olturup chongqur oygha pétipmu qalatti.


U, axiri bu ikki kitabni oqup püttürüwetti. Eng axirqi bir tal tamakisini chiqirip chekkech bir haza ün-tünsiz olturup ketti. Andin bu kitablarni qaytidin qolgha élip aldi-keynilirini örüp-chörüp sinchilap qarashqa bashlidi. Ichidiki sadda qilip sizilghan xerite-resimlerdin tartip muqawilirighiche diqqet bilen közitip chiqti. Bu ikki kitab, uni özige xéli obdanla jelp qiliwalghan idi. Erkin Sidiq xéli yillardin béri bunche bérilip uyghurche kitab oqup baqmighachqimu, bu kitablarni zadila qolidin chüshürgisi kelmeytti.


”uh h h!“ qilip bir ulugh-kichik tiniwélip ornidin turdi. Tuyuqsizla béshining pir qilip qéyishtin qorsiqining bekla échip ketkenlikini hés qilip sa’itige qaridi: ”way-wuuuy, tang étipla qaptughu, waqit néme dégen chapsan ötüp ketken-he! toxta, awwal az-paz bir némiler qilip yewalay.“ dep kitablarni awaylap bir chetke qoyup ashxana öyige qarap mangdi. Bu arida sel ensirep axsham tashqiriqi ishikini etken-etmigenlikini ésige alalmay bérip ishikni tutup béqip xatirjem bolghinidin kéyin ashxana öyige kirip tamaqqa tutush qildi.


”heqiqetenmu kishini ürkütidighan kitablar!“ dep pichirlap qoyup töwendiki qurlarni qaytidin könglidin ötküzdi tuxum qoruwétip turup:

”… wetinimizge tajawuz qilip kirip bésiwalghan barliq xitay tajawuzchiliri bizning eng esheddiy milliy düshminimiz! … shundaq iken, bu ishghaliyetchi düshmenlerni eng küchlük wehimilik mexpiy heriketlerdin paydilinip qorqutup qoghlash pa’aliyiti−bizning bügünki künde qolimizdin kélidighan milliy musteqilliq herikitini qozghashtiki eng axirqi charimiz, … bash tartip bolmaydighan birdin-bir shereplik wezipimiz! …“

Erkin Sidiq chay ichkech olturup béshidin ötken menisiz hayatini esleshke bashlidi.


Gerche u baliliq dewrliride mektipidiki oqushtin bash kötürelmey bengwashliq qilishqimu tüzükrek waqit chiqiralmay waqtini ötküzgen bolsimu, yéngi öylen’gen yilliridin tartip turmushning lezziti ichige pétishqa bashlap öz xelqining teqdiri üstide bash qaturushni barghanséri untughan idi. Kéyinki yillarda yene némishqidur buningdinmu zérikip keypi-sapaliq hayat ichige pétip kétiwatatti. Shunga u, bir balisini yétim qaldurushqimu chidashliq bérip a’ile hayatidin keypi-sapaliq turmushni üstün körüp ayalidin ajriship ketken idi. U, boytaq qalghinigha xéli yillar bolghinigha qarimay qaytidin resmiy öy-ochaqliq bolush ishini zadila xiyaligha keltürüp qoymidi: ”öy tutushning némisige heweslinimen? − deytti u öz-özige, − etigen tur-ishinggha mang, axshimi kel-yotqan’gha kir, bek bolup ketse haywaniy qiyapette bir-biringni yalash, … zérikip qalsang menisiz jédel chiqar, ’éshekke küchüng yetmise ur toqumni‘ dégendek jem’iyettiki naheqchilikler, milliy, siyasiy yaki iqtisadiy zulumlar, hetta özüngning ishliridiki ongushsizliqlar derdide kirip ya ayaling bilen jédellesh yaki bolmisa balangni azarla! …“ Erkin Sidiq éghir mest boliwélish arqiliq bundaq menisiz turmushtin waqitliq bolsimu xaliy bolushni ewzel körgen idi. Shundaqtimu, könglide yenila némidur-bir némisining kemlikini hés qilipla yüretti.


Eslide Erkin Sidiq unche bengwash ösken birsimu emes idi. U, yashliq dewrliride derslirining éghir yükidin herqanche bash kötürelmigüdek qilsimu yenila waqit chiqirip öz milliti, öz wetini, öz dinigha munasiwetlik edebiyat, tarix, pelsepe, psixologiye we jem’iyetshunasliqqa munasiwetlik matériyal we yéngiche qarashlarni shara’it yar berginide mektipide, weziyet yol qoymighanda kitab-zhurnallardin öginip baqqan idi. Hetta dinigha, millitige we yurtigha da’ir tarixiy yaki siyasiy melumatlarni herxil gheyri-resmiy yighilishlarda, olturush-söhbet sorunlirida anglap alahide heweslinip öginip baqqan idi. Bu jehette millitim, wetinim üchün dep bezi ilmiy maqalilerni, téxnikigha munasiwetlik kitablarni terjime qilish, tüzüsh ishlirighimu xéli köp ariliship baqqan, bu jeryanlarda muwapiq sorunlargha kirip qalghanlirida millitim, wetinim dep joza mushtlap sekrep kétidighan jushqunluq peytlernimu bashtin kechürgen, bu xil söhbetlerning beziliride alahide ümidwarliship wetini etila musteqil bolup kétidighandek hayajanlinip ketken bolsa, yene bezide goya bu weten, bu millette qilchimu ümid qalmighandek qarangghu ümidsiz héssiyatlar ichigimu pétip qalghan künlernimu yashighan idi. Qisqisi, Erkin Sidiq bu jushqunluq yillirida milliti, wetinini xitay tajawuzchiliridin tartip élish jehette jem’iyette birer ishenchlik heriket usulini yaki qilchilikmu bir ilgirilesh éhtimalini hés qilalmay kelmekte idi. Emeliyette bolsa, wetini xitay tajawuzchiliri teripidin kündin-kün’ge éghir depsende qilinip burun ata-bowilirining qan-jan bedilige kelgen nurghunlighan milliy hoquq we kishilik heqlirining xitay tajawuzchiliri teripidin birmu-bir bikar qiliwétilishi, eng wehimiliki − xitay tajawuzchilar nopusining tiz sür’ette hessilep artip kétiwatqanliqi uni bekla éghir qayghugha sélip kelmekte idi. Shundaq éghir milliy munqerzlikning körülüwatqanliqigha qarimay jem’iyette özlirini alahide wetensüyer, milletperwer hésapliship yürgen, bolupmu xitay komunist tajawuzchiliri kelgendin kéyin ’közi échilip bilimlik bolghan‘ kishilerning bolung-puchqaqlarda sörep yürüshken ”birdin-bir chiqish yolimiz, … eng toghra hel qilish charisi“ dégenlirining hemmisila dégüdek nöwettiki milliy bohran tereqqiyatimizni özgertishke qilchilikmu roli bolmaydighan quruq dawranglar, qorqanchaqliq, qulluq, ümidsizlik terghip qilin’ghan yoshurun xitay eqidiliri ikenlikini oylighinida uningdiki ümidsizlik téximu ewjige chiqatti. Hetta bir turup qarighanda, xitay tajawuzchiliri weziyet jiddiylishish éhtimali körülidighanliqini mölcherleshken haman, bu türdiki ’milletchi, bölgünchi, … panchi‘ qatarliq kishilirimizni qaytidin türmilerdin chiqirip milliy dawalghushlarning hel qilghuch yolgha qarap kétip qélishining aldini élishta paydilinip yürgendekla bilinetti. Bularni oylighinida, uningdiki azghine ümidwarliqlarmu birdinla tozup kétiwatqandek bolup tuyulatti. Weten ichidiki ’milletchi‘, ’wetenperwer‘, ’dahiy‘ dégendeklerdin ümidini üzgen Erkin Sidiq, chet döletlerde musapir bolup yürgen kona-yéngi ’dahiy‘ lirining pikir-heriketlirige munasiwetlik matériyallarni ming bir balalarda tépip igilep tehlil qilish arqiliq uning heyranliqi téximu ewjige chiqqan idi: goya wetinidiki shunche éghir milliy bohranlarning birdin-bir kélish menbesi chet’eldiki shu ’dahiychaqlar‘ boluwatqandekla tonushqa kélip qalghan idi. Bek ötüp ketse, bu ikkisi otturisidiki perq − xuddi bir öydiki ikki oghulning birsi dadisigha erkilep yürüp ishini hel qilghuzush yolini tutqan bolsa, yene birsi yighlap yürüp ishini hel qilghuzush yolini talliwalghandekla bir perq idi. Halbuki, bizning ishimiz bir a’ilining ichki jédili bolmastin belki pütünley esheddiy dost-düshmen derijisidiki hayat-mamatliqqa bérip taqilidighan chong milliy teqdir mesilisi idi.


Erkin Sidiq bu xil oylardin kéyin, millet-weten dégen mesililerde pütünley dégüdek ümidsizlik patqiqigha pétip qalghan bir xil haletke kirip qalghan idi. Bulargha qoshulup diniy eqidiler toghrisidiki ajayip-gharayip gep-sözlermu uning béshini aylandurup turmaqta idi. Shunga u, mollilirimizning wez-nesihetlirigimu unche bek pisent qilip ketmes boliwalghan idi.


Uningche bolghanda, uyghur jem’iyiti bu éghir bohrandin qutulushi üchün yep-yéngi bir qiyapet bilen otturigha chiqishqa mejburki, u emdi keskin bir burulush yasap ya düshminidin qutulush yolini tépishi, ya bolmisa pütünley gumran bolush yolila qalghan idi. Yer asti we yer üsti tebi’iy bayliqi mol bipayan zémin’gha ige nisbeten ewzel jughrapiyilik bir muhitta yashawatqan herqandaq bir millet, bu ikki yoldin birini talliwélishqa mejbur idi. Emma bundaq keskin burulushni shu milletning yumshaqbash kishilirining qoligha tashlap qoyush bilen hergizmu ishqa ashurghili bolmaytti! bir milletning qudret tépishi hergizmu shu milletning her bir ezasining ortaq awan’gartliq körsitishini teme qilish bilen meydan’gha kélidighan asan ishlardinmu emes idi. Hemme birdek öz teghdiri heqqide bash qaturidighan bundaq bir imkaniyet, her qandaq bir millette mewjud bolup baqmighan we bizdimu bolmaydu. Ortaq tirishchanliq rohi, peqet shu milletning mewjudluqinila kapaletke ige qilalishi mumkin. Bir milletning qutquzulushi, güllendürülushi yaki qudret tépishi mutleq türde eng yéngiliqchi, eng jenggiwar, eng iqtidarliq, eng pidakar, eng keskin, eng tewekkülchi we eng emeliyetchi adimining özini pida qilishi, ülge tiklep bérishi, xelqini yéteklishi we bashqilarni mejburi bolsimu heriketke atlandurushi arqiliqla ishqa ashurulushi mumkin dep oylatti. Bundaq bir dahiy terbiyilinishtin yaki dagh-dughiliq murasimlarda saylinishtin barliqqa kelmeydighanliqinimu Erkin Sidiq yaxshi bilip qalghan idi. Xuddi shuningdek, bundaq bir dahiyning herqandaq bir ammiwi teshkilatning erkin saylimi arqiliqmu otturigha chiqmaydighanliqini, yene shuningdek bundaq bir yétekchi iqtidar igisi emeliy heriketke jelp qilinmay turupmu hergiz öz iqtidarini jari qilduralmay kömülüp tügep kétidighanliqinimu tonup qalghan idi.


Erkin Sidiq, özlükidin ögen’gen ijtima’iy pen qanuniyetlirige asasen, bir millet terkibide bundaq iqtidar igilirining namzatliri mutleq türde insaniyetke ortaq bolghan tüpki éhtiyaj pa’aliyet saheliri boyiche yéterlik sanda saqlinidighanliqini, ularni otturigha chiqirish pursitini yaritalighan millet shübhisiz türde ijtima’iy apetliridin, milliy düshmenliridin, her türlük tosalghulardin ghalip kélip algha ilgirilesh yolini tapalaydighanliqini, emma bir milletke hakim bolushni qolgha keltürüwalghuchi yaki wakaliten qolgha kirgüzüwélishqa urunidighan temexor, shexsiyetchi we abruyperes kishiler xalighan bir sahe boyiche shu sahege xas iqtidar igilirining ornini igilliwélishqila urun’ghan bolidiken, bu millet muqerrer türde qutquzulushtin, ilgirileshtin yaki qudret tépishtin mehrum bolush, hetta téz aridila ézilip gumran bolush xewpige duch kélidighanliqini perez qildi. Uningche bolghanda, milliy musteqilliqni özlirige tüpki ghaye qilidighan herqandaq bir qoshun, herqandaq bir teshkilat, herqandaq bir partiye yaki jem’iyet iqtidar igilirini bayqash, ulargha shara’it yaritip bérish we ulardin paydilinishni özlirining intayin muhim tüpki teshkili qurulush yétekchi prinsipliridin biri qilmighanla bolidiken, bundaq bir teshkil héchqandaq ishni ghelibige yétekliyelmeydu dep qaraytti. Addiy kishilerning herikiti menggü addiy pa’aliyetler da’irisidila cheklinip qaliduki, undaqlar hergizmu murekkep we chigish mesililer ichidin chiqish yoli tapalmaydu! shuningdek uzun yilliq rohiy qulluq idiyisi bilen bulghunup qulluqqa mehküm bolghan ’pishqedem‘ lermu hergiz öz xelqini qutquzush yoligha atlanduralmaydighanliqi éniq idi. Erkin Sidiq yene ijtima’iy qanun bolup bilin’gen munu qarashlarnimu pat-pat köz aldigha keltürüp qoyatti: her qandaq bir ishtiki iqtidar küchini hergizmu yadliwélish bilen, doramchiliq qilish bilen, pul-méligha tayinish bilen érishkili bolmaydu. Iqtidar küchi − belgilik kishilerge tebi’etning, tengrining biwasite apiridisidinla kelgen bolidu. Bundaq bir tebi’iy iqtidar küchining hemme kishide bir tekshi yaki birxil bolmasliqidin meyüslinip kétishimizningmu hajiti yoq. Kim bilidu, bizlerdimu u ishlarning dahiylirida tépilmaydighan bashqiche birer iqtidar amilliri saqlan’ghanmu téxi! héch bolmighanda bügünki milliy we weten üstige kelgen éghir bohrandin qutulush éhtiyajimizgha mas kélidighan iqtidar igilirige purset yaritip bérish, hetta ene shundaq iqtidar igilirini tonuwélish, undaqlargha egishish pursitige érishelisekmu özimizni bextlik hésablishimizgha yétip ashidu. Chünki, herqandaq bir iqtidar igisi mutleq türde bizdeklerge tayinish arqiliqla öz iqtidarini namayan qilish pursitige érisheleydu. Démek, bügünki künde mewjud bolup turghan bizning herqandaq bir teshkilatlirimizda iqtidarni étirap qilalaydighan, iqtidar igilirini bayqiyalaydighan, ulargha pa’aliyet soruni yaritip béreleydighan we ulargha boy sunidighan yétekchi roh bolmisa kérek dégenlerni könglidin ötküzgen Erkin Sidiq, bu heqte néme qilish kérekliki üstide tola bash qaturup zadila birer chiqish yoli tapalmay, bu ishlar üstide bihude bash qaturushni tashlap haraqqa tayinip özini mest-xushluq déngizigha gherq qilishtin ibaret ümidsizlik yolini tallap kéliwatqan idi.


Mana emdi, uning qolida bu qiyin so’allarning jawabi turatti.


”bu kitablar intayin addiy sözler bilen bu menisiz ötüp kétiwatqan hayatining xataliqliri bilen bu xataliqlarning tüpki seweblirini we chiqish yollirini ochuq körsitip bériptu. Hetta bu ghayimizni ishqa ashurush yoligha atlinishning qedemlirini shunche tepsiliy we addiy körsitip bergenki, bizning ’ulugh‘ lirimiz, ’dahiy-yétekchi‘ lirimiz terghib qilip yürginidek undaq he-désila b d t ning derwazisi aldigha bérip yétiwélish, a q sh ning parlamént binasigha telmürüp olturuwélish, qaysi bir qoshna el, qaysi bir küchlük dölet, qaysi bir döletning aq köngül partiyiliri, qutquzghuchi armiyisi, … dégendeklerni tesirlendürmigiche bu ishlirimizni bashqa chiqarghili bolmaydu déyishkenliridek qilghili bolmaydighan chigish we nazuk ishlardinmu emeslikini, ishni awwal öz küchimizge tayinip bashliwilishimizning shunche köp shara’itlirining barliqini oylisa, ademning eqli heyran qalidiken!“


U, özini kariwitigha tashlap chongqur xiyallar ichige gherq bolup ketti. …


Ötken yillarda xizmet bahaniside wetinining jenob-shimalini bir qur aylinip chiqip kelgündi xitaylar bilen uyghur-qazaqlar arisida asman-zémin perq qiliwatqan herxil tengsizliklerni, milliy zulum we kemsitilishlerni, xitay millitige choqundurush we millet süpitide yoq qilinish, chékidin ashqan sün’iy namratlashturulush we nadan qaldurulushlarni körüp ichi tit-tit bolup kelgen bolsimu, bu naheqchiliklerdin qutulush chariliri üstide qilchimu chiqish yoli tapalmighan idi. Hetta öz ana tupriqida shunche köp ish pursetlirining barliqigha qarimay yéngi ish orun pursetlirini shiddetlik köpiyip kétiwatqan kelgündi xitay tajawuzchilirigha tartquzup qoyiwatqan xelqining mutleq köp qismining ishsiz yürüshi, téximu külkilik yéri ish pursiti yaritip bérimiz dep pilanliq türde yallanma ishchi qilip xitaygha tushulushining tégide yatqan yaman gherezlerni perez qilip ichi örtünetti. Wijdani bekrek azablinip ketkinide ”manga némiti, shunche kishining uruq-tughqanliri xitay dölet térrorchiliqning zerbiside naheq qamilip, bigunah öltürülüp, bikardin-bikarghila minglarche yildin béri yashap kéliwatqan öyliridin mejburi heydilip sürgün qilinip, bikardin bohtan-töhmetler bilen jazalinip xaniweyran qiliwétilsimu ’ghing‘ qilishmay jim yürgende, men némanchiwala bash qaturup oylinip kétidikenmen!“ dep, wijdanining sadalirigha pisent qilmay béshini chökürüp jim yürüshke tirishqan idi. Zadila taqiti qalmighanda héliqi ’dosti‘ − haraqni tépiwélip jozigha tiklep qoyup waqitliq bolsimu aram tapqandek boluwalatti.


Erkin Sidiq, yekshenbe künisinimu ene shundaq xiyallar bilen kech qiliwetti.


Uni qelbining chongqur bir yerliridin urghup turghan bir dawalghush, ingrap turghan bir wijdaniy chaqiriq sadasi aramigha qoymaywatatti. Axiri u berdashliq bérelmey bu kitablarda körsitilgen heriket usulliri heqqide oylinip körüwidi, uni bir türlük qorqush, titrek oriwaldi: he-dégendila qoligha parqirap turghan muzdek taqaq sélin’ghan, türmilerde wehshiylerche qiyin-qistaqlargha éliniwatqan paji’elik qiyapiti köz aldigha kéliwélip bedenliri shürkünüp ketti: ”yaq, yaq, yaq. Bundaq ishlar men qilalaydighan ishlardin emes! − Erkin Sidiq xuddi choghqa olturuwalghandek ornidin sekrep turup ketti, − nedinmu yoluqti shu kitablar! − dep ghodungshighiniche özige hay bérelmey héliqi kitablarni yastuqning astidin chiqirip dérizisidin sirtqa chörüwetmekchi bolup mangdiyu, yene toxtap qaldi, − toxta, töwende birersi körüp qalsa qandaq bolidu? Bu binada bundaq uyghurche kitab oquyalaydighan mendin bashqa birmu uyghur yoqlighini bu xitaylar taza yaxshi bilidu! − dep ensirep qaldi, − eng yaxshisi köydürüwétey.“ dégen xiyalgha kélip ashxana öyige kirdi.


Ashxana öyige kirip gaz ochaqni achti. Awwal népiz qara tashliq kitabni yirtip köydürmekchi boldi. Uni qoligha élip ixtiyarsizla waraqlashqa kirishti. Emma néme üchündur uni yirtishqa közi qiymaytti.


”qorqunchaq, toxu yürek!“


Uning ichidin kéliwatqan bir sada uninggha warqirawatqandek bilinip qolliri titrep kitabni yirtishqa qoli barmidi. Kitabni qayta awaylap waraqlashqa, udul kelgen qurlarni qaytidin oqushqa kirishti:

”… xalisingiz tepsiliy oqup chiqing, … xalimisingiz bashqa birsige yoshurun shekilde bériwéting, … bundaq qorqunchaq kishilirimizni, … xelqimizdiki bundaq passip rohiy haletni … xitay tajawuzchiliri mexsus pilanlap yétishtürüp chiqmaqta, …“

Erkin Sidiq shu yerdila zong olturup qolidiki kitablarni qaytilap waraqlashqa, arilap oqushqa kiriship ketti. U, qolidiki kitablardin zadila ayrilghusi kelmeywatqanliqini hés qilmaqta idi: ”yaq, bu kitablarni hergizmu tashlimaymen, hergizmu qoldin chiqirip qoymasliqim kérek!“


Emdi u, bu kitablarni yoshuridighan’gha yer axturush bilen aware idi. Uyer-buyerlerge tiqip baqatti-yu, yene xatirjem bolalmay u yerdin éliwalatti. Bir waqitlargha kélip qolidiki bu kitablarni tiqqudek yer axturup eplik we bixeter birer yochuq tapalmay kitablarni tutqan halda bir haza jim bolup olturup ketti. Birer ish qilip béqishni oylaytti-yu, yene bir yerliridin qorqatti. Emma uning qelbining chongqur bir yerliridin ”birer ish qil, bu yéshinggha kelgüche jim yatqiningmu yéter, nimidin qorqisen! téxi yéqinqi onebesh yil burun bolup ötken barin, ghulja weqelirini peyda qilghan baturlirimizdin séning némeng kem?! qara, arilap körülüp turuwatqan mexpi wehime peyda qilghuchilarning birsimu dégüdek qolgha chüshüp baqmidi. Sen nimidin qorqatting?“ dégendek xitablar quliqining tüwidila jaranglighandek qilatti. Yene bir yerliridin: ”eger xitaylarning qoligha chüshüp qalsang jaza azabigha chidimay qalarsenmikin?“ dégendek ingrashlarmu birlikte tuyulup bedinini shürkündürüwetti: urup qiynashlar, taxtaygha mixlinishlar, titilghan bedinini tuz-laza süyige paturushlar, … qorqup titrep ketti. Derhal kitablarni kariwitining üstige tashliwétip ornidin turup öyidin chiqip ketti. Arqa kochidiki bir tonggan ashxanisigha kirip terlep olturup bir ghédir ’nyu ru men‘ deydighan bettem suyuq’ashtin ichti. Amal qanche, bundaq idare ahaliliri zich yerlerde uyghur ashpezlerge yer chiqmighachqa, ene shundaq nersilerni ichmektin bashqa néme chare? Mentangxanidin chiqip yol boyidiki haraq botkilirigha sinchilap qarashqa bashlidi. ”yaq, shunche ichkinim bu heptige yéter!“ dep özige aran hay bérip keynige yandi. …


Erkin Sidiq, bu heptini ishqa bérip kelgendek ötküzsimu, emma uning méngisi pütünley héliqi kitablardiki chaqiriqlarni oylash bilenla bend bolghan idi. ”law ka tünügün axsham yene jiq ichiwalghan oxshimamdu, béshini kötürelmeyla qaptughu?“ déyishetti ishxanisidiki xitay xizmetdashliri bir-birsige pichirliship. ”jim, bügün uningdin yiraq turushimiz kérek. Haraqqa puli tügep bizdin qerz soraydighan’gha shundaq boliwalidighan ishimu bar uning. Hijiyipla qoydungmu-boldi, balagha qalghining shu, derhal sendin qerz soraydu!“


Erkin Sidiq ularning pichirlap déyishken geplirige qulaq salmighandek boliwélip öz ishi bilen meshghul olturuwerdi.


Uning ichi bekla tit-tit bolmaqta idi: u hayatidiki eng muhim burulush nuqtisi bolup qalighudek bir qarar élishqa jür’et qilalmay qiynalmaqta idi. Aditi boyiche dostlirining öylirige bérip allinémilerni xatirilesh namida uyushturulidighan haraqkeshlik olturushlirigha bérishnimu zadila xiyaligha keltürmeytti. Uning pütün isi-yadi birla ishqa merkezliship qalghan idi. Dostlirimu bu künlerde nöwiti ötüp kétiwatsimu, olturush tüzep uni chaqirishni xiyalighimu keltürüp qoyushmisa kérek? Xélidin béri dostliridin olturush qilish heqqide birer sada chiqmighan idi. Shuninggha qarimay, bu qétim Erkin Sidiqning pikir-xiyali olturush sorunliri yaki haraqqa qarighanda héliqi kitablardila qalghan idi:
”qandaq qilishim kérek? …“

Türme kamérining ishikini sharaqshitip échip kirip kelgen ikki xitay gundipay, Erkin Sidiqning eslimilirini qap bélidin üzüwetti. Uni darqiritip söreshkiniche soraqxanigha − toghrisi jazaxanigha élip kirishti. Yene shu burunqidek menisiz soraqlar, yene urup qiynashlar …


Erkin Sidiq yene kamérining muzdek sémont yéride hoshigha keldi: u, kamérining otturisida düm yatatti. U, wujudidin söngeklirini sughurup tartiwetkendek miliqlap, qimirmu qilalmay jim yétip ketti. Emma aghriq jénini alidighandek pütün bedinini aylinip yüretti. … bir haza hoshini yoqitip qayta ésige kelginidin kéyin, aghriqlirini untushning héliqidek charisini qilishqa shunche tiriship baqqan bolsimu qilche paydisi bolmidi. Bedinidiki aghriqlar barghanséri küchiyip aghrimaqta idi. U, waysashqimu qurbi yetmeytti. Ot bolup yénip aghriwatqan bedinining neri bekrek aghriwatqanliqinimu perq qilalmay jim yétip chidashliq bérishtin bashqa chare eqlige kelmidi. …


U, pat-patla hoshidin kétip we qaytidin hoshigha kélip dégendek, xéli waqitqiche xudini bilelmey yétip ketti.


Bir waqitlarda u aghriqlirini qaytidin resmiyla hés qilishqa bashlidi. ”bayatinyaqi nede qalghanting sen aghriq?“ dep közini échip qarangghuluqta etrapqa qarashqa urunup baqti. Kamérining ichi shunchilik göristan qarangghuluq bolup tuyuldiki, u közlirini échip-achmighanliqinimu perq qilalmay xélighiche yétip ketti. Uning pütün bedini chingqilip yérilip kétidighandek aghrimaqta idi. Uning bedenliri ishship goya bir tulumgha kirip qalghandekla hés qilmaqta idi. Bashqa kamérlardin arilap jöylüp waysashlar we kimdur birlirining tongguzdek xorek tartishliridin bashqa türme ichi jimjit bolup ketkenidi. Gundipay xitaylarning ayaq tiwishlirimu bésiqqan idi.


”yérim kéchidin ashsa kérek?“ dep oylidi Erkin Sidiq. U, asta-asta aghriqlirini untup qaytiwashtin eslimiler déngizigha gherq bolup ketti. …

Erkin Sidiq, héliqi ikki kitabni oqughinidin kéyinki künlerde öz hayatining qimmitini emdila tonuwatqandek tuyghulargha kélip, uning ghururi qelbini qaytidin mujumaqta idi: ”hayatning qimmitini bil! menisiz ötküzgen künliringge emdi bes!“ uning wijdani qandaqtur bir ishlargha chaqirip uni aramigha qoymaywatatti.
Sirliq bu hayat, Erkin Sidiqni ganggiritipla qoyuwatatti. U, bu künlerde özining pikirlirige zadila hakim bolalmay qéliwatatti. Uning pikir-xiyalini qelbining sirliq herikiti öz iskenjisige éliwalghandekla qilatti. ”ghurur, wijdan, … qelb, ah sen qelb! sen nede, sen néme, sen kim?“ Erkin Sidiq bu so’allarghimu jawab tapalmay yüretti. U, uzun yillardin buyan özining ichide ikenlikidin guman qilishqa bolmaydighan, emma özige yat bolup tuyuluwatqan qelbining chongqur bir yerliridin qaynap chiqiwatqan nalilirige zadila qulaq salmay kéliwatqan idi. Mana emdi, u sirliq yerdiki sadalarning igisi öz küchini körsitishke atliniwatqandek qilatti. Uning wujudighila tewe bolghan, emma uninggha zadila boy sunmay kéliwatqan chongqur qelbi uninggha eng mukemmel bir insan bolush süritini sizip uninggha ülge qilip körsetmekte idi. Uning ichidiki namelum bir yerdin urghup chiqiwatqan bu insanliq sadasi Erkin Sidiqdin artuq bir néme telep qéliwatqandekmu qilmaytti: ”eqelliy bir adem bolishingnila telep qilimen!“ mana bu, uning qelbidin chiqiwatqan sadaning birdin-bir telipi idi. Epsuski, Erkin Sidiq yashawatqan bu jem’iyette bunchilik eqelliy telepni qandurush imkaniyetlirigimu yol qoyulmaytti. U, öz ichidin kéliwatqan bu eqelliy telepni qandurushi üchün qilchilikmu tirishchanliq körsitelmey kéliwatqanliqidin qelbining sotlishigha uchrimaqta idi. Héliqi ikki parche kitabni körginidin kéyin, yéqinqi künlerdin buyan Erkin Sidiq qelbining sadalirini azraq bolsimu perq qilalaydighan halgha kelmekte idi. Shunga u oylinip qaldi: ”rast emesmu, men eng eqelliy bir adem bolup yashashnila telep qilidikenmen’ghu, bu telep mining addiy bir insanliq telipim, eqelliy kishilik heqqim emesmidi? Ya bolmisa men bu jem’iyettin, toghrisi bu xitaylardin hemmige qabil xasiyetlik adem bolushni yaki milyardlarche dollarni bésip yatidighan rokéfillér, bil gatis bolushni, we yaki dunyani astin-üstün qiliwiteligidek bilim keship qilalaydighan uyghur ’éynishtéyni‘ bolushni telep qiliwatqanmidimya? Bundaq bir telepte bolushqimu heqqim bar emesmidi? Bundaq telepler insaniyet jem’iyitini ilgiri süridighan heqqaniy telepler emesmidi?“ uning tepekkur dunyasi tinmay ishlimekte idi. …


Toghra, Erkin Sidiq téxi ötken yilila bérip körüp kelgen, bipayan yéza-qishlaqlarda ottura esir müshkülchilikliri ichide tolghinip azabliniwatqan milyonlighan uyghur qatarliq qérindashlirigha sélishturghanda alahide üstün sewiyilik turmushtin behrimen boluwatqanliqini toluq hés qilghan idi. Bundaq teleylik bir uyghur perzenti bolghanliqidin heqiqetenmu pexirlinishi kérek idi. Halbuki, shuningdin étibaren Erkin Sidiq özining bunche teleylik bolghanliqidin pexirlinish turmaq, buning del eksiche, u özini eng peskesh, eng chong gunahkar hés qilidighan bolup özgirip kelgen idi: ”men shu xar-zarliqta qalghan milyonlighan uyghurlarning téniwélishqimu bolmaydighan bir ewladimen. Eger men bir xitay bolghinimda idi, méni énjinirliqta emes belki étizliqta déhqan qilip ishlitishkimu shertim toshmaydighan birsi bulishim mumkin idi! men ene shu milyonlighan qérindishimni tinchitish üchünla bu orun’gha tallan’ghan bulishim kérek! eger shu uyghurlar bolmighan bolsa bundaq turmush sewiyisidin behrimen bolalishim turmaq, men bu alemge törilishimnimu qiyas qilalmas bolar idim. Men shu uyghurlar bolghini üchünla mewjudmen. Ular méning hayatim, méning jénim! undaqta men qandaqmu ularning shillisige dessep turup bu hayatimni yashiyalaymen?! yaq! men ularning üstige chiqiwalalmaymen, bundaq qilishqa méning qilchilikmu heqqim yoq! men ulardin töwende turushum, ularni yölishim we ularni béshimda kötürüp méngishim kérek! buning üchün ézilip ketsemmu özümni shereplik insan dep pexirlinishim kérek!“


Erkin Sidiq, éghir gheplet uyqusidin emdila oyghiniwatqandek tuyghulargha kelmekte idi.


U, hayajanlan’ghanliqidin öy ichide jim turalmay aldi-keynige méngishqa bashlidi. Emdi u, keskin bir qarargha kélip bolghan idi: ”millitim, wetinimning hörlüki üchün choqum birer ish qilishim, milliy azadliq herikitini qozghashqa paydisi, töhpisi bolidighan birer emeliy ish qilishim kérek!“


Emma u, ishni nedin bashlashni, buning üchün némiler qilalaydighanliqini bilelmey tépirlapla qalghan idi. Bu ish heqqide bashqa birliri bilen meslihet qilishqimu pétinalmay bir-ikki heptini garangdek ötküzüwetti. Arilap héliqi kitablarni tiqip qoyghan yéridin chiqirip oqupmu qoyatti. Emdi u, bu kitablarni yadliwalghandek halgha kelgen bolsimu, yenila bu kitablardin zadila ayrilghusi kelmeydighan halgha kélip bolghandek qilatti. Erkin Sidiq öz kespi sahesi boyiche kitabta körsitilgen ishlardin birersini bolsimu qilip béqish niyitige kélip derhal kitab tekchisidin bu ishlargha yarighudek birer yip uchi béreligüdek kitablirim barmikin dep jiddiy axturushqa kirishti. Bir nechche sa’et kitab axturushtin héchqandaq netijige érishelmey, ümidsizlik bilen qalaymiqan chéchilip yatqan kitablar döwisi ichide olturup qaldi. ”ejeba, ögen’gen bilimlirimning hemmisila xitaylarning paydisi üchün layihilen’gen bolushi mumkinmuya? … yaq, yaq, yaq! undaq bolushi hergiz mumkin emes!“


U, bashtin-axiri xitay menpe’eti üchünla xizmet qilishning telimini élip kelgechkimikin, ögen’gen bilimliridin paydilinip millitini bundaq éghir bohran’gha pétip qalghan halitidin qutquzup chiqishqa atlinish yolini tapalmay qiynalmaqta idi. Erkin Sidiq, özining on nechche yilliq bilim jughlanmiliridin her qanche qilipmu yoshurun wehime yaritishqa esqatidighan tüzükrek birer layihe chiqiralmidi.


Ene shundaq adettiki shenbe künlirining bir axshimi idi. U, bir bésip, ikki bésip dégendek méngip kocha aylinip yürüp kochilarning biridiki kechlik xitay bazirigha kirip qalghanliqini özimu sezmey qaldi.


Goya ademni bir hap bilenla yutuwétidighandek hinggang chishliq xitaylar bir qolida sapliq, yene bir qolida yaypang qazan, adem hö qilghudek sésiq puraqlar chiqiriship haywanmu yémeydighan alliqandaqtur bir némilerni qorushup, kékirdekliri yirtilghuche warqiriship xéridar chaqirishmaqta idi. Ulardin birsi udulidin ötüp kétiwatqan Erkin Sidiqning uyghur ikenlikini perq qildi éhtimalim, pürliship ketken kawining üstige ehmiyetsizla tilip yasap qoyghandek peghez qapaqliq közliri bilen uninggha aliyip qarap qoyup bashqa xéridarlarni chaqirish bilen bolup ketti. Erkin Sidiq bu xitayning chirayidin ”sen xeq ishlitishni bilmigen bu zéminni mana biz ishlitimiz, eqli yoq haywanlar!“ dep mesxire qiliwatqan qiyapitini körgendek qildi-de, ghezipidin yüzliri qizirip ketti. Kentir-orunduqlarda yérim yalingachlinip jahanni hap qilip yutuwétidighandek elpaz bilen qomush chokilirini tutup texsilirige hujum qiliwatqan xitaylarning yirginchlik, wehshiy qiyapitini emdila körüwatqandek yirginip ketken Erkin Sidiq, derhal bu migh-migh xitay qaynap ketken bazardin chiqip özini qarangghu bir tar kochigha atti.


U, égiz a’ililik binaliri bilen tolup ketken qarangghu bir kochida kétiwatqach mana mushu xitaylar teripidin qiynap wehshiylerche öltürülgen yéqin tarixtiki tömür xelipini, abduxaliq uyghurni, memtili tewpiq ependini, ghoja niyaz hajimni, sabit damollini, lutpulla mutellipni, exmetjan Erkin Sidiqni, memtimin iminopni, axunopni, mijit silingni, zeynidin yüsüpni, barin, peyziwat, ghulja shéhitlirini, shuningdek yene etrapidiki tonush-bilishlirining a’ile-tawabetlirini bir-birlep köz aldigha keltürmekte idi. Sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide ofitsér bolghan dep türmide qiynap öltürülgen sawaqdishi memetning dadisini, chong dadang bir nahiyide qazi bolghaniken dégen bahane bilen pütün yer-zémin we mal-mülükliri musadire qilinip chet yézilargha sürgün qilinip weyran qiliwétilgen osmanning a’ilisini, oqughuchiliringgha milletchilik éngini teshwiq qilding dep nazaret astigha élinip urup qiynap bir ömür nakar qiliwétilgen semet mu’ellimning xaniweyran a’ilisini köz aldigha keltürdi. … hetta eng yéqin baliliq dosti bolghan iminning dadisini hergizmu ésidin chiqiralmay kelgenidi: mehellisining eng moysipit shepqetchisi dep tonulidighan iminning dadisi, kelgündi bolup kélip ach qélip kocha doqmushida xudini bilmey yétip qalghan bir cholaq xitay tilemchisini qol harwisigha sélip sörep idarisige apirip xitay shujisigha yalwurup ming teste ishqa aldurup qoyghini üchünla, qutulduruwélin’ghan bu cholaq kelgündi xitay, medeniyet inqilabida uni urup bir ömürlük nakar qiliwetkenidi:


’xitay medeniyet inqilabi‘ ning térrorluq qaplap ketken künlirining biri idi. Erkin Sidiq, iminning dadisini küresh qilip qamap qoyghan yérige imin bilen tamaq apirip bérishke barghinida, bir ishxanining penjirisidin héliqi cholaq xitayning iminning dadisini hedep urup mushtlawatqanliqini, dunyadiki eng méhriban adem dep tonulidighan bu ademning tayaq zerbisidin yüz-közliri qan’gha boyilip ketkenlikini körgen bu ikki aghine, néme qilarini bilelmey hönggirep yighlap kétishkenidi. …
Mana bügün, ene shundaq achchiq derdlerni tartqan, hetta ata-anisi, aka-hediliri, yéqin uruq-tughqanliri öltürülüp-qamiliwatqan a’ililerning bala-chaqilirimu birxiyalida yoq xitaylarning quyruqida paypasliship, bir nechche tiyinliq tayini yoq ish heqqi bar orunning, kojang-chujangliqning, hetta birer ebgar ishchiliqning ghémide xudini bilelmey chépip yürgenlerge uning zadila eqli yetmey yüretti. Erkin Sidiq bu xil gheyriy hadisilerning, yirginishliklerning sewebini mana emdila tonughandek qiliwatatti: ”izchi menning kitabida heqiqetenmu toghra déyilgen iken, xelqimizning rohiy dunyasida mustemlike-qulluq illetliri heqiqetenmu chongqur yiltiz tartip ketkeniken!“


Erkin Sidiq ene shundaq chigish xiyallar ichide zich binalar bilen qorshalghan arqa kochilarning biride kétiwatatti. U, bir binaning doqmushida ixtiyarsizla toxtap qaldi.
Erkin Sidiq, yandiki binaning doqmushida salqinlap olturghan qéri loxenni yiraqtiki kocha chirighidin kéliwatqan ghuwa yoruqta tonughandek qildi. Qatlima orunduqta chigh yelpügüch bilen özini yelpüp olturghan bu qéri loxen, bir barmiqi yoq cholaq qolida tutqan eynek konsérwa qutisidiki qaynaq süyini qéri hindi xorazning pokunidek sanggilap ketken géligha töküp ghurtulditip yutup, goya bu wetende yüz yildin béri yashap kéliwatqandek bir xiyalida yoq olturatti. Bu loxen herqanche qérip pütün epti-béshi chiberquttek qoruq bilen qaplinip ketken bolsimu, Erkin Sidiq uning cholaq qolidin bashqa yüzsiz we rezil chirayini bir qarapla tonughanidi. Bu qéri xitay jallatning bashliri taqirliship ketken bolup, asma maykisi üstide körünüp turghan kökriki pürliship qéri kalining boyun térisidek sanggilap qalghanidi.


”bu xitay, iminning dadisini mushtlap urghan héliqi cholaq xitayning del özi shu!“ Erkin Sidiq keynige bir qedem yénip bu qéri loxen’ge sinchilap yene bir qariwaldi. Bu xitay jallatning bir puti alliqachan görge sanggilap qalghaniken. Erkin Sidiqning köz aldigha iminning dadisi yüz-közi qipqizil qan’gha boyalghan halda qayta namayan bolghandek qildi. ”yaq, bu jallat xitayning aramxuda öz ejili bilen ölüwélishigha hergizmu yol qoymasliqim kérek!“


U etrapigha ittik bir qur köz yügürtüp chiqti. Sel nérida turghan texsichilik bir népiz tashqa közi chüshken Erkin Sidiq, derhal bérip uni qoligha élip xuddi diska atidighan yénik atlétika tenheriketchiliridek teyyarlandi. U qéri loxen, yumuq közlirini zoruqup échip Erkin Sidiqgha yirgen’gen qiyapette mensitmigendek shundaqla bir aliyip qarap qoyup qaynaq süyini hinggang chishliri arisigha töküshni dawam qilmaqta idi. Erkin Sidiq aghinisi uchun qisas oti ichide ot bolup yanmaqta idi. U, yenggil qedemler bilen bu qéri jallatning keynidin yéqinlashti. Uning köz aldigha bu loxenning yigirme-ottuz yil awwal, baliliq waqtidiki dosti iminning dadisigha xuddi ming yilliq öchi bardek keynige dajip turup uchqandek étilip kélip küchep musht étiwatqan qiyapiti qaytidin gewdilinip, uning wujudini ghezeptin kelgen namelum bir qara küch oriwaldi. …


«tars!»


Erkin Sidiq ésige kélip, aldidiki qorqunchluq menzirini körüp chüchüp ketti!


Yiraqtin kelgen ghuwa yoruqta loxenning taqir béshi u quliqidin bu quliqighiche ikki élik patqudek échilip qan arilash ménge qétiqi bir quliqi terepke qoyuq éqip chiqiwatqan, bir chéke tomurdin inchike chirildap étilip chiqiwatqan qan, xuddi kichik balining süydükidek binaning öngüp ketken qizghuch xishlirigha chachrap qipqizil qan’gha boyimaqta idi. Loxenning peghez qapaqliq közliri pewqul’adde chekchiyip échilip köz chaniqidin chiqip kétidighandek pultiyip bir yan’gha tikilip qéliwatatti. Uning qaynaqsu shishisini tutqan töt barmaqliq cholaq qoli dir-dir titrep asta quchiqigha chüshüp, shishisidiki qaynaqsumu tökülüp éghini höl qilishqa bashlidi. Orunduqida tüp-tüz kiriship bir dem turghan qéri loxen, bir yan’gha qingghiyip sémont yerge ”güp!“ qilip yéqilip chüshti. Échilip qalghan méngisidin qan arilash éqip chiqiwatqan ménge qétiqi sémont yerge yéyilishqa bashlidi. Jan talishiwatqan loxenning bir qoli bilen bir puti xuddi yéngi boghuzlan’ghan qoyningkidek tépicheklep silkinip arqichilap tépip qoyatti. Her tipchekliginide yérilghan chéke qan tomurdin jirildap éqiwatqan qanmu bir küchiyip-bir pesiyip aqatti. Ölüwatqan loxenning tipchekleshliri barghanséri aziyip, axiri bérip dirildap titrepla yatatti. …


Bu paji’elik menzirini körgen Erkin Sidiq, qorqqinidin ghalildap titreshte ölüwatqan aldidiki loxendinmu qélishmighudek halgha kéliwatatti. Bolupmu bu jallat xitayning ménge qétiqini körüp üchey-qérini tetür örülüp kétidighandek aghzigha qapliship kelmekte idi. U, özini aranla tutuwélip néme qiliwatqanliqini özimu sezmigen halda, istixiyilik bir heriket bilen tam tüwige chüshken héliqi népiz tashni hapila-shapila élip nérida turghan bir tashlanduq qara yaltiraq xaltigha saldi-de, aldi-keynige qarimay bashqa bir qarangghu kochigha kirip ghayip boldi. …


Erkin Sidiq, nelerni aylinip we qachanlarda öyige kéliwalghanliqinimu bilelmidi. U, héliqi tash sélin’ghan yaltiraq qara xaltini tutqan péti méhmanxana öyide nepisi nepsige ulashmay hasirighiniche olturatti. Qorqqinidin ghalildap titrep chishliri resmiy kasildimaqta idi. Birdinla héliqi loxenning qan arilash qoyuq éqip chiqiwatqan ménge qétiqining sémont yerge yéyilip bir kélishi köz aldigha kéliwélip, pütün üchey-baghri aghzigha qapliship kelgili turdi. U ornidin chachrap étilghan péti bérip hajetxanigha aranla ülgürdi. … hélimu yaxshi haraqkeshlikte qusush maharitini xélila yétildürüwalghaniken, bolmisa bu qusushqa zadila berdashliq bérelmigen bolarkenduq. Emma qorqushtin kelgen titrek barghanséri küchiyip resmiy bezgektekla ghalildap titrimekte idi. Axiri uning tizliri wujudining éghirliqini kötürüp turushqa berdashliq bérelmey ewrezning aldidila mokkide olturup qaldi. Etigendin béri tüzükrek bir néme yémigenliktin bolsa kérek, tolghinip-tolghinip quruq qey qilatti. Goya pütün hayatidiki derd-elem, qan-yighilirini biraqla qusup taziliwétidighandek, qey qilghanséri aram éliwatqandek hés qilmaqta idi. Bir haza quruq qey qilghinidin kéyin yashqa tolghan közlirini sürtüp ornidin turushqa tirishti. Emma bir qolida héliqi qanliq tash parchisini hélighiche ching qoltuqlap olturghanliqi ésige kélip, derhal uni xaltidin chiqirip tazilashqa kirishtiyu, uning üstidiki qanliq ménge qétiqini körüshi bilen teng yene qaytidin boghulup-boghulup quruq qey qilishqa kirishti. …


Bir hazadin kéyin sel ongshiwalghandek hés qilip, u tashni közini yumup turup sugha tutup chotkilap yudi. Andin yüz-közini uzundin-uzun’gha sopunlap yudi. Aghzigha su élip uda bir qanche qétim ghar-ghar qildi. Azraq su ichip özige sel jan kirgendek hés qildi. Tirmiship yürüp ornidin turup méhmanxana öyidiki tam’ishkap eynikining aldigha keldi: Erkin Sidiq eynekte özining süritini shunche qarapmu tapalmidi! eynektiki u chiray, uninggha tonush bolghan özining chirayigha zadila oxshimaytti. Eynektiki shekilning közliri qizirip qan’gha tolghan, renggi-rohi tatirip ölükningkidinmu better saghrip ketken, yüzining tériliri goya köküyün qoruwatqan kalining kassa tériliridek lipildap titrimekte idi. U, eynekke qarighach bu chiraygha awaylap qolini uzatqandek qiliwidi, bir némilerni sezgendek qildi − démek bu yüz, uning özining yüzi idi! lönggige yüzlirini sürtüwatqanda, qisqa yenglik könglikining sol yéngida bir parche qan arilash ménge qétiqi déghining qétip qalghanliqini körüshi bilen teng qaytidin ashqazini tetür örülüp aghzigha kepliship kélishke bashlidi. …


Sel ongshalghandin kéyin qayta aghzi-burnini chayqap hajetxanisidin chiqip yataq öyige kirip, kariwitigha özini tashlap béshini kirliship ketken yotqinigha pürkidi. Uzundin buyan yuyuqsiz qalghan kir yotqinigha singip ketken achchiq puraq hemmini bésip chüshti bolghay éhtimalim, könglining aylinishi sel bésilghandek, hés-tuyghuliri qaytidin ishleshke bashlawatqandek tuyuldi. Yatqan yéride qoligha bir néme urulghandek qiliwidi, silashturup u nersini tutup baqti. Qoligha urulghan nersining héliqi kitablar ikenlikini sezgendin kéyin ornidin irghip turup u kitablarni jan-jehli bilen küchep pirqiritip ishiki terepke atti:
”sen kitablar, méni mushu halgha qoyghan!“


Qaytidin güpla qilip yotqan’gha özini atti. Uning titreshliri téxiche toxtimighanidi. Bedinining titrishidin kariwitimu bilin’güdek ghichirlap turatti.


”yaq, yaq! men bu ishlarning ehli emesmen! men dégen uyghurlar arisida kem tépilidighan bir énjinérmen, bundaq ishlargha özümni xoratsam xelqimge bir kesip ehlini ziyan’gha uchratqan bolup qalmamdim! bundaq ishni kim qilsa qiliwalsun! uning üstige qéyin-qistaqqa élinip öltürülgen, nakar qilip tashliwétilgen, xaniweyran qiliwétilgenler méning a’ilem yaki méning urugh-tughqanlirimmidi?! xeqqe néme qerzim bar méning? Wetinim, millitimmish! xalisang héliqi izchi dégining chiqip özüng qiliwal bu ishliringni! qaysi bir dölettiki muhajirlirimiz xoymu yaxshi qilghaniken: ’bu izchi men dégenning kitablirida palani yérimni sürtüp tashlaymen! … nochi bolsa özi qilip baqmisunmu bu dégenlirini! … uning kitablirini uchrighan yerde birnimu qoymay köydürüp tashlishimiz kérek!‘ dégen buyruqlarni chiqirip nechche ming parchisini otqa sélip köydürüp bekla yaxshi qilghaniken, eqli bar némilerken shu muhajir dégenlerning!“
Erkin Sidiq warqirap chalwaqashqa, hönggirep yighlashqa bashlidi. Ghalildap titreytti, qorqup etrapigha qaraytti, yene köngli élishatti, ölgüdek pushayman qilatti.
”weten, millet, ghurur, wijdan dégenlerni ömür boyi éghizimgha élip qoymaymen!“ dep hélidin-héligha özige özi qesemler qilatti.


Erkin Sidiq, tügeshmekte idi. …

”qorqunchaq aqmaq!“ dep özini özi shangxo qiliwaldi eslimiler qaynimidin chiqqan Erkin Sidiq kamér otturisida ongdisigha yétip turup. U, özining tunji heriket qilghan shu künidiki qiyapitini pat-patla ésige keltürüp öziche külüp kétetti. U, bedinidiki aghriqlirini pütünley untughandek qilatti. Eng axirqi minutlirida, qolidin kélidighan birdin-bir ishi, shérin eslimilirini qaytidin köz aldigha keltürüwélish bolidighanliqini yaxshi bilgechke, bu pursetni bikargha ötküzüwétishni zadila xalimaytti.
U, kamérda yétip kona ishlirini esleshni dawam qilmaqta. …

Erkin Sidiq, shu tunji qorqunchluq weqedin kéyin etidin kechkiche qorqushtin chöchüpla yüridighan bolup qaldi. ”mana saqchilar kélidu, ene méni tutup kétidu, …“ din bashqa héch néme xiyaligha kelmeytti. Herhalda ghalildap titreshliri bilen köngli aylinishlardin qutulghandek qilatti. Shundaqtimu yüz yilliq yotqan tutup yétip qalghan kona késel körpisidek tatirip, közliri chongqurliship oridekla bolup qalghanidi. Bedinimu uruqlap barghanséri quruq kötekke oxshap qéliwatatti. Idarisidiki xitaylarmu “qaranglar, bu mexluq haraqni ölgüdek ichidighan bolup ketti, qarighanda axsham yene sayda susiz qalghan mozaydek ichiwalghan bolsa kérek? …” dégendin bashqa uningdin qilche bir ishtin guman qilmighanidi. Shuningdek, idarisidiki xitaylardin paji’elik öltürülgen héliqi xitay loxini toghrisidimu birer gep tuymidi. Shuninggha qarimay ”law ka, sanga téléfon! … kasimu, séni birsi chaqiridu! …“ déyishlerdin xudük élip qorqqinidin tik turup kétetti.


Shundaq qilip ming bir balalarda bu birnechche heptini ötküzüp bir jüme künige ulishiwalghan Erkin Sidiq, bu axshimi ensizchiliklerdin üzül-késil qutulup kétish, bu heqte ömür boyi qayta oylimasliq üchün yalghuz olturup ölgüdek ichip mest boliwélishni pilanlap küchlük dachüy haraqliridin üch xilini we bir munche zakoskilarni élip öyige kirdi. Rasa oxshitip göshlük qoruma qorup teyyar chöp saldi.


Chöpni emdila süziwatqinida tuyuqsizla ishiki güldürlep qattiq urulushqa bashlidi. Bekla chüchüp ketkenlikidin qolidiki choyla-poylisi bilen tengla chöpi tökülüp yéyilip yerge bir keldi!


«öldüngmu! chaqqanraq achmamsen ishikingni!»


Uning yüriki sel jayigha chüshkendek qildi: bu kelgenler héliqi da’imliq haraqkeshlik olturushining kona ülpetliridin idi. Xatirjem boluwéraq bérip tashqiriqi ishikini échip berdi.


«nege yoqalding shunche waqittin béri? − déyiship warang-churung bilen ishiktin kérip kélishti üch aghine, − bizni tashliwétish niyitige kelmigensen her halda! − ular Erkin Sidiqning jawabini kütmeyla tekellüpsizlik bilen udul méhmanxana öyge kirip kélishti. Ular jozigha tizilghan haraq botulkiliri we texsilerdiki herxil zakoskilarni körüp bosughidila turup qélishti, − mana démidimmu, dostimiz bizdin yoshurunche birliri bilen olturush oynap yürgeniken emesmu!» − ular qaytidin qiya-chiya qilip warqiriship ketti.


Erkin Sidiq duduqlap bir némilerni dep özini aqlashqa tiriship baqqan bolsimu kélishtürelmidi: jozigha tikleklik turghan üch botulka haraq, uning özini aqlishigha qilchilikmu imkaniyet qaldurmighanidi.


«qéni aghiniler olturayli, herqanche ésil méhmining bolsimu bu haraqliringdin ümidingni üz. Ornigha yéngisini élip bérimiz! − dédi boyni bilen béshining perqi qalmighan xamsémiz aghinisi, − bügün biz intayin muhim bir ishni tebriklep ichimiz!»


Aghiniler warang-churung qilishqiniche dastixanni qaytidin retleshke kiriship ketti. Birsi ashxana öydin qacha-quchilarni élishqa kirip kétip chüchüp warqiriwetti:
«way bu néme weqe! yerliringning hemmisila chöpke toshup kétiptighu? He, … qarighanda méhmanliring bilen jédelliship qalghan oxshimamsen? Emmaze, qorumiliring bekla mezzilik purawatidu. Perizimche tazimu oxshapketkendek qilamdu-qandaq?»


«qéni, méhmanliringni chaqirip kirmemsen, birge olturushtin qizghinamsenya? − déginiche bir dosti yataq öyige marap baqmaqchi boliwidi, Erkin Sidiq qolidiki qiliwatqan ishini tashlap hapila-shapila u aghinisidin burun öyge kirip ketti, − hoy aghine, néme anchiwala holuqisen, qiz-piz bolup qalmisun yene?» − déginiche uning arqisidin yataq öyige béshini tiqip ülgürdi. Emma Erkin Sidiq intayin chaqqanliq bilen yerde chéchilip yatqan héliqi ikki kitabni élip kiyim ishkapning üstige étip ülgürdi we:
«aghiniler, öyde héch kim yoq. Bekla retsiz idi, shu. …» − dégendek bir némilerni dep ghodungshighan boldi.


«özichila bizdin nomus qilidighan bolup kétipsen’ghu aghine, mayaqta turghine men bir kirip qarap baqay.» − kirgen aghinisimu uning bunche hoduqqinigha qarap téximu guman qilghan idi. Yataq öyge kirip etrapqa bir qur köz yügürtüp chiqqan bu aghinisi, yenila ishen’güsi kelmey ishkapning ichlirige, hetta kariwatning astilirighiche qarap chiqti:
«’saqi‘, bu öyde birsi yoq, qiz-piz puriqimu kelmeydu!»


«ha, ha, ha! aghinimizning öyide qiz jinsi turmaq, chishi chiwin kirmes bolghan’ghimu bir esirdin ashti dégine!» − dep kona qapaqtin su tökülgendek walaqlap küldi méhmanxanidiki buqa boyun.


Yataq öyini axturup yürgini yenila qayil bolalmay hajetxana terepke qariwidi, Erkin Sidiq yene ittik bérip hajetxanigha kirip héliqi tashni élip su chüshürge sanduqining üstige élip ülgürdi. Hemmige qiziqidighan bu aghinisimu yataq öyidin chiqip Erkin Sidiqning keynidinla hajetxanigha béshini tiqip bir qur köz yügürtüp chiqti:
«bügün bekla ghelite qiliqlarni qilisen’ghu dostum.» − dep Erkin Sidiqning chirayigha zen qoyup qarashqa bashlidi dosti. Emma héch némini angqiralmay heyran bolghan halda méhmanxanigha kirip olturdi.


Ziyapet resmiy bashlinip ketken idi. Erkin Sidiqmu angghiche chöpini töküwalghan ash süyige nan tögürüp yep, qorsiqini toyghuzup özini haraqqa teyyar qilip ülgürdi. Chong ikki texse chiqqan göshlük qoruma derhal chokilarning birdek bulang-talingida qaldi. Qa’ide boyiche péshqedem saqiliq wezipisini ötep kéliwatqan buqa boyun, bügünmu sahipxanliqni qoldin bermigenidi. Péshqedem saqi töt romka aldurup haraqni pem bilen tengshep quyup aghinilirige birdin tarqitip chiqti:
«qéni aghiniler, uzun gepning qisqisi, bügün biz héliqi ’aypalta qoshuni‘ ning ghelibisi üchün kötüreyli!»


Hemmining aghzidin ”aypalta qoshuni üchün!“ dégen sada yangridi. Töt romka bir-birsi bilen nazuk jiringlighan awaz chiqirip urushturuldi. Erkin Sidiq héchnémini angqiralmay, ensiresh ichide aghinilirige qoshulup romkini kötürdi. U, hariqini aditi boyiche aldirimay süzüp turup aghzigha toshquzuwélip biraqla boghuzigha yollidi.


U, hariqini yuta-yutmayla aghzini ikki qollap etkiniche hajetxanigha qarap uchqandek chépip kirip ketti. …


Bir hazadin kéyin Erkin Sidiq öngsüli yoq közliri yashqa tolghan, appaq tatarghiniche hajetxanisidin chiqip keldi. Hemme tengla uninggha qariship heyran bolmaqta idi. Hetta Erkin Sidiqmu özining bu halitidin heyran bolup yashqa tolghan közliri bilen etrapigha hangwéqip qaraytti. Qarighanda u, héliqi weqedin kéyin uzun yilliq bu hemrasidin − haraqning ’lezziti‘ din menggülük ayrilip qalghandek qilatti. Uning hazirqi elpazi aghinilirini bekla chöchütüwetti. Uning chirayi heqiqetenmu qorqunchluq tüske kirip qalghan bolup, tatirip ölüktek aqirip ketken, uruqlap közliri öngkürdek chongqurlap ketkenidi.


«Erkin Sidiq, sen bu bir aydin béri aghrip-tartip qalmighansen-he? − soridi dostliridin birsi, − baya öyge kiripla mijezingning yoqlighini bayqighan idim. Emma yalghuz béshinggha shunche köp haraqni tiklep qoyghininggha qarap sel xatirjem bolghanidim. Dégine, néme boldi sanga bu künlerde?» − Erkin Sidiq közlirini sürtken boliwélip gep qilishtin özini qachurushqa tirishti.


«uni tola bek qistimayli, hélimu boytaq bir er kishining shunche waqittin buyan saghlam turalighinimu bir karamet, − buqa boyun ‘saqi’ gepke arilashti, − meyli, sanga bügünlük kechürüm qilduq. Emma kéyinki qétimghiche ongshilip nöwitingni choqum toliwétisen, untuma!» − déginiche bashqilargha haraq qoyushni dawam qiliwerdi.


«he, gépimizge kéleyli, bu elpazingdin qarighanda, bu bir aydin buyanqi weqelerdin dégendek xewiring bolmisa kérek? − dep gep bashlidi aghiniliridin biri, − bu ay-bu künlerde sheher ichi ongda-dümde bolup ketkendek qorqunchluq weqeler bilen toshup ketti. Emmaze héch kimge démeydighan’gha hemminglar qesem qilip bersenglar, silerge oqup béridighan’gha ajayip bir teshwiq wariqi tépiwaldim, − u, aldirimay qoyun yanchuqidin bir waraq qeghezni chiqardi, − qéni, qesem qilip béremsiler emise?»


«senmu emdi heddingdin ashqili turdung, − dédi saqiliq qiliwatqini romkilarni yéngilap turup, − emdi kélip sanga bizmu ishenchsiz bolup qalduqmu? Erkin Sidiqning öyige biz bügün mushuning üchünla kelmiduqmu, gepni az qélip oqu oquydighiningni!»


Erkin Sidiqni bu chüshiniksiz gepler téximu holuqturmaqta idi. U dostlirining néme deydighanliqini pemliyelmey héli uninggha, héli buninggha qaraytti. Hoduqushtin néme qilarini bilelmey héli chokini, héli chinisini tutup qoyatti. Uning tizliri yéngiwashtin titreshke bashlidi.


«Erkin Sidiq adash, senmu anglighansen, bu bir aydin béri tuyuqsizla ajayip qorqunchluq weqelerni anglawatimiz, u yerde bir bashning qétiqi chiqiriwétilgen … − Erkin Sidiq chöchüginidin emdila aghzigha alghan chéyini pürkiwetti! xewerchi dosti oqushtin béshini kötürüp Erkin Sidiqgha heyranliq bilen qariwaldi, − démidimmu, u xélidin béri aghriq dep. … shu, shundaq, u xélidin béri … he, néme dewatattim? He, u yerde bir xitayning béshi, bu yerde bir xitay balisi boghuzlap tashliwétilgen, ögüni qarisang bir loxenning qarni bösüwétilgen! saqchilarmu aqmaq, ular he dégendila bir munche uyghur qassaplardin gumanlinip tutup solap qoyushqinini démemdighan! eslide bu ishlarni qiliwatqanlar mana munular iken emesmu!» − déginiche qolidiki waraqni oqushqa temsheldi. Erkin Sidiqmu aghzi burnini sürtüwétip u qeghezde némiler yézilghanliqini bilip béqishqa taqiti taq bolupla turatti.

”bayanat!
Qedirlik yurtdashlar! xitay ishghaliyetchilirining salghan zulumi chékige yetti! biz emdi ularni qoghlap chiqirishqa derhal atlanmisaq, ular bizni omumiy yüzlük tazilashqa ashkara atlanmaqta! bizning mexpi qoshun ezalirimiz melum bir shirkettiki pénsiyige chiqiwalghan qatil loxenni palta bilen chanap öltürüp tunji herikitimizni bashlighinimizdin buyan bügün’giche jem’iy on bir qétim xitay qoghlash weqesi peyda qilduq. Biz künsayin tejribisi éship küchiyiwatqan yoshurun wehime peyda qilghuchi qoshun ezalirimizgha tayinip wetinimizde birmu xitay tajawuzchisi qalmighuche bu muqeddes herikitimizni qet’iy jan tikip dawamlashturimiz!
− aypalta qoshuni“



Hemme birdek chawak chélip bu «bayanat» ni tebrikleshti. Angsiz halda dostlirigha qoshulup chawak chéliship bergen Erkin Sidiq, derhal özini tutuwélip chawak chalghan qoligha heyran bolup qaridi we chachrap dégüdek ornidin turup dérizilerni taqashqa kirishti:
«aghiniler, néme qilay deysiler manga! méni balagha tiqay demsilerya!»


Heyran bolghan dostliri téngirqash ichide bir-birige qariwélip birhaza jimip qélishti. Andin saqi bolghini sözge kiriship bu jimjitliqni buzdi:
«Erkin Sidiq aghine, bu künlerde sanga néme boldi? Bundaq ishlarni anglisa xosh bolidighan adem arimizda senla idingghu? Her qétimliq olturushimizda millet, weten dep béshimizni aghritidighan kishi sen emesmiding?» − ‘saqi’ Erkin Sidiqning közige tikilip qaridi.


Uning sözlirini bashqilarmu bash lingshitip maqullap bérishti.


Erkin Sidiq, hoduqqinidin néme déyishini bilelmey hangwéqip birdem turup qaldi: ”yaq, bular rastinla semimiy sözlewatqandek qilidu“ dep könglidin ötküzdi. Xewerchi dostidin bayiqi teshwiqat wariqini sorap qoligha élip birqur oqup chiqti. U qaytidin dostlirigha köz yügürtüp chiqti. Aghinilirining chirayida jilwilen’gen semimiy körünüshige ishendi. Uningdiki qorqush, ensireshliri asta-asta tarqilip sel-pel ornigha kelgendek qildi.


«Erkin Sidiq bu künlerde rasttinla késel bolup sirttiki ishlardin xewiri yoq iken, uni bek zorlimayli. − dep gepke arilashti bayatidin béri gep qilmay he désila gézit qeghizige köp-kök moxorkisini sélip yögesh bilenla meshghul bolup olturghan jimighur dosti. U yanchuqigha qolini sélip köp-kök moxorkidin bir chimdim élip qeghizige sergech ’saqi‘ gha qarap dédi, − qéni emse ’saqi‘ aghine, wezipengni untup qalmighansen he?»


’xewerchi‘ Erkin Sidiqning qolidiki waraqni qayturup élip awaylap qatlap qoyun yanchuqigha sélip turup uninggha qarap dédi:
«ishen’güm kelmeydu sanga Erkin Sidiq adash, bu ishlardin séning xewersiz qélishing hergiz mumkin emes. Ya sen bizge ishenmeydighan bolup qalding, ya bolmisa …»


«xapa bolmanglar aghiniler, yéqinqi bir nechche heptidin béri, … men … men rasttinla aghrip qélip kochilarghimu chiqalmighanidim. … kochilarda boluwatqan ishlardin peqetla xewirim bolmaptu. Manga ishininglar, … silerning tuyuqsiz bundaq qorqunchluq geplerni qilishinglargha heyran qalghanidim. − u sel jayigha chüshüp ornigha kélip olturdi, − dégininglar rastmu? Yenila chaqchaq qiliwatqininglardekla hés qiliwatimen, zadila ishen’güm kelmeydu bu dégininglargha.»
«qarap turupla bunche chong ishlar toghruluq sanga qandaqmu yalghan sözleyttuq? Men téxi bayila bu yerge kelgüche birsidin anglighinimgha néme deysiler? Tünügün kéchide saqchi a’ililikler qorusida bolghan weqeni démemsiler, qarighanda bu qétimqisi xitaylarni bekla chöchütüwetken bolsa kérek, u qorudiki bir xitay saqchi sojangining béshini késip derwazigha ésip qoyghaniken. Bedinini qoruning otturisigha qarnini töküwétip tashliwétiptudek. Üchey-baghrinimu chuwup yéyiwitiptudek! néme dégen dehshetlik, qorqunchluq!» − dédi xewerchi dosti.


«heqiqeten qorqunchluq iken! − déginiche öchüp qalghan moxorkisini qaytidin tutashturdi kök tamaka chékiwatqini, − shuning üchün bizning idaridiki xitaylar biz uyghurlardin yiraq qéchip turidighan, biz xeqqe tikilip qariyalmaydighan bolup yürgenikende, iplaslar!»


«rasttinla qorqunchluq ishlar, …» − dep ghodungshighiniche ’saqi‘ mu romkilargha haraq qoyush bilen aware idi.


«hemmidin qiziq yéri, − dep qoshumche qildi xewerchi dosti, − bu weqelerning hemmisigila héliqi ’aypalta qoshuni‘ dégen imzani tashlap qoyushini démemsiler. Bizning idaridiki xitay bashliq körünüshte xatirjemdek qilghini bilen, umu yoshurunche qéri anisi bilen bir kichik newrisini ichkirige qachuriwétiptudek. Buningdin xewer tapqan bashqa soka bashliq xitaylarmu bankidiki amanetlirini qayturup éliship bala-chaqilirini xitaygha yolgha séliwétish koyida yürgüdekmish.»
«mundaq dégine, mehellidiki dollarchilar némishqa poyiz istansisigha yoghulaydighan bolup qélishtikin dep heyran qalghanidim. Ular eslide xitaylargha poyiz béliti sétip payda élishning péyigha chüshkenikende!»


«anglisam poyiz istansisi qéchiwatqan xitaylar bilen liq toshup kétiptu déyishidu.»


«u néme dégining, qaysi künisi dadam poyiz istansisigha bir ish bilen bériwikenduq, yurtimizgha kétimiz dep bilet élip poyiz saqlawatqan xitaylarning öchiriti uzirap quyruqini körgili bolmaydu dégenti.»


«yene héliqi wyétnam urushidikidek xitay qéchish bashliniptu dengla.»


«yene nediki gepni qilisen, u yildiki xitay qéchish bügünkisining aldida qoligha sumu quyup bérelmeydu!»


«he, mundaq dégin, apirin bu aypaltichilargha. Bu qoshundikiler qanche kishi iken anglidinglarmu?»


«qoshundiki ezalirining sanini ularning bashliqlirimu bilmeydiken déyishidu. Bir-birini tonumaydighan ajayip bir yoshurun teshkilat qurup chiqiptudek. …»
«… …»


Erkin Sidiq, bu geplerni anglap resmiy hayajanlinip yüzlirige qan yügürüshke bashlidi. U nechche waqittin béri özige bérip yürgen qesemlirini untup qéliwatatti. Hetta özige hay bermise, hayajanlan’ghanliqidin nériqi öyidiki héliqi kitablarni élip chiqip dostlirigha körsitishtinmu yanmighudek halgha kelgenidi. ”hay-hay, özüngni tutuwal, ular téxi bu kitablar toghrisida bir néme déyishkini yoq“ dégenlerni xiyalidin ötküzüp özini aranla bésip olturatti.


Olturush yenila burunqi kona pasoni boyiche dawam qilmaqta idi. Botulkidiki haraqning aziyishigha egiship aghinilirining aghzi échilishqa bashlighan bolsa, yéngi-yéngi botulkilarning jozigha tiklinishige egiship ularning hayajini artip, axiri bir-birige gep bérishmey hemmisi teng sözleydighan halgha kélishti. Yérim kéchidin ashqanda kona aditi boyiche saqi bolghini ghipla qilip yataq öyige kirip kariwatni qoldin bermey boghuzliwétilgen qoydek xarqirap xorekke chüshüp ketti. Yene birsi quruq haraq shishisini meydisige bésip öziche bir némilerni dep nale qilghiniche möldürlep yighigha chüshüp ketti. Axirdikisimu yérim külümsiriginiche diwan’gha qingghiyip tatliq uyqusigha pétip qalghan bolup, diwanning bir yénigha boshitilghan qoyuq qusuq uning aramini buzushqa yetmigendek qilatti. Bir hazadin kéyin yighlawatqinimu jozidiki texsining ichige yüzini chilap pükülgen xorikini inchike tartqiniche achchiq uyqusigha gherq boldi. …


Erkin Sidiq, adetlinip ketken bu menzirige qarap qilche naraziliq ipadide bolmay bir chette xiyalgha pétip olturatti. U birinchi romkini yanduruwetkinidin kéyin qaytidin haraqqa qol uzartmighan bolsimu, aghinilirining nutuqlirini hayajan bilen bérilip bashtin-axirghiche zérikmey tingshap olturdi. Uning rohi alahide kötürülüp qalghanidi. Hetta bir yerlirige kélip ’aypalta qoshuni‘ dikilerning héliqi cholaq loxen weqesinimu özlirining qiliwalghanliqidin qizghinip öziche ghudungshupmu ülgürdi. Démek Erkin Sidiq xata ish qilmighan idi. U, orunduqqa yölinip gideyginiche olturup meghrur qiyapiti bilen tamakisini shorap bir haza dostlirining uxlashlirini tamasha qildi. U öziche, bu bir aydin buyanqi weqelerge sewebchi bolghan kishining del özi ikenlikini xiyal qilip ”yaraysen!“ dep könglide özini özi maxtapmu aldi. Emdi uning kallisida kéler qétimliq qilishqa tégishlik wehime peyda qilish herikitining herxil pilanliri tüzülmekte, keynidinla u pilanigha qayil bolmay ret qiliwétip yene yéngisini pilanlimaqta idi.


U, tunji herikitide heqiqetenmu bekla bixestelik qilghaniken. Iz qélishi yaki birersining körüp qélishini qet’iy xiyaligha keltürmey heriket qilghaniken. Shundaqtimu u yenila heyran idi: ”rast dégendek shunche pilansiz we shunche bixestelik bilen qilghan wehimilik herikitimni néme üchün hélighiche pash qilalmidi bu xitaylar? Démek, bundaq ishlarni qilghanda bixeterlikini tola bek mubalighe qiliwétishning hajiti yoq ikende. Eslide bundaq ishlarning xetirini bek mubalighe qiliwétishtiki meqset − yoshurun zerbe bérish ishliridin özini qachurushning bir bahanisi oxshimamdu? − dep oylap qaldi. Dostlirining gépidin qarighanda xitay razwédchikliri alliqachan tunji weqeni waqtinche untughan bolup, hazir ular téximu éghir paji’e peyda qiliwatqan kéyinki weqeler ichige chöküp qalghandek qilatti. Erkin Sidiq bularni oylap pütünley xatirjem bolup qaldi, − ’tapidu bu izlarni bir künisi newrimiz yaki ewrimiz!‘ − néme dégen dahiyane aldin körerlik he!“


Erkin Sidiq xélila rohlinip qalghanidi. Uni bu kéchide pütünley eslige kélip boldi déyishkimu bolatti. …

Erkin Sidiqning eslimiliri bashqa kamérlarda kötürülgen seherlik ingrash-waysashlardin bölünüp ketti. U, bu eslimilirini qachanlardin bashlap eslep yatqanliqini ésige alalmidi. Emma aghriqlirini untup xélila aram élip qalghanidi. Türme ichide yéngidin ingrashlar, waysashlar, xitay gundipaylarning ayaq tawushliri anglanmaqta idi. Tang atqan bolsa kérek? Erkin Sidiqni shérin uyqu tutushqa bashlidi. …O adette dem elish künliri qanchuche uxlashni adet qilghan.
Erkin Sidiq dadisidin: "Namaz oqush-ishi yoqning ishi, Roza tutush-éshi yoqning ishi"-digen maqal temsilni bala chaghlirida anglighan boluıp peqet ésidin chiqarmidi,shunga namazghu oqumaytti,yilda bir kélidighan rozinimu tutup aware bolmayitti. Chunki uning NASA teteqiqat ornida musulmanlargha qarshi teliskop yasash,musulmanlarning yurtlirini bésiwélishta ishlitilidighan istiratigiyilik qorallarni tetqiq qilishqa oxshash ishliri köp idi.
U xitaygha qarshi küresh qilishni xiyalighimu keltürüp baqmighan, ata-anisimu pat-pat téléfonda siyasetke arilashmasliq toghrisida nesihet qilip turatti.Pénsiye maashi we ailisidikilerning siyasiy istiqbali üchün shundaq qilish kerek idi.Ular axiretke ishenmeyitti.

Unregistered
01-06-10, 00:40
Komunist Alimning NASA’da Körgen Chüshi
Siyasetke Arilashmay Bexitke érishish, weten’ge pat-pat bérip kélish,doppa kiyip milliy medeniyetni qoghdash toghrisida riwayetler.
Mehshur Uyghur Alimi, Yehudi Xizmetchisi, Aynip Ketken Nurlanmighan “Ziyali” heqqide bayan
Uyghur Akademiiyisi Tehrirlep Neshr Qildi.
Tumshuq Neshriyati −Sansako

Hazirqi Aptori: Ablimit Maralbeshi, 2009-yil, Seriqbuya

Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Reqibning bishini kes, qarnini chach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
”xep“ déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda «uyghur» sözige ten bérisen.

*****




Birinchi bab



’Uyghur aygha chiqti‘



”tüge kördüngmu? − yaq, körmidim.“
− doqmushtikilerning parangliridin

… …

U, payansiz ketken tektimakan chölining goya insan ayighi tegmigendek yilan baghri sozulup yatqan qum barxanlirining tebi’iy menzirisige alem kémisining dérizisidin qarighiniche xiyal déngizi ichige gherq bolup ketken idi.

U xiyal dunyasidin chöchüp oyghan’ghandek boldi-de, rakéta ichide sel tewrinip qoyup shardek eynek qalpiqi ichidin udulidiki qatar-qatar tizilip imir-chimir yénip özgirip turghan herxil renglerdiki kunupka-signal chiraghlirini bir qur közitip chiqti. Herxil her yangza xrustal ékranlardiki tinmay özgirip turghan ko’ordénat-reqemler, rakétining uchushqa teyyar bolup qalghanliqidin bésharet bermekte idi.

U, intayin hayajan ichide axirqi uchush minutlirini teqezzaliq bilen kütmekte idi. U yénidikilerdin sel temkin körünüshke tirishqandek qilsimu, uning qoruq basqan chirayi hayajanlinish, xushalliq, meghrurlinish, ensireshtek qarimuqarshi héssiyat alametliri bilen tolghan idi. U, ana wetini uyghur dölitining tunji alem kémisi ichide ka’inat boshluqigha qarap uchushning eng axirqi peytlirini xushallinish we temtireshtek bir birige zit rohi qiyapet ichide kütmekte idi.

”mana qara, bizgimu sün’iy hemrahimiz, hetta alem kémimiz bolidighan künler nésip bolidiken-he!“ dep pichirlighach miyiqida külüp qoydi.
Uning yürek soqushliri barghanséri tézliship jiddileshkenliki chirayidin mana men depla bilinip turatti. Uning yüzközliri bir qizirip bir tatirip uni ghemge qoymaqta idi. ”qérighanliqimning alamitimu qandaq bular? − dep oylidi sel ensirigendek bolup. Tetqiqat guruppisidikiler uning bu alem sayahiti üchün qoshqan alahide töhpisini mukapatlash yüzisidin alem kémisining tunji uchushigha uni mes’ul qilip békitken idi. − bu ishning höddisidin chiqalarmenmu? − u, ensirigen halda jayida qimirlap qoydi. − ah xudayim, manga medet bergeysen!“ dep özini özi righbetlendürüshke tirishti.
«uchush teyyarliqi tamam! … on, … toqquz, …» − qulaq tingshighuchisidin keynige sanashning bashlan’ghanliqi anglanmaqta idi.

Uning yüriki téximu qattiq düpüldep soqushqa bashlidi. ”xudayim, küch-quwwet ata qilghaysen-amin!“ dep du’amu qilip ülgürdi. Uning qelbi cheksiz xushalliqqa chömüp özini ajayip güzel bir alemge kirip kéliwatqan dunyadiki birdin-bir bextlik insandek hés qilishqa bashlidi.

«… töt, … üch, …»
Emdi u, xushalliqidin hayajanlinip öpkisi aghzigha tiqilip qéliwatqandek bolup kétiwatatti.

«… ikki, … bir, …»

Birdinla köz aldi yorup illiq, kishige rahet béghishlaydighan bir muhitqa kirip qalghandek, cheksiz xushalliqtin yürek soqushlirimu toxtap qéliwatqandek bilinmekte idi. Uninggha goya waqit toxtap qalghandek bilinip, ene shu bextlik halitide menggü qalidighandek héssiyatlargha chömmekte idi:
”néme dégen bextlik minutlar bu! − pichirlap qoydi u öziche, − jennetke kirip qalghandekla bextlik hés qilimen’ghu özümni, yaki rasttinla jennetke kiriwatamdim qandaq? − cheksiz bextlik héssiyatlar ichide kelime shahadet yéngiliwélishqa aldiridi, − la ilahe illallahu, muhemmidin rosulillah!“

U, ”güldüüür!“ qilghan awaz bilen teng qattiq bir silkinishni hés qilghandek qildi. …

Kariwatta yatqan késelning yénida olturghan bu yéziliq ikki boway, aldida yatqan késelning boghuq xirqirashliridin kéyin chiqarghan awazigha pütün diqqitini bérip qulaq sélishti:
− … La ilahe illellahu Muhemmedun Resulullah !

− jim, bu bichare kelime shahadet keltürüwatidu! − dédi bowaylardin birsi quliqini késelning aghzigha yéqinlashturup. Ular ikkisi derhal ornidin turup késelning aldida hörmet bilen qol qoshturup turdi.

Kariwatta yatqan késel, küchlük bir silkinip qoyup jimip qaldi.

Öre turghan bu ikki boway kariwat aldida yene azraq kütüp turdi. Andin ulardin birsi aldigha sel éngishkiniche yatqan késelning aqirishqa bashlighan uruq bilikidin tutup tomurining soqup-soqmighanliqini bilishke tirishti.

− u ketti, alla uni öz dergahida rehmetlik qilsun! − dédi.

Ikkila boway méyitning aldida turup uzundin-uzun’gha pichirlap du’alar oqudi. Andin méyitning éngikini chétip, öyde tépilghan bir parche aq xese kirlik bilen üstini yépip qoyup öydin chiqishti.

Yolda kétiwétip bowaylar gepke kirishti:
− bu bichare shunche yiraq yerlerdin kélip yapmu-yalghuz tirikchilik qilip, … axiri mushuning üchünla bunche yerlergiche kelgen bolghiymidi?
− kelgen yérini néme dégenti? − soridi yénidiki boway, − türkistanmu-türkmenistan? U yerlerni bekla yiraqlarda déyishidu, shundaqmu?
− bichare téxi aldinqi künigichila ishlep yüretti, − dédi yene bir boway yénidikisining gépi quliqigha kirmigen halda, − bügün péshin’ge chaqirghili kirmisem uning aghrip yétip qalghanliqini nedinmu bilettuq, hey bichare musapir!
− rast dégendek, kelime shahadet keltürginidin kéyin némishqa shunche qattiq silkinip kétidu? − soridi bowaylardin birsi yénidikisidin.
− ademning rohi tendin ajrap chiqiwatqanda shundaq bolidu déyishidiken, − dédi yene bir boway gep sorighan’gha jawaben, − bichare halal ishligini üchün imani bilen ketti.

Ularning her ikkisila teng tekbir éytip doqmushtiki yéza meschitige qarap yürüp ketti.

Uzun’gha qalmayla meschit munarisidin waqitsiz mungluq ezan awazi kélishke bashlidi. …

***

Qaysidur bir yurtdishimiz shunche tatliq temeliri bilen yat bir elning chet bir yézisida, yoshurunup yürüp ene shu shekilde u alemge seper qildi. Yene qanchilighan yurtdishimiz ene shuninggha oxshap kétidighan ulughwar ghayiliri bilen yene nelerde u alemge kétiwatidikin?!
Hey bichare uyghurlar!!



Ikkinchi bab

Türmide


”oynashmighin erbab bilen,
Eplep salar her bab bilen.“
− ’uyghur xelq maqalisi‘


Nedindur bir yerlerdin, bekla yiraq bir yerlerdin − goya xiyaliy bir dunyadin kéliwatqandek bilin’gen dölet gémini bolushqila layiq «ejem» ning jenggiwar muzika awazi qulaqqa ghuwa anglan’ghandekla qilatti. …


Emma bu elde hemme éghir uyqugha gherq bolup ketkenmu qandaq, héch bir yerdin ün-tiwish chiqidighandek emes. …


***

Erkin Sidiq, türme kamérining otturisida, daq sémont yerde hoshisiz ongdisigha qarap yatatti.


U, xéli waqitlarghiche hoshigha kélelmey qimirmu qilmay jimjit yétip ketti. Bir waqitlarda aran hoshigha kélip sella midirlap ketkendek qiliwidi, minglighan yingne pütün wujudigha birla waqitta sanjiliwatqandek aghrip bedenliri ot bolup yénip ketti: ”wayjan“ dep bosh ingrap qoydi. U, titiwitilgendek aghrip kétiwatqan bedinini heriket qildurmay jim yétishi kéreklikini sezgendek qildi. … u qaytidin hoshidin ketkenidi. …


Bir waqitlarda tuyuqsiz qaytidin hoshigha kélip qalghan Erkin Sidiq, qachanlardin béri bundaq hoshsiz yatqanliqini zadila esliyelmidi. Qaytidin ushtumtut bashlinip ketken aghriq, uttur bérip méngisigila taqilip uni zadila aramida qoymidi: ”hoshsiz yétiwergen bolsammughu kashki! − dep özige özi doq qilip ghodungship qoydi. Uning wujudida bir-birsige oxshimaydighan her türlük aghriqlar aylinip yüretti. U diqqet bilen tingshighanidi, bedinidiki eng qattiq aghrighan yérining mix qéqilghan oshuqidin kéliwatqanliqini pemlep qaldi, − qéni aghrighine, aghriqning eng nochisi sen oxshimamsen? Aghri, téximu qattiq aghri, qolungdin kelse aghriwérip méni qaytidin hoshumdin ketküziwetmemsen! − u, nerining bekrek aghriwatqanliqini hés qilsa, shu yérige xitab qilatti, − sen bala tekken beden, manga aghrip bérishtin bashqa yene néme qilalaysenkin! sen aghrishnila bilisen, aghrighine qéni, yene qanchilik aghriyalaysenkin!“


Erkin Sidiq qandaqlarche aghriqlirini untup eslimiler dunyasigha gherq bolup ketkenlikini sezmeyla qalghan idi. Uning xiyali némishqidur tunji heriket bashlishigha bahane bolup bergen bir qétimliq ichi sürüsh weqesini esleshke ketkenidi.


U chaghdiki weqe herqanche külkilik tuyulsimu, Erkin Sidiq shu qétimqi ichi sürüsh weqesige ming qétim rexmet éytatti. Shu qétimliq kélishmeslik weqesi, uning uzun yilliq pishqan yoshurun azadliq heriket jengchisi bolup yétilishige tunji seweb bolup bergen idi. …

Erkin Sidiq, bir künisi béshi qattiq chingqilip aghrighan halda oyghandi. ”axsham olturushtin sa’et qanchilerde tarqalghan bolghiduq? Öyümge qachan we qandaqlarche kelgen bolghiyttim? − u, shunche bash qaturup esleshke urunup baqqan bolsimu héch némini ésige keltürelmidi, − birer kélishmeslik bolmighandu her halda. Bu yéqinlarda mestlikimde da’im reswalishipla kétidighan bolup qéliwatimen, … hey shu haraq dégen merezni!“


U, özige özi ghodungship qoyup béshini yotqinigha téximu ching pürkidi. Béshining aghrishi barghanséri éghirliship közige zadila uyqu kelmidi. U axshamqi olturush menzirisini qayta esleshke tirishti. Shunche tiriship baqqan bolsimu, u olturushta qanchilik ichiwetkenlikini zadila ésige keltürelmidi. Kishi béshigha birer botulkidin dachüy bardek qiliwidi dep oylidi Erkin Sidiq, u botulkilarning tügep-tügimigenlikinimu esliyelmidi. ”awwal shu haraqning chishini chéqishning amalini qilmisam bolmidi, bu qétim haraq xéli bek chishligendek qilidu méni.“ dep ghodungshighiniche ornidin mejburi turup, soghuq suda yüz-közini chalabula nemleshtüriwélipla öyidin chiqip tonush tungganning lengpungxanisigha qarap yürüp ketti. …


Kochida bayatidin béri aylinip burundin adet qilip kelginidek héli lengpung, héli sériq’ash, héli suyuq’ash-pintanglarni ichip baqqan bolsimu ongshilip kételmigen Erkin Sidiq, bir waqitlargha kélip qorsiqi chingqilip qistap kétip uyaq-buyaqtin hajetxana axturup terep-terepke qarap chépishqa bashlidi. Ming teste bir kocha hajetxanisini tépip aldirighinida pul töleshkimu ülgürelmey, pul yighidighan loxenning hay déyishkimu qarimay uchqandek kirip aranla ülgürelidi. … xéli aram tépip qalghinidin kéyin udulida ishiktiki mixqa ésiqliq turghan qara yaltiraq xaltigha közi chüshti. Ixtiyarsiz rewishte qolini uzartip xaltini sirtidin tutup béqiwidi, qoligha kitab-depterdek bir némiler urulghandek bilindi. Xaltini qoligha élip ichidin népiz qara tashliq we qélinraq zengger tashliq chaqqan’ghina ikki parche kitabni chiqardi:

«musteqilliqimizdin ümid barmu?»
«ya musteqilliq − ya ölüm!»

”néme démekchisen yene! − dep ghodungship qoydi u kitablarning muqawisigha perwasizlarche qarap qoyup, − shunche weyrane haletke chüshüp qalghinimizni körmey yene ümidim bar démekchimusen?“


Erkin Sidiq, uyghurche kitab oqumighinigha xéli yillar bolup ketkenidi. Shunga u, bu kitablarnimu érincheklik bilen xaltisigha salghiniche ishini püttürüp kochigha chiqti. Sésiq tamakisini qingghir chishlep chekkech bir haza kocha aylandi. Bügün shenbilik dem élish küni bolghachqa, kochilar mighildap turghan xitay bilen tolup qista-qistangchiliqta aranla mangghili bolatti. ”yigirme yil burun bu kochilar néme dégen azade idi-he!“ dep ghodungship qoyup, yéngidin aghzigha qisturghan tamakisini tutashturush üchün bir qolida chaqmaq chéqip epleshtürelmey qolidiki héliqi qara xaltini bilikige ötküzüwétip turup ésige keldi: ”bu xaltini néme dep qolumgha éliwalghan bolghiyttim?“


Etrapigha qarap exlet tashlighudek birer yer tapalmay ilajsiz uni kötürüp yolini dawam qildi.


Xéli waqittin béri aylinip yürüp öyining aldigha kélip qalghanliqinimu sezmey qalghanidi.


U, öyige kirip özini kariwitigha tashlap közlirini yumdi. Bu arida, bir qolida héliqi qara xaltini tutup yatqanliqi ésige kélip asta bir parche kitabni chiqirip érincheklik bilen perwasizlarche waraqlap qoydi. Bezi betlirige shundaqla bir köz yügürtüp qoyup, goya uyghurche oqushni untup qalghan-qalmighanliqini sinap baqqandek bir-ikki qur oqupmu qoydi. Andin u kitablarni yandiki tompuchkining üstige tashlap qoyup qaytidin közini yumdi.


U, tuyuqsizla chachrap ornidin turup ketti:

”… üchey-baghrini chuwuwiteyli! …“

Kitabtiki bu qurlar uninggha emdila tesir qilmaqta idi. U ittik örülüp héliqi kitablarni qaytidin qoligha élip inchikilep qarashqa kirishti. Her ikkila kitabning aptor ismi ornida ”izchi men“ dégendek bir isim yéziqliq turatti. U, herqanche oylinipmu bu xil texellustiki birer aptorni ésige alalmidi. ”izchi men, yaki shu «iz» romanining birer parchisimu qandaq? … bir yilliri xitaylar u romanlarnimu köydürimiz dep yighip toplitip yürgendek qilishiwatatti, − u qolidiki kitablarning uyer-buyerlirini oqup baqti, − yaq, yaq, bu bashqa bir kitabtek qilamdu qandaq?“ dep oylidi-de, qara tashliq népiz kitabni bashtin bashlap oqushqa kirishti. Kitabni oqughanséri uning sel awwalqi ügdek basqan chirayidin esermu qalmidi. U pütünley dégüdek segip ketken idi. Uning tinchliqqa könüp ketken yüriki qorqushtin düpüldep barghanséri qattiq soqiwatatti. ”néme dégen qorqunchluq gepler bu!“ dep oylidi ünlük qilip.


Erkin Sidiq özini bunche hayajanlanduralighidek birer uyghurche kitab oqup baqmighanliqigha xéli uzun yillar bolup ketkechke, bu kitablarni resmiyla oqushqa kiriship ketkenidi. Oqup bir yerlirige kelginide qayil bolush ipadisi bilen bash lingshitip qoysa, yene bezi yerlirini qaytilap oqup kétetti. Hetta bezide hayajanlinip ornidin turupmu kétetti:
”toghra deydu bu izchi dégini!“ dep öziche ghudungshupmu qoyatti. Yene bir yerlirige kélip olturup chongqur oygha pétipmu qalatti.


U, axiri bu ikki kitabni oqup püttürüwetti. Eng axirqi bir tal tamakisini chiqirip chekkech bir haza ün-tünsiz olturup ketti. Andin bu kitablarni qaytidin qolgha élip aldi-keynilirini örüp-chörüp sinchilap qarashqa bashlidi. Ichidiki sadda qilip sizilghan xerite-resimlerdin tartip muqawilirighiche diqqet bilen közitip chiqti. Bu ikki kitab, uni özige xéli obdanla jelp qiliwalghan idi. Erkin Sidiq xéli yillardin béri bunche bérilip uyghurche kitab oqup baqmighachqimu, bu kitablarni zadila qolidin chüshürgisi kelmeytti.


”uh h h!“ qilip bir ulugh-kichik tiniwélip ornidin turdi. Tuyuqsizla béshining pir qilip qéyishtin qorsiqining bekla échip ketkenlikini hés qilip sa’itige qaridi: ”way-wuuuy, tang étipla qaptughu, waqit néme dégen chapsan ötüp ketken-he! toxta, awwal az-paz bir némiler qilip yewalay.“ dep kitablarni awaylap bir chetke qoyup ashxana öyige qarap mangdi. Bu arida sel ensirep axsham tashqiriqi ishikini etken-etmigenlikini ésige alalmay bérip ishikni tutup béqip xatirjem bolghinidin kéyin ashxana öyige kirip tamaqqa tutush qildi.


”heqiqetenmu kishini ürkütidighan kitablar!“ dep pichirlap qoyup töwendiki qurlarni qaytidin könglidin ötküzdi tuxum qoruwétip turup:

”… wetinimizge tajawuz qilip kirip bésiwalghan barliq xitay tajawuzchiliri bizning eng esheddiy milliy düshminimiz! … shundaq iken, bu ishghaliyetchi düshmenlerni eng küchlük wehimilik mexpiy heriketlerdin paydilinip qorqutup qoghlash pa’aliyiti−bizning bügünki künde qolimizdin kélidighan milliy musteqilliq herikitini qozghashtiki eng axirqi charimiz, … bash tartip bolmaydighan birdin-bir shereplik wezipimiz! …“

Erkin Sidiq chay ichkech olturup béshidin ötken menisiz hayatini esleshke bashlidi.


Gerche u baliliq dewrliride mektipidiki oqushtin bash kötürelmey bengwashliq qilishqimu tüzükrek waqit chiqiralmay waqtini ötküzgen bolsimu, yéngi öylen’gen yilliridin tartip turmushning lezziti ichige pétishqa bashlap öz xelqining teqdiri üstide bash qaturushni barghanséri untughan idi. Kéyinki yillarda yene némishqidur buningdinmu zérikip keypi-sapaliq hayat ichige pétip kétiwatatti. Shunga u, bir balisini yétim qaldurushqimu chidashliq bérip a’ile hayatidin keypi-sapaliq turmushni üstün körüp ayalidin ajriship ketken idi. U, boytaq qalghinigha xéli yillar bolghinigha qarimay qaytidin resmiy öy-ochaqliq bolush ishini zadila xiyaligha keltürüp qoymidi: ”öy tutushning némisige heweslinimen? − deytti u öz-özige, − etigen tur-ishinggha mang, axshimi kel-yotqan’gha kir, bek bolup ketse haywaniy qiyapette bir-biringni yalash, … zérikip qalsang menisiz jédel chiqar, ’éshekke küchüng yetmise ur toqumni‘ dégendek jem’iyettiki naheqchilikler, milliy, siyasiy yaki iqtisadiy zulumlar, hetta özüngning ishliridiki ongushsizliqlar derdide kirip ya ayaling bilen jédellesh yaki bolmisa balangni azarla! …“ Erkin Sidiq éghir mest boliwélish arqiliq bundaq menisiz turmushtin waqitliq bolsimu xaliy bolushni ewzel körgen idi. Shundaqtimu, könglide yenila némidur-bir némisining kemlikini hés qilipla yüretti.


Eslide Erkin Sidiq unche bengwash ösken birsimu emes idi. U, yashliq dewrliride derslirining éghir yükidin herqanche bash kötürelmigüdek qilsimu yenila waqit chiqirip öz milliti, öz wetini, öz dinigha munasiwetlik edebiyat, tarix, pelsepe, psixologiye we jem’iyetshunasliqqa munasiwetlik matériyal we yéngiche qarashlarni shara’it yar berginide mektipide, weziyet yol qoymighanda kitab-zhurnallardin öginip baqqan idi. Hetta dinigha, millitige we yurtigha da’ir tarixiy yaki siyasiy melumatlarni herxil gheyri-resmiy yighilishlarda, olturush-söhbet sorunlirida anglap alahide heweslinip öginip baqqan idi. Bu jehette millitim, wetinim üchün dep bezi ilmiy maqalilerni, téxnikigha munasiwetlik kitablarni terjime qilish, tüzüsh ishlirighimu xéli köp ariliship baqqan, bu jeryanlarda muwapiq sorunlargha kirip qalghanlirida millitim, wetinim dep joza mushtlap sekrep kétidighan jushqunluq peytlernimu bashtin kechürgen, bu xil söhbetlerning beziliride alahide ümidwarliship wetini etila musteqil bolup kétidighandek hayajanlinip ketken bolsa, yene bezide goya bu weten, bu millette qilchimu ümid qalmighandek qarangghu ümidsiz héssiyatlar ichigimu pétip qalghan künlernimu yashighan idi. Qisqisi, Erkin Sidiq bu jushqunluq yillirida milliti, wetinini xitay tajawuzchiliridin tartip élish jehette jem’iyette birer ishenchlik heriket usulini yaki qilchilikmu bir ilgirilesh éhtimalini hés qilalmay kelmekte idi. Emeliyette bolsa, wetini xitay tajawuzchiliri teripidin kündin-kün’ge éghir depsende qilinip burun ata-bowilirining qan-jan bedilige kelgen nurghunlighan milliy hoquq we kishilik heqlirining xitay tajawuzchiliri teripidin birmu-bir bikar qiliwétilishi, eng wehimiliki − xitay tajawuzchilar nopusining tiz sür’ette hessilep artip kétiwatqanliqi uni bekla éghir qayghugha sélip kelmekte idi. Shundaq éghir milliy munqerzlikning körülüwatqanliqigha qarimay jem’iyette özlirini alahide wetensüyer, milletperwer hésapliship yürgen, bolupmu xitay komunist tajawuzchiliri kelgendin kéyin ’közi échilip bilimlik bolghan‘ kishilerning bolung-puchqaqlarda sörep yürüshken ”birdin-bir chiqish yolimiz, … eng toghra hel qilish charisi“ dégenlirining hemmisila dégüdek nöwettiki milliy bohran tereqqiyatimizni özgertishke qilchilikmu roli bolmaydighan quruq dawranglar, qorqanchaqliq, qulluq, ümidsizlik terghip qilin’ghan yoshurun xitay eqidiliri ikenlikini oylighinida uningdiki ümidsizlik téximu ewjige chiqatti. Hetta bir turup qarighanda, xitay tajawuzchiliri weziyet jiddiylishish éhtimali körülidighanliqini mölcherleshken haman, bu türdiki ’milletchi, bölgünchi, … panchi‘ qatarliq kishilirimizni qaytidin türmilerdin chiqirip milliy dawalghushlarning hel qilghuch yolgha qarap kétip qélishining aldini élishta paydilinip yürgendekla bilinetti. Bularni oylighinida, uningdiki azghine ümidwarliqlarmu birdinla tozup kétiwatqandek bolup tuyulatti. Weten ichidiki ’milletchi‘, ’wetenperwer‘, ’dahiy‘ dégendeklerdin ümidini üzgen Erkin Sidiq, chet döletlerde musapir bolup yürgen kona-yéngi ’dahiy‘ lirining pikir-heriketlirige munasiwetlik matériyallarni ming bir balalarda tépip igilep tehlil qilish arqiliq uning heyranliqi téximu ewjige chiqqan idi: goya wetinidiki shunche éghir milliy bohranlarning birdin-bir kélish menbesi chet’eldiki shu ’dahiychaqlar‘ boluwatqandekla tonushqa kélip qalghan idi. Bek ötüp ketse, bu ikkisi otturisidiki perq − xuddi bir öydiki ikki oghulning birsi dadisigha erkilep yürüp ishini hel qilghuzush yolini tutqan bolsa, yene birsi yighlap yürüp ishini hel qilghuzush yolini talliwalghandekla bir perq idi. Halbuki, bizning ishimiz bir a’ilining ichki jédili bolmastin belki pütünley esheddiy dost-düshmen derijisidiki hayat-mamatliqqa bérip taqilidighan chong milliy teqdir mesilisi idi.


Erkin Sidiq bu xil oylardin kéyin, millet-weten dégen mesililerde pütünley dégüdek ümidsizlik patqiqigha pétip qalghan bir xil haletke kirip qalghan idi. Bulargha qoshulup diniy eqidiler toghrisidiki ajayip-gharayip gep-sözlermu uning béshini aylandurup turmaqta idi. Shunga u, mollilirimizning wez-nesihetlirigimu unche bek pisent qilip ketmes boliwalghan idi.


Uningche bolghanda, uyghur jem’iyiti bu éghir bohrandin qutulushi üchün yep-yéngi bir qiyapet bilen otturigha chiqishqa mejburki, u emdi keskin bir burulush yasap ya düshminidin qutulush yolini tépishi, ya bolmisa pütünley gumran bolush yolila qalghan idi. Yer asti we yer üsti tebi’iy bayliqi mol bipayan zémin’gha ige nisbeten ewzel jughrapiyilik bir muhitta yashawatqan herqandaq bir millet, bu ikki yoldin birini talliwélishqa mejbur idi. Emma bundaq keskin burulushni shu milletning yumshaqbash kishilirining qoligha tashlap qoyush bilen hergizmu ishqa ashurghili bolmaytti! bir milletning qudret tépishi hergizmu shu milletning her bir ezasining ortaq awan’gartliq körsitishini teme qilish bilen meydan’gha kélidighan asan ishlardinmu emes idi. Hemme birdek öz teghdiri heqqide bash qaturidighan bundaq bir imkaniyet, her qandaq bir millette mewjud bolup baqmighan we bizdimu bolmaydu. Ortaq tirishchanliq rohi, peqet shu milletning mewjudluqinila kapaletke ige qilalishi mumkin. Bir milletning qutquzulushi, güllendürülushi yaki qudret tépishi mutleq türde eng yéngiliqchi, eng jenggiwar, eng iqtidarliq, eng pidakar, eng keskin, eng tewekkülchi we eng emeliyetchi adimining özini pida qilishi, ülge tiklep bérishi, xelqini yéteklishi we bashqilarni mejburi bolsimu heriketke atlandurushi arqiliqla ishqa ashurulushi mumkin dep oylatti. Bundaq bir dahiy terbiyilinishtin yaki dagh-dughiliq murasimlarda saylinishtin barliqqa kelmeydighanliqinimu Erkin Sidiq yaxshi bilip qalghan idi. Xuddi shuningdek, bundaq bir dahiyning herqandaq bir ammiwi teshkilatning erkin saylimi arqiliqmu otturigha chiqmaydighanliqini, yene shuningdek bundaq bir yétekchi iqtidar igisi emeliy heriketke jelp qilinmay turupmu hergiz öz iqtidarini jari qilduralmay kömülüp tügep kétidighanliqinimu tonup qalghan idi.


Erkin Sidiq, özlükidin ögen’gen ijtima’iy pen qanuniyetlirige asasen, bir millet terkibide bundaq iqtidar igilirining namzatliri mutleq türde insaniyetke ortaq bolghan tüpki éhtiyaj pa’aliyet saheliri boyiche yéterlik sanda saqlinidighanliqini, ularni otturigha chiqirish pursitini yaritalighan millet shübhisiz türde ijtima’iy apetliridin, milliy düshmenliridin, her türlük tosalghulardin ghalip kélip algha ilgirilesh yolini tapalaydighanliqini, emma bir milletke hakim bolushni qolgha keltürüwalghuchi yaki wakaliten qolgha kirgüzüwélishqa urunidighan temexor, shexsiyetchi we abruyperes kishiler xalighan bir sahe boyiche shu sahege xas iqtidar igilirining ornini igilliwélishqila urun’ghan bolidiken, bu millet muqerrer türde qutquzulushtin, ilgirileshtin yaki qudret tépishtin mehrum bolush, hetta téz aridila ézilip gumran bolush xewpige duch kélidighanliqini perez qildi. Uningche bolghanda, milliy musteqilliqni özlirige tüpki ghaye qilidighan herqandaq bir qoshun, herqandaq bir teshkilat, herqandaq bir partiye yaki jem’iyet iqtidar igilirini bayqash, ulargha shara’it yaritip bérish we ulardin paydilinishni özlirining intayin muhim tüpki teshkili qurulush yétekchi prinsipliridin biri qilmighanla bolidiken, bundaq bir teshkil héchqandaq ishni ghelibige yétekliyelmeydu dep qaraytti. Addiy kishilerning herikiti menggü addiy pa’aliyetler da’irisidila cheklinip qaliduki, undaqlar hergizmu murekkep we chigish mesililer ichidin chiqish yoli tapalmaydu! shuningdek uzun yilliq rohiy qulluq idiyisi bilen bulghunup qulluqqa mehküm bolghan ’pishqedem‘ lermu hergiz öz xelqini qutquzush yoligha atlanduralmaydighanliqi éniq idi. Erkin Sidiq yene ijtima’iy qanun bolup bilin’gen munu qarashlarnimu pat-pat köz aldigha keltürüp qoyatti: her qandaq bir ishtiki iqtidar küchini hergizmu yadliwélish bilen, doramchiliq qilish bilen, pul-méligha tayinish bilen érishkili bolmaydu. Iqtidar küchi − belgilik kishilerge tebi’etning, tengrining biwasite apiridisidinla kelgen bolidu. Bundaq bir tebi’iy iqtidar küchining hemme kishide bir tekshi yaki birxil bolmasliqidin meyüslinip kétishimizningmu hajiti yoq. Kim bilidu, bizlerdimu u ishlarning dahiylirida tépilmaydighan bashqiche birer iqtidar amilliri saqlan’ghanmu téxi! héch bolmighanda bügünki milliy we weten üstige kelgen éghir bohrandin qutulush éhtiyajimizgha mas kélidighan iqtidar igilirige purset yaritip bérish, hetta ene shundaq iqtidar igilirini tonuwélish, undaqlargha egishish pursitige érishelisekmu özimizni bextlik hésablishimizgha yétip ashidu. Chünki, herqandaq bir iqtidar igisi mutleq türde bizdeklerge tayinish arqiliqla öz iqtidarini namayan qilish pursitige érisheleydu. Démek, bügünki künde mewjud bolup turghan bizning herqandaq bir teshkilatlirimizda iqtidarni étirap qilalaydighan, iqtidar igilirini bayqiyalaydighan, ulargha pa’aliyet soruni yaritip béreleydighan we ulargha boy sunidighan yétekchi roh bolmisa kérek dégenlerni könglidin ötküzgen Erkin Sidiq, bu heqte néme qilish kérekliki üstide tola bash qaturup zadila birer chiqish yoli tapalmay, bu ishlar üstide bihude bash qaturushni tashlap haraqqa tayinip özini mest-xushluq déngizigha gherq qilishtin ibaret ümidsizlik yolini tallap kéliwatqan idi.


Mana emdi, uning qolida bu qiyin so’allarning jawabi turatti.


”bu kitablar intayin addiy sözler bilen bu menisiz ötüp kétiwatqan hayatining xataliqliri bilen bu xataliqlarning tüpki seweblirini we chiqish yollirini ochuq körsitip bériptu. Hetta bu ghayimizni ishqa ashurush yoligha atlinishning qedemlirini shunche tepsiliy we addiy körsitip bergenki, bizning ’ulugh‘ lirimiz, ’dahiy-yétekchi‘ lirimiz terghib qilip yürginidek undaq he-désila b d t ning derwazisi aldigha bérip yétiwélish, a q sh ning parlamént binasigha telmürüp olturuwélish, qaysi bir qoshna el, qaysi bir küchlük dölet, qaysi bir döletning aq köngül partiyiliri, qutquzghuchi armiyisi, … dégendeklerni tesirlendürmigiche bu ishlirimizni bashqa chiqarghili bolmaydu déyishkenliridek qilghili bolmaydighan chigish we nazuk ishlardinmu emeslikini, ishni awwal öz küchimizge tayinip bashliwilishimizning shunche köp shara’itlirining barliqini oylisa, ademning eqli heyran qalidiken!“


U, özini kariwitigha tashlap chongqur xiyallar ichige gherq bolup ketti. …


Ötken yillarda xizmet bahaniside wetinining jenob-shimalini bir qur aylinip chiqip kelgündi xitaylar bilen uyghur-qazaqlar arisida asman-zémin perq qiliwatqan herxil tengsizliklerni, milliy zulum we kemsitilishlerni, xitay millitige choqundurush we millet süpitide yoq qilinish, chékidin ashqan sün’iy namratlashturulush we nadan qaldurulushlarni körüp ichi tit-tit bolup kelgen bolsimu, bu naheqchiliklerdin qutulush chariliri üstide qilchimu chiqish yoli tapalmighan idi. Hetta öz ana tupriqida shunche köp ish pursetlirining barliqigha qarimay yéngi ish orun pursetlirini shiddetlik köpiyip kétiwatqan kelgündi xitay tajawuzchilirigha tartquzup qoyiwatqan xelqining mutleq köp qismining ishsiz yürüshi, téximu külkilik yéri ish pursiti yaritip bérimiz dep pilanliq türde yallanma ishchi qilip xitaygha tushulushining tégide yatqan yaman gherezlerni perez qilip ichi örtünetti. Wijdani bekrek azablinip ketkinide ”manga némiti, shunche kishining uruq-tughqanliri xitay dölet térrorchiliqning zerbiside naheq qamilip, bigunah öltürülüp, bikardin-bikarghila minglarche yildin béri yashap kéliwatqan öyliridin mejburi heydilip sürgün qilinip, bikardin bohtan-töhmetler bilen jazalinip xaniweyran qiliwétilsimu ’ghing‘ qilishmay jim yürgende, men némanchiwala bash qaturup oylinip kétidikenmen!“ dep, wijdanining sadalirigha pisent qilmay béshini chökürüp jim yürüshke tirishqan idi. Zadila taqiti qalmighanda héliqi ’dosti‘ − haraqni tépiwélip jozigha tiklep qoyup waqitliq bolsimu aram tapqandek boluwalatti.


Erkin Sidiq, yekshenbe künisinimu ene shundaq xiyallar bilen kech qiliwetti.


Uni qelbining chongqur bir yerliridin urghup turghan bir dawalghush, ingrap turghan bir wijdaniy chaqiriq sadasi aramigha qoymaywatatti. Axiri u berdashliq bérelmey bu kitablarda körsitilgen heriket usulliri heqqide oylinip körüwidi, uni bir türlük qorqush, titrek oriwaldi: he-dégendila qoligha parqirap turghan muzdek taqaq sélin’ghan, türmilerde wehshiylerche qiyin-qistaqlargha éliniwatqan paji’elik qiyapiti köz aldigha kéliwélip bedenliri shürkünüp ketti: ”yaq, yaq, yaq. Bundaq ishlar men qilalaydighan ishlardin emes! − Erkin Sidiq xuddi choghqa olturuwalghandek ornidin sekrep turup ketti, − nedinmu yoluqti shu kitablar! − dep ghodungshighiniche özige hay bérelmey héliqi kitablarni yastuqning astidin chiqirip dérizisidin sirtqa chörüwetmekchi bolup mangdiyu, yene toxtap qaldi, − toxta, töwende birersi körüp qalsa qandaq bolidu? Bu binada bundaq uyghurche kitab oquyalaydighan mendin bashqa birmu uyghur yoqlighini bu xitaylar taza yaxshi bilidu! − dep ensirep qaldi, − eng yaxshisi köydürüwétey.“ dégen xiyalgha kélip ashxana öyige kirdi.


Ashxana öyige kirip gaz ochaqni achti. Awwal népiz qara tashliq kitabni yirtip köydürmekchi boldi. Uni qoligha élip ixtiyarsizla waraqlashqa kirishti. Emma néme üchündur uni yirtishqa közi qiymaytti.


”qorqunchaq, toxu yürek!“


Uning ichidin kéliwatqan bir sada uninggha warqirawatqandek bilinip qolliri titrep kitabni yirtishqa qoli barmidi. Kitabni qayta awaylap waraqlashqa, udul kelgen qurlarni qaytidin oqushqa kirishti:

”… xalisingiz tepsiliy oqup chiqing, … xalimisingiz bashqa birsige yoshurun shekilde bériwéting, … bundaq qorqunchaq kishilirimizni, … xelqimizdiki bundaq passip rohiy haletni … xitay tajawuzchiliri mexsus pilanlap yétishtürüp chiqmaqta, …“

Erkin Sidiq shu yerdila zong olturup qolidiki kitablarni qaytilap waraqlashqa, arilap oqushqa kiriship ketti. U, qolidiki kitablardin zadila ayrilghusi kelmeywatqanliqini hés qilmaqta idi: ”yaq, bu kitablarni hergizmu tashlimaymen, hergizmu qoldin chiqirip qoymasliqim kérek!“


Emdi u, bu kitablarni yoshuridighan’gha yer axturush bilen aware idi. Uyer-buyerlerge tiqip baqatti-yu, yene xatirjem bolalmay u yerdin éliwalatti. Bir waqitlargha kélip qolidiki bu kitablarni tiqqudek yer axturup eplik we bixeter birer yochuq tapalmay kitablarni tutqan halda bir haza jim bolup olturup ketti. Birer ish qilip béqishni oylaytti-yu, yene bir yerliridin qorqatti. Emma uning qelbining chongqur bir yerliridin ”birer ish qil, bu yéshinggha kelgüche jim yatqiningmu yéter, nimidin qorqisen! téxi yéqinqi onebesh yil burun bolup ötken barin, ghulja weqelirini peyda qilghan baturlirimizdin séning némeng kem?! qara, arilap körülüp turuwatqan mexpi wehime peyda qilghuchilarning birsimu dégüdek qolgha chüshüp baqmidi. Sen nimidin qorqatting?“ dégendek xitablar quliqining tüwidila jaranglighandek qilatti. Yene bir yerliridin: ”eger xitaylarning qoligha chüshüp qalsang jaza azabigha chidimay qalarsenmikin?“ dégendek ingrashlarmu birlikte tuyulup bedinini shürkündürüwetti: urup qiynashlar, taxtaygha mixlinishlar, titilghan bedinini tuz-laza süyige paturushlar, … qorqup titrep ketti. Derhal kitablarni kariwitining üstige tashliwétip ornidin turup öyidin chiqip ketti. Arqa kochidiki bir tonggan ashxanisigha kirip terlep olturup bir ghédir ’nyu ru men‘ deydighan bettem suyuq’ashtin ichti. Amal qanche, bundaq idare ahaliliri zich yerlerde uyghur ashpezlerge yer chiqmighachqa, ene shundaq nersilerni ichmektin bashqa néme chare? Mentangxanidin chiqip yol boyidiki haraq botkilirigha sinchilap qarashqa bashlidi. ”yaq, shunche ichkinim bu heptige yéter!“ dep özige aran hay bérip keynige yandi. …


Erkin Sidiq, bu heptini ishqa bérip kelgendek ötküzsimu, emma uning méngisi pütünley héliqi kitablardiki chaqiriqlarni oylash bilenla bend bolghan idi. ”law ka tünügün axsham yene jiq ichiwalghan oxshimamdu, béshini kötürelmeyla qaptughu?“ déyishetti ishxanisidiki xitay xizmetdashliri bir-birsige pichirliship. ”jim, bügün uningdin yiraq turushimiz kérek. Haraqqa puli tügep bizdin qerz soraydighan’gha shundaq boliwalidighan ishimu bar uning. Hijiyipla qoydungmu-boldi, balagha qalghining shu, derhal sendin qerz soraydu!“


Erkin Sidiq ularning pichirlap déyishken geplirige qulaq salmighandek boliwélip öz ishi bilen meshghul olturuwerdi.


Uning ichi bekla tit-tit bolmaqta idi: u hayatidiki eng muhim burulush nuqtisi bolup qalighudek bir qarar élishqa jür’et qilalmay qiynalmaqta idi. Aditi boyiche dostlirining öylirige bérip allinémilerni xatirilesh namida uyushturulidighan haraqkeshlik olturushlirigha bérishnimu zadila xiyaligha keltürmeytti. Uning pütün isi-yadi birla ishqa merkezliship qalghan idi. Dostlirimu bu künlerde nöwiti ötüp kétiwatsimu, olturush tüzep uni chaqirishni xiyalighimu keltürüp qoyushmisa kérek? Xélidin béri dostliridin olturush qilish heqqide birer sada chiqmighan idi. Shuninggha qarimay, bu qétim Erkin Sidiqning pikir-xiyali olturush sorunliri yaki haraqqa qarighanda héliqi kitablardila qalghan idi:
”qandaq qilishim kérek? …“

Türme kamérining ishikini sharaqshitip échip kirip kelgen ikki xitay gundipay, Erkin Sidiqning eslimilirini qap bélidin üzüwetti. Uni darqiritip söreshkiniche soraqxanigha − toghrisi jazaxanigha élip kirishti. Yene shu burunqidek menisiz soraqlar, yene urup qiynashlar …


Erkin Sidiq yene kamérining muzdek sémont yéride hoshigha keldi: u, kamérining otturisida düm yatatti. U, wujudidin söngeklirini sughurup tartiwetkendek miliqlap, qimirmu qilalmay jim yétip ketti. Emma aghriq jénini alidighandek pütün bedinini aylinip yüretti. … bir haza hoshini yoqitip qayta ésige kelginidin kéyin, aghriqlirini untushning héliqidek charisini qilishqa shunche tiriship baqqan bolsimu qilche paydisi bolmidi. Bedinidiki aghriqlar barghanséri küchiyip aghrimaqta idi. U, waysashqimu qurbi yetmeytti. Ot bolup yénip aghriwatqan bedinining neri bekrek aghriwatqanliqinimu perq qilalmay jim yétip chidashliq bérishtin bashqa chare eqlige kelmidi. …


U, pat-patla hoshidin kétip we qaytidin hoshigha kélip dégendek, xéli waqitqiche xudini bilelmey yétip ketti.


Bir waqitlarda u aghriqlirini qaytidin resmiyla hés qilishqa bashlidi. ”bayatinyaqi nede qalghanting sen aghriq?“ dep közini échip qarangghuluqta etrapqa qarashqa urunup baqti. Kamérining ichi shunchilik göristan qarangghuluq bolup tuyuldiki, u közlirini échip-achmighanliqinimu perq qilalmay xélighiche yétip ketti. Uning pütün bedini chingqilip yérilip kétidighandek aghrimaqta idi. Uning bedenliri ishship goya bir tulumgha kirip qalghandekla hés qilmaqta idi. Bashqa kamérlardin arilap jöylüp waysashlar we kimdur birlirining tongguzdek xorek tartishliridin bashqa türme ichi jimjit bolup ketkenidi. Gundipay xitaylarning ayaq tiwishlirimu bésiqqan idi.


”yérim kéchidin ashsa kérek?“ dep oylidi Erkin Sidiq. U, asta-asta aghriqlirini untup qaytiwashtin eslimiler déngizigha gherq bolup ketti. …

Erkin Sidiq, héliqi ikki kitabni oqughinidin kéyinki künlerde öz hayatining qimmitini emdila tonuwatqandek tuyghulargha kélip, uning ghururi qelbini qaytidin mujumaqta idi: ”hayatning qimmitini bil! menisiz ötküzgen künliringge emdi bes!“ uning wijdani qandaqtur bir ishlargha chaqirip uni aramigha qoymaywatatti.
Sirliq bu hayat, Erkin Sidiqni ganggiritipla qoyuwatatti. U, bu künlerde özining pikirlirige zadila hakim bolalmay qéliwatatti. Uning pikir-xiyalini qelbining sirliq herikiti öz iskenjisige éliwalghandekla qilatti. ”ghurur, wijdan, … qelb, ah sen qelb! sen nede, sen néme, sen kim?“ Erkin Sidiq bu so’allarghimu jawab tapalmay yüretti. U, uzun yillardin buyan özining ichide ikenlikidin guman qilishqa bolmaydighan, emma özige yat bolup tuyuluwatqan qelbining chongqur bir yerliridin qaynap chiqiwatqan nalilirige zadila qulaq salmay kéliwatqan idi. Mana emdi, u sirliq yerdiki sadalarning igisi öz küchini körsitishke atliniwatqandek qilatti. Uning wujudighila tewe bolghan, emma uninggha zadila boy sunmay kéliwatqan chongqur qelbi uninggha eng mukemmel bir insan bolush süritini sizip uninggha ülge qilip körsetmekte idi. Uning ichidiki namelum bir yerdin urghup chiqiwatqan bu insanliq sadasi Erkin Sidiqdin artuq bir néme telep qéliwatqandekmu qilmaytti: ”eqelliy bir adem bolishingnila telep qilimen!“ mana bu, uning qelbidin chiqiwatqan sadaning birdin-bir telipi idi. Epsuski, Erkin Sidiq yashawatqan bu jem’iyette bunchilik eqelliy telepni qandurush imkaniyetlirigimu yol qoyulmaytti. U, öz ichidin kéliwatqan bu eqelliy telepni qandurushi üchün qilchilikmu tirishchanliq körsitelmey kéliwatqanliqidin qelbining sotlishigha uchrimaqta idi. Héliqi ikki parche kitabni körginidin kéyin, yéqinqi künlerdin buyan Erkin Sidiq qelbining sadalirini azraq bolsimu perq qilalaydighan halgha kelmekte idi. Shunga u oylinip qaldi: ”rast emesmu, men eng eqelliy bir adem bolup yashashnila telep qilidikenmen’ghu, bu telep mining addiy bir insanliq telipim, eqelliy kishilik heqqim emesmidi? Ya bolmisa men bu jem’iyettin, toghrisi bu xitaylardin hemmige qabil xasiyetlik adem bolushni yaki milyardlarche dollarni bésip yatidighan rokéfillér, bil gatis bolushni, we yaki dunyani astin-üstün qiliwiteligidek bilim keship qilalaydighan uyghur ’éynishtéyni‘ bolushni telep qiliwatqanmidimya? Bundaq bir telepte bolushqimu heqqim bar emesmidi? Bundaq telepler insaniyet jem’iyitini ilgiri süridighan heqqaniy telepler emesmidi?“ uning tepekkur dunyasi tinmay ishlimekte idi. …


Toghra, Erkin Sidiq téxi ötken yilila bérip körüp kelgen, bipayan yéza-qishlaqlarda ottura esir müshkülchilikliri ichide tolghinip azabliniwatqan milyonlighan uyghur qatarliq qérindashlirigha sélishturghanda alahide üstün sewiyilik turmushtin behrimen boluwatqanliqini toluq hés qilghan idi. Bundaq teleylik bir uyghur perzenti bolghanliqidin heqiqetenmu pexirlinishi kérek idi. Halbuki, shuningdin étibaren Erkin Sidiq özining bunche teleylik bolghanliqidin pexirlinish turmaq, buning del eksiche, u özini eng peskesh, eng chong gunahkar hés qilidighan bolup özgirip kelgen idi: ”men shu xar-zarliqta qalghan milyonlighan uyghurlarning téniwélishqimu bolmaydighan bir ewladimen. Eger men bir xitay bolghinimda idi, méni énjinirliqta emes belki étizliqta déhqan qilip ishlitishkimu shertim toshmaydighan birsi bulishim mumkin idi! men ene shu milyonlighan qérindishimni tinchitish üchünla bu orun’gha tallan’ghan bulishim kérek! eger shu uyghurlar bolmighan bolsa bundaq turmush sewiyisidin behrimen bolalishim turmaq, men bu alemge törilishimnimu qiyas qilalmas bolar idim. Men shu uyghurlar bolghini üchünla mewjudmen. Ular méning hayatim, méning jénim! undaqta men qandaqmu ularning shillisige dessep turup bu hayatimni yashiyalaymen?! yaq! men ularning üstige chiqiwalalmaymen, bundaq qilishqa méning qilchilikmu heqqim yoq! men ulardin töwende turushum, ularni yölishim we ularni béshimda kötürüp méngishim kérek! buning üchün ézilip ketsemmu özümni shereplik insan dep pexirlinishim kérek!“


Erkin Sidiq, éghir gheplet uyqusidin emdila oyghiniwatqandek tuyghulargha kelmekte idi.


U, hayajanlan’ghanliqidin öy ichide jim turalmay aldi-keynige méngishqa bashlidi. Emdi u, keskin bir qarargha kélip bolghan idi: ”millitim, wetinimning hörlüki üchün choqum birer ish qilishim, milliy azadliq herikitini qozghashqa paydisi, töhpisi bolidighan birer emeliy ish qilishim kérek!“


Emma u, ishni nedin bashlashni, buning üchün némiler qilalaydighanliqini bilelmey tépirlapla qalghan idi. Bu ish heqqide bashqa birliri bilen meslihet qilishqimu pétinalmay bir-ikki heptini garangdek ötküzüwetti. Arilap héliqi kitablarni tiqip qoyghan yéridin chiqirip oqupmu qoyatti. Emdi u, bu kitablarni yadliwalghandek halgha kelgen bolsimu, yenila bu kitablardin zadila ayrilghusi kelmeydighan halgha kélip bolghandek qilatti. Erkin Sidiq öz kespi sahesi boyiche kitabta körsitilgen ishlardin birersini bolsimu qilip béqish niyitige kélip derhal kitab tekchisidin bu ishlargha yarighudek birer yip uchi béreligüdek kitablirim barmikin dep jiddiy axturushqa kirishti. Bir nechche sa’et kitab axturushtin héchqandaq netijige érishelmey, ümidsizlik bilen qalaymiqan chéchilip yatqan kitablar döwisi ichide olturup qaldi. ”ejeba, ögen’gen bilimlirimning hemmisila xitaylarning paydisi üchün layihilen’gen bolushi mumkinmuya? … yaq, yaq, yaq! undaq bolushi hergiz mumkin emes!“


U, bashtin-axiri xitay menpe’eti üchünla xizmet qilishning telimini élip kelgechkimikin, ögen’gen bilimliridin paydilinip millitini bundaq éghir bohran’gha pétip qalghan halitidin qutquzup chiqishqa atlinish yolini tapalmay qiynalmaqta idi. Erkin Sidiq, özining on nechche yilliq bilim jughlanmiliridin her qanche qilipmu yoshurun wehime yaritishqa esqatidighan tüzükrek birer layihe chiqiralmidi.


Ene shundaq adettiki shenbe künlirining bir axshimi idi. U, bir bésip, ikki bésip dégendek méngip kocha aylinip yürüp kochilarning biridiki kechlik xitay bazirigha kirip qalghanliqini özimu sezmey qaldi.


Goya ademni bir hap bilenla yutuwétidighandek hinggang chishliq xitaylar bir qolida sapliq, yene bir qolida yaypang qazan, adem hö qilghudek sésiq puraqlar chiqiriship haywanmu yémeydighan alliqandaqtur bir némilerni qorushup, kékirdekliri yirtilghuche warqiriship xéridar chaqirishmaqta idi. Ulardin birsi udulidin ötüp kétiwatqan Erkin Sidiqning uyghur ikenlikini perq qildi éhtimalim, pürliship ketken kawining üstige ehmiyetsizla tilip yasap qoyghandek peghez qapaqliq közliri bilen uninggha aliyip qarap qoyup bashqa xéridarlarni chaqirish bilen bolup ketti. Erkin Sidiq bu xitayning chirayidin ”sen xeq ishlitishni bilmigen bu zéminni mana biz ishlitimiz, eqli yoq haywanlar!“ dep mesxire qiliwatqan qiyapitini körgendek qildi-de, ghezipidin yüzliri qizirip ketti. Kentir-orunduqlarda yérim yalingachlinip jahanni hap qilip yutuwétidighandek elpaz bilen qomush chokilirini tutup texsilirige hujum qiliwatqan xitaylarning yirginchlik, wehshiy qiyapitini emdila körüwatqandek yirginip ketken Erkin Sidiq, derhal bu migh-migh xitay qaynap ketken bazardin chiqip özini qarangghu bir tar kochigha atti.


U, égiz a’ililik binaliri bilen tolup ketken qarangghu bir kochida kétiwatqach mana mushu xitaylar teripidin qiynap wehshiylerche öltürülgen yéqin tarixtiki tömür xelipini, abduxaliq uyghurni, memtili tewpiq ependini, ghoja niyaz hajimni, sabit damollini, lutpulla mutellipni, exmetjan Erkin Sidiqni, memtimin iminopni, axunopni, mijit silingni, zeynidin yüsüpni, barin, peyziwat, ghulja shéhitlirini, shuningdek yene etrapidiki tonush-bilishlirining a’ile-tawabetlirini bir-birlep köz aldigha keltürmekte idi. Sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide ofitsér bolghan dep türmide qiynap öltürülgen sawaqdishi memetning dadisini, chong dadang bir nahiyide qazi bolghaniken dégen bahane bilen pütün yer-zémin we mal-mülükliri musadire qilinip chet yézilargha sürgün qilinip weyran qiliwétilgen osmanning a’ilisini, oqughuchiliringgha milletchilik éngini teshwiq qilding dep nazaret astigha élinip urup qiynap bir ömür nakar qiliwétilgen semet mu’ellimning xaniweyran a’ilisini köz aldigha keltürdi. … hetta eng yéqin baliliq dosti bolghan iminning dadisini hergizmu ésidin chiqiralmay kelgenidi: mehellisining eng moysipit shepqetchisi dep tonulidighan iminning dadisi, kelgündi bolup kélip ach qélip kocha doqmushida xudini bilmey yétip qalghan bir cholaq xitay tilemchisini qol harwisigha sélip sörep idarisige apirip xitay shujisigha yalwurup ming teste ishqa aldurup qoyghini üchünla, qutulduruwélin’ghan bu cholaq kelgündi xitay, medeniyet inqilabida uni urup bir ömürlük nakar qiliwetkenidi:


’xitay medeniyet inqilabi‘ ning térrorluq qaplap ketken künlirining biri idi. Erkin Sidiq, iminning dadisini küresh qilip qamap qoyghan yérige imin bilen tamaq apirip bérishke barghinida, bir ishxanining penjirisidin héliqi cholaq xitayning iminning dadisini hedep urup mushtlawatqanliqini, dunyadiki eng méhriban adem dep tonulidighan bu ademning tayaq zerbisidin yüz-közliri qan’gha boyilip ketkenlikini körgen bu ikki aghine, néme qilarini bilelmey hönggirep yighlap kétishkenidi. …
Mana bügün, ene shundaq achchiq derdlerni tartqan, hetta ata-anisi, aka-hediliri, yéqin uruq-tughqanliri öltürülüp-qamiliwatqan a’ililerning bala-chaqilirimu birxiyalida yoq xitaylarning quyruqida paypasliship, bir nechche tiyinliq tayini yoq ish heqqi bar orunning, kojang-chujangliqning, hetta birer ebgar ishchiliqning ghémide xudini bilelmey chépip yürgenlerge uning zadila eqli yetmey yüretti. Erkin Sidiq bu xil gheyriy hadisilerning, yirginishliklerning sewebini mana emdila tonughandek qiliwatatti: ”izchi menning kitabida heqiqetenmu toghra déyilgen iken, xelqimizning rohiy dunyasida mustemlike-qulluq illetliri heqiqetenmu chongqur yiltiz tartip ketkeniken!“


Erkin Sidiq ene shundaq chigish xiyallar ichide zich binalar bilen qorshalghan arqa kochilarning biride kétiwatatti. U, bir binaning doqmushida ixtiyarsizla toxtap qaldi.
Erkin Sidiq, yandiki binaning doqmushida salqinlap olturghan qéri loxenni yiraqtiki kocha chirighidin kéliwatqan ghuwa yoruqta tonughandek qildi. Qatlima orunduqta chigh yelpügüch bilen özini yelpüp olturghan bu qéri loxen, bir barmiqi yoq cholaq qolida tutqan eynek konsérwa qutisidiki qaynaq süyini qéri hindi xorazning pokunidek sanggilap ketken géligha töküp ghurtulditip yutup, goya bu wetende yüz yildin béri yashap kéliwatqandek bir xiyalida yoq olturatti. Bu loxen herqanche qérip pütün epti-béshi chiberquttek qoruq bilen qaplinip ketken bolsimu, Erkin Sidiq uning cholaq qolidin bashqa yüzsiz we rezil chirayini bir qarapla tonughanidi. Bu qéri xitay jallatning bashliri taqirliship ketken bolup, asma maykisi üstide körünüp turghan kökriki pürliship qéri kalining boyun térisidek sanggilap qalghanidi.


”bu xitay, iminning dadisini mushtlap urghan héliqi cholaq xitayning del özi shu!“ Erkin Sidiq keynige bir qedem yénip bu qéri loxen’ge sinchilap yene bir qariwaldi. Bu xitay jallatning bir puti alliqachan görge sanggilap qalghaniken. Erkin Sidiqning köz aldigha iminning dadisi yüz-közi qipqizil qan’gha boyalghan halda qayta namayan bolghandek qildi. ”yaq, bu jallat xitayning aramxuda öz ejili bilen ölüwélishigha hergizmu yol qoymasliqim kérek!“


U etrapigha ittik bir qur köz yügürtüp chiqti. Sel nérida turghan texsichilik bir népiz tashqa közi chüshken Erkin Sidiq, derhal bérip uni qoligha élip xuddi diska atidighan yénik atlétika tenheriketchiliridek teyyarlandi. U qéri loxen, yumuq közlirini zoruqup échip Erkin Sidiqgha yirgen’gen qiyapette mensitmigendek shundaqla bir aliyip qarap qoyup qaynaq süyini hinggang chishliri arisigha töküshni dawam qilmaqta idi. Erkin Sidiq aghinisi uchun qisas oti ichide ot bolup yanmaqta idi. U, yenggil qedemler bilen bu qéri jallatning keynidin yéqinlashti. Uning köz aldigha bu loxenning yigirme-ottuz yil awwal, baliliq waqtidiki dosti iminning dadisigha xuddi ming yilliq öchi bardek keynige dajip turup uchqandek étilip kélip küchep musht étiwatqan qiyapiti qaytidin gewdilinip, uning wujudini ghezeptin kelgen namelum bir qara küch oriwaldi. …


«tars!»


Erkin Sidiq ésige kélip, aldidiki qorqunchluq menzirini körüp chüchüp ketti!


Yiraqtin kelgen ghuwa yoruqta loxenning taqir béshi u quliqidin bu quliqighiche ikki élik patqudek échilip qan arilash ménge qétiqi bir quliqi terepke qoyuq éqip chiqiwatqan, bir chéke tomurdin inchike chirildap étilip chiqiwatqan qan, xuddi kichik balining süydükidek binaning öngüp ketken qizghuch xishlirigha chachrap qipqizil qan’gha boyimaqta idi. Loxenning peghez qapaqliq közliri pewqul’adde chekchiyip échilip köz chaniqidin chiqip kétidighandek pultiyip bir yan’gha tikilip qéliwatatti. Uning qaynaqsu shishisini tutqan töt barmaqliq cholaq qoli dir-dir titrep asta quchiqigha chüshüp, shishisidiki qaynaqsumu tökülüp éghini höl qilishqa bashlidi. Orunduqida tüp-tüz kiriship bir dem turghan qéri loxen, bir yan’gha qingghiyip sémont yerge ”güp!“ qilip yéqilip chüshti. Échilip qalghan méngisidin qan arilash éqip chiqiwatqan ménge qétiqi sémont yerge yéyilishqa bashlidi. Jan talishiwatqan loxenning bir qoli bilen bir puti xuddi yéngi boghuzlan’ghan qoyningkidek tépicheklep silkinip arqichilap tépip qoyatti. Her tipchekliginide yérilghan chéke qan tomurdin jirildap éqiwatqan qanmu bir küchiyip-bir pesiyip aqatti. Ölüwatqan loxenning tipchekleshliri barghanséri aziyip, axiri bérip dirildap titrepla yatatti. …


Bu paji’elik menzirini körgen Erkin Sidiq, qorqqinidin ghalildap titreshte ölüwatqan aldidiki loxendinmu qélishmighudek halgha kéliwatatti. Bolupmu bu jallat xitayning ménge qétiqini körüp üchey-qérini tetür örülüp kétidighandek aghzigha qapliship kelmekte idi. U, özini aranla tutuwélip néme qiliwatqanliqini özimu sezmigen halda, istixiyilik bir heriket bilen tam tüwige chüshken héliqi népiz tashni hapila-shapila élip nérida turghan bir tashlanduq qara yaltiraq xaltigha saldi-de, aldi-keynige qarimay bashqa bir qarangghu kochigha kirip ghayip boldi. …


Erkin Sidiq, nelerni aylinip we qachanlarda öyige kéliwalghanliqinimu bilelmidi. U, héliqi tash sélin’ghan yaltiraq qara xaltini tutqan péti méhmanxana öyide nepisi nepsige ulashmay hasirighiniche olturatti. Qorqqinidin ghalildap titrep chishliri resmiy kasildimaqta idi. Birdinla héliqi loxenning qan arilash qoyuq éqip chiqiwatqan ménge qétiqining sémont yerge yéyilip bir kélishi köz aldigha kéliwélip, pütün üchey-baghri aghzigha qapliship kelgili turdi. U ornidin chachrap étilghan péti bérip hajetxanigha aranla ülgürdi. … hélimu yaxshi haraqkeshlikte qusush maharitini xélila yétildürüwalghaniken, bolmisa bu qusushqa zadila berdashliq bérelmigen bolarkenduq. Emma qorqushtin kelgen titrek barghanséri küchiyip resmiy bezgektekla ghalildap titrimekte idi. Axiri uning tizliri wujudining éghirliqini kötürüp turushqa berdashliq bérelmey ewrezning aldidila mokkide olturup qaldi. Etigendin béri tüzükrek bir néme yémigenliktin bolsa kérek, tolghinip-tolghinip quruq qey qilatti. Goya pütün hayatidiki derd-elem, qan-yighilirini biraqla qusup taziliwétidighandek, qey qilghanséri aram éliwatqandek hés qilmaqta idi. Bir haza quruq qey qilghinidin kéyin yashqa tolghan közlirini sürtüp ornidin turushqa tirishti. Emma bir qolida héliqi qanliq tash parchisini hélighiche ching qoltuqlap olturghanliqi ésige kélip, derhal uni xaltidin chiqirip tazilashqa kirishtiyu, uning üstidiki qanliq ménge qétiqini körüshi bilen teng yene qaytidin boghulup-boghulup quruq qey qilishqa kirishti. …


Bir hazadin kéyin sel ongshiwalghandek hés qilip, u tashni közini yumup turup sugha tutup chotkilap yudi. Andin yüz-közini uzundin-uzun’gha sopunlap yudi. Aghzigha su élip uda bir qanche qétim ghar-ghar qildi. Azraq su ichip özige sel jan kirgendek hés qildi. Tirmiship yürüp ornidin turup méhmanxana öyidiki tam’ishkap eynikining aldigha keldi: Erkin Sidiq eynekte özining süritini shunche qarapmu tapalmidi! eynektiki u chiray, uninggha tonush bolghan özining chirayigha zadila oxshimaytti. Eynektiki shekilning közliri qizirip qan’gha tolghan, renggi-rohi tatirip ölükningkidinmu better saghrip ketken, yüzining tériliri goya köküyün qoruwatqan kalining kassa tériliridek lipildap titrimekte idi. U, eynekke qarighach bu chiraygha awaylap qolini uzatqandek qiliwidi, bir némilerni sezgendek qildi − démek bu yüz, uning özining yüzi idi! lönggige yüzlirini sürtüwatqanda, qisqa yenglik könglikining sol yéngida bir parche qan arilash ménge qétiqi déghining qétip qalghanliqini körüshi bilen teng qaytidin ashqazini tetür örülüp aghzigha kepliship kélishke bashlidi. …


Sel ongshalghandin kéyin qayta aghzi-burnini chayqap hajetxanisidin chiqip yataq öyige kirip, kariwitigha özini tashlap béshini kirliship ketken yotqinigha pürkidi. Uzundin buyan yuyuqsiz qalghan kir yotqinigha singip ketken achchiq puraq hemmini bésip chüshti bolghay éhtimalim, könglining aylinishi sel bésilghandek, hés-tuyghuliri qaytidin ishleshke bashlawatqandek tuyuldi. Yatqan yéride qoligha bir néme urulghandek qiliwidi, silashturup u nersini tutup baqti. Qoligha urulghan nersining héliqi kitablar ikenlikini sezgendin kéyin ornidin irghip turup u kitablarni jan-jehli bilen küchep pirqiritip ishiki terepke atti:
”sen kitablar, méni mushu halgha qoyghan!“


Qaytidin güpla qilip yotqan’gha özini atti. Uning titreshliri téxiche toxtimighanidi. Bedinining titrishidin kariwitimu bilin’güdek ghichirlap turatti.


”yaq, yaq! men bu ishlarning ehli emesmen! men dégen uyghurlar arisida kem tépilidighan bir énjinérmen, bundaq ishlargha özümni xoratsam xelqimge bir kesip ehlini ziyan’gha uchratqan bolup qalmamdim! bundaq ishni kim qilsa qiliwalsun! uning üstige qéyin-qistaqqa élinip öltürülgen, nakar qilip tashliwétilgen, xaniweyran qiliwétilgenler méning a’ilem yaki méning urugh-tughqanlirimmidi?! xeqqe néme qerzim bar méning? Wetinim, millitimmish! xalisang héliqi izchi dégining chiqip özüng qiliwal bu ishliringni! qaysi bir dölettiki muhajirlirimiz xoymu yaxshi qilghaniken: ’bu izchi men dégenning kitablirida palani yérimni sürtüp tashlaymen! … nochi bolsa özi qilip baqmisunmu bu dégenlirini! … uning kitablirini uchrighan yerde birnimu qoymay köydürüp tashlishimiz kérek!‘ dégen buyruqlarni chiqirip nechche ming parchisini otqa sélip köydürüp bekla yaxshi qilghaniken, eqli bar némilerken shu muhajir dégenlerning!“
Erkin Sidiq warqirap chalwaqashqa, hönggirep yighlashqa bashlidi. Ghalildap titreytti, qorqup etrapigha qaraytti, yene köngli élishatti, ölgüdek pushayman qilatti.
”weten, millet, ghurur, wijdan dégenlerni ömür boyi éghizimgha élip qoymaymen!“ dep hélidin-héligha özige özi qesemler qilatti.


Erkin Sidiq, tügeshmekte idi. …

”qorqunchaq aqmaq!“ dep özini özi shangxo qiliwaldi eslimiler qaynimidin chiqqan Erkin Sidiq kamér otturisida ongdisigha yétip turup. U, özining tunji heriket qilghan shu künidiki qiyapitini pat-patla ésige keltürüp öziche külüp kétetti. U, bedinidiki aghriqlirini pütünley untughandek qilatti. Eng axirqi minutlirida, qolidin kélidighan birdin-bir ishi, shérin eslimilirini qaytidin köz aldigha keltürüwélish bolidighanliqini yaxshi bilgechke, bu pursetni bikargha ötküzüwétishni zadila xalimaytti.
U, kamérda yétip kona ishlirini esleshni dawam qilmaqta. …

Erkin Sidiq, shu tunji qorqunchluq weqedin kéyin etidin kechkiche qorqushtin chöchüpla yüridighan bolup qaldi. ”mana saqchilar kélidu, ene méni tutup kétidu, …“ din bashqa héch néme xiyaligha kelmeytti. Herhalda ghalildap titreshliri bilen köngli aylinishlardin qutulghandek qilatti. Shundaqtimu yüz yilliq yotqan tutup yétip qalghan kona késel körpisidek tatirip, közliri chongqurliship oridekla bolup qalghanidi. Bedinimu uruqlap barghanséri quruq kötekke oxshap qéliwatatti. Idarisidiki xitaylarmu “qaranglar, bu mexluq haraqni ölgüdek ichidighan bolup ketti, qarighanda axsham yene sayda susiz qalghan mozaydek ichiwalghan bolsa kérek? …” dégendin bashqa uningdin qilche bir ishtin guman qilmighanidi. Shuningdek, idarisidiki xitaylardin paji’elik öltürülgen héliqi xitay loxini toghrisidimu birer gep tuymidi. Shuninggha qarimay ”law ka, sanga téléfon! … kasimu, séni birsi chaqiridu! …“ déyishlerdin xudük élip qorqqinidin tik turup kétetti.


Shundaq qilip ming bir balalarda bu birnechche heptini ötküzüp bir jüme künige ulishiwalghan Erkin Sidiq, bu axshimi ensizchiliklerdin üzül-késil qutulup kétish, bu heqte ömür boyi qayta oylimasliq üchün yalghuz olturup ölgüdek ichip mest boliwélishni pilanlap küchlük dachüy haraqliridin üch xilini we bir munche zakoskilarni élip öyige kirdi. Rasa oxshitip göshlük qoruma qorup teyyar chöp saldi.


Chöpni emdila süziwatqinida tuyuqsizla ishiki güldürlep qattiq urulushqa bashlidi. Bekla chüchüp ketkenlikidin qolidiki choyla-poylisi bilen tengla chöpi tökülüp yéyilip yerge bir keldi!


«öldüngmu! chaqqanraq achmamsen ishikingni!»


Uning yüriki sel jayigha chüshkendek qildi: bu kelgenler héliqi da’imliq haraqkeshlik olturushining kona ülpetliridin idi. Xatirjem boluwéraq bérip tashqiriqi ishikini échip berdi.


«nege yoqalding shunche waqittin béri? − déyiship warang-churung bilen ishiktin kérip kélishti üch aghine, − bizni tashliwétish niyitige kelmigensen her halda! − ular Erkin Sidiqning jawabini kütmeyla tekellüpsizlik bilen udul méhmanxana öyge kirip kélishti. Ular jozigha tizilghan haraq botulkiliri we texsilerdiki herxil zakoskilarni körüp bosughidila turup qélishti, − mana démidimmu, dostimiz bizdin yoshurunche birliri bilen olturush oynap yürgeniken emesmu!» − ular qaytidin qiya-chiya qilip warqiriship ketti.


Erkin Sidiq duduqlap bir némilerni dep özini aqlashqa tiriship baqqan bolsimu kélishtürelmidi: jozigha tikleklik turghan üch botulka haraq, uning özini aqlishigha qilchilikmu imkaniyet qaldurmighanidi.


«qéni aghiniler olturayli, herqanche ésil méhmining bolsimu bu haraqliringdin ümidingni üz. Ornigha yéngisini élip bérimiz! − dédi boyni bilen béshining perqi qalmighan xamsémiz aghinisi, − bügün biz intayin muhim bir ishni tebriklep ichimiz!»


Aghiniler warang-churung qilishqiniche dastixanni qaytidin retleshke kiriship ketti. Birsi ashxana öydin qacha-quchilarni élishqa kirip kétip chüchüp warqiriwetti:
«way bu néme weqe! yerliringning hemmisila chöpke toshup kétiptighu? He, … qarighanda méhmanliring bilen jédelliship qalghan oxshimamsen? Emmaze, qorumiliring bekla mezzilik purawatidu. Perizimche tazimu oxshapketkendek qilamdu-qandaq?»


«qéni, méhmanliringni chaqirip kirmemsen, birge olturushtin qizghinamsenya? − déginiche bir dosti yataq öyige marap baqmaqchi boliwidi, Erkin Sidiq qolidiki qiliwatqan ishini tashlap hapila-shapila u aghinisidin burun öyge kirip ketti, − hoy aghine, néme anchiwala holuqisen, qiz-piz bolup qalmisun yene?» − déginiche uning arqisidin yataq öyige béshini tiqip ülgürdi. Emma Erkin Sidiq intayin chaqqanliq bilen yerde chéchilip yatqan héliqi ikki kitabni élip kiyim ishkapning üstige étip ülgürdi we:
«aghiniler, öyde héch kim yoq. Bekla retsiz idi, shu. …» − dégendek bir némilerni dep ghodungshighan boldi.


«özichila bizdin nomus qilidighan bolup kétipsen’ghu aghine, mayaqta turghine men bir kirip qarap baqay.» − kirgen aghinisimu uning bunche hoduqqinigha qarap téximu guman qilghan idi. Yataq öyge kirip etrapqa bir qur köz yügürtüp chiqqan bu aghinisi, yenila ishen’güsi kelmey ishkapning ichlirige, hetta kariwatning astilirighiche qarap chiqti:
«’saqi‘, bu öyde birsi yoq, qiz-piz puriqimu kelmeydu!»


«ha, ha, ha! aghinimizning öyide qiz jinsi turmaq, chishi chiwin kirmes bolghan’ghimu bir esirdin ashti dégine!» − dep kona qapaqtin su tökülgendek walaqlap küldi méhmanxanidiki buqa boyun.


Yataq öyini axturup yürgini yenila qayil bolalmay hajetxana terepke qariwidi, Erkin Sidiq yene ittik bérip hajetxanigha kirip héliqi tashni élip su chüshürge sanduqining üstige élip ülgürdi. Hemmige qiziqidighan bu aghinisimu yataq öyidin chiqip Erkin Sidiqning keynidinla hajetxanigha béshini tiqip bir qur köz yügürtüp chiqti:
«bügün bekla ghelite qiliqlarni qilisen’ghu dostum.» − dep Erkin Sidiqning chirayigha zen qoyup qarashqa bashlidi dosti. Emma héch némini angqiralmay heyran bolghan halda méhmanxanigha kirip olturdi.


Ziyapet resmiy bashlinip ketken idi. Erkin Sidiqmu angghiche chöpini töküwalghan ash süyige nan tögürüp yep, qorsiqini toyghuzup özini haraqqa teyyar qilip ülgürdi. Chong ikki texse chiqqan göshlük qoruma derhal chokilarning birdek bulang-talingida qaldi. Qa’ide boyiche péshqedem saqiliq wezipisini ötep kéliwatqan buqa boyun, bügünmu sahipxanliqni qoldin bermigenidi. Péshqedem saqi töt romka aldurup haraqni pem bilen tengshep quyup aghinilirige birdin tarqitip chiqti:
«qéni aghiniler, uzun gepning qisqisi, bügün biz héliqi ’aypalta qoshuni‘ ning ghelibisi üchün kötüreyli!»


Hemmining aghzidin ”aypalta qoshuni üchün!“ dégen sada yangridi. Töt romka bir-birsi bilen nazuk jiringlighan awaz chiqirip urushturuldi. Erkin Sidiq héchnémini angqiralmay, ensiresh ichide aghinilirige qoshulup romkini kötürdi. U, hariqini aditi boyiche aldirimay süzüp turup aghzigha toshquzuwélip biraqla boghuzigha yollidi.


U, hariqini yuta-yutmayla aghzini ikki qollap etkiniche hajetxanigha qarap uchqandek chépip kirip ketti. …


Bir hazadin kéyin Erkin Sidiq öngsüli yoq közliri yashqa tolghan, appaq tatarghiniche hajetxanisidin chiqip keldi. Hemme tengla uninggha qariship heyran bolmaqta idi. Hetta Erkin Sidiqmu özining bu halitidin heyran bolup yashqa tolghan közliri bilen etrapigha hangwéqip qaraytti. Qarighanda u, héliqi weqedin kéyin uzun yilliq bu hemrasidin − haraqning ’lezziti‘ din menggülük ayrilip qalghandek qilatti. Uning hazirqi elpazi aghinilirini bekla chöchütüwetti. Uning chirayi heqiqetenmu qorqunchluq tüske kirip qalghan bolup, tatirip ölüktek aqirip ketken, uruqlap közliri öngkürdek chongqurlap ketkenidi.


«Erkin Sidiq, sen bu bir aydin béri aghrip-tartip qalmighansen-he? − soridi dostliridin birsi, − baya öyge kiripla mijezingning yoqlighini bayqighan idim. Emma yalghuz béshinggha shunche köp haraqni tiklep qoyghininggha qarap sel xatirjem bolghanidim. Dégine, néme boldi sanga bu künlerde?» − Erkin Sidiq közlirini sürtken boliwélip gep qilishtin özini qachurushqa tirishti.


«uni tola bek qistimayli, hélimu boytaq bir er kishining shunche waqittin buyan saghlam turalighinimu bir karamet, − buqa boyun ‘saqi’ gepke arilashti, − meyli, sanga bügünlük kechürüm qilduq. Emma kéyinki qétimghiche ongshilip nöwitingni choqum toliwétisen, untuma!» − déginiche bashqilargha haraq qoyushni dawam qiliwerdi.


«he, gépimizge kéleyli, bu elpazingdin qarighanda, bu bir aydin buyanqi weqelerdin dégendek xewiring bolmisa kérek? − dep gep bashlidi aghiniliridin biri, − bu ay-bu künlerde sheher ichi ongda-dümde bolup ketkendek qorqunchluq weqeler bilen toshup ketti. Emmaze héch kimge démeydighan’gha hemminglar qesem qilip bersenglar, silerge oqup béridighan’gha ajayip bir teshwiq wariqi tépiwaldim, − u, aldirimay qoyun yanchuqidin bir waraq qeghezni chiqardi, − qéni, qesem qilip béremsiler emise?»


«senmu emdi heddingdin ashqili turdung, − dédi saqiliq qiliwatqini romkilarni yéngilap turup, − emdi kélip sanga bizmu ishenchsiz bolup qalduqmu? Erkin Sidiqning öyige biz bügün mushuning üchünla kelmiduqmu, gepni az qélip oqu oquydighiningni!»


Erkin Sidiqni bu chüshiniksiz gepler téximu holuqturmaqta idi. U dostlirining néme deydighanliqini pemliyelmey héli uninggha, héli buninggha qaraytti. Hoduqushtin néme qilarini bilelmey héli chokini, héli chinisini tutup qoyatti. Uning tizliri yéngiwashtin titreshke bashlidi.


«Erkin Sidiq adash, senmu anglighansen, bu bir aydin béri tuyuqsizla ajayip qorqunchluq weqelerni anglawatimiz, u yerde bir bashning qétiqi chiqiriwétilgen … − Erkin Sidiq chöchüginidin emdila aghzigha alghan chéyini pürkiwetti! xewerchi dosti oqushtin béshini kötürüp Erkin Sidiqgha heyranliq bilen qariwaldi, − démidimmu, u xélidin béri aghriq dep. … shu, shundaq, u xélidin béri … he, néme dewatattim? He, u yerde bir xitayning béshi, bu yerde bir xitay balisi boghuzlap tashliwétilgen, ögüni qarisang bir loxenning qarni bösüwétilgen! saqchilarmu aqmaq, ular he dégendila bir munche uyghur qassaplardin gumanlinip tutup solap qoyushqinini démemdighan! eslide bu ishlarni qiliwatqanlar mana munular iken emesmu!» − déginiche qolidiki waraqni oqushqa temsheldi. Erkin Sidiqmu aghzi burnini sürtüwétip u qeghezde némiler yézilghanliqini bilip béqishqa taqiti taq bolupla turatti.

”bayanat!
Qedirlik yurtdashlar! xitay ishghaliyetchilirining salghan zulumi chékige yetti! biz emdi ularni qoghlap chiqirishqa derhal atlanmisaq, ular bizni omumiy yüzlük tazilashqa ashkara atlanmaqta! bizning mexpi qoshun ezalirimiz melum bir shirkettiki pénsiyige chiqiwalghan qatil loxenni palta bilen chanap öltürüp tunji herikitimizni bashlighinimizdin buyan bügün’giche jem’iy on bir qétim xitay qoghlash weqesi peyda qilduq. Biz künsayin tejribisi éship küchiyiwatqan yoshurun wehime peyda qilghuchi qoshun ezalirimizgha tayinip wetinimizde birmu xitay tajawuzchisi qalmighuche bu muqeddes herikitimizni qet’iy jan tikip dawamlashturimiz!
− aypalta qoshuni“



Hemme birdek chawak chélip bu «bayanat» ni tebrikleshti. Angsiz halda dostlirigha qoshulup chawak chéliship bergen Erkin Sidiq, derhal özini tutuwélip chawak chalghan qoligha heyran bolup qaridi we chachrap dégüdek ornidin turup dérizilerni taqashqa kirishti:
«aghiniler, néme qilay deysiler manga! méni balagha tiqay demsilerya!»


Heyran bolghan dostliri téngirqash ichide bir-birige qariwélip birhaza jimip qélishti. Andin saqi bolghini sözge kiriship bu jimjitliqni buzdi:
«Erkin Sidiq aghine, bu künlerde sanga néme boldi? Bundaq ishlarni anglisa xosh bolidighan adem arimizda senla idingghu? Her qétimliq olturushimizda millet, weten dep béshimizni aghritidighan kishi sen emesmiding?» − ‘saqi’ Erkin Sidiqning közige tikilip qaridi.


Uning sözlirini bashqilarmu bash lingshitip maqullap bérishti.


Erkin Sidiq, hoduqqinidin néme déyishini bilelmey hangwéqip birdem turup qaldi: ”yaq, bular rastinla semimiy sözlewatqandek qilidu“ dep könglidin ötküzdi. Xewerchi dostidin bayiqi teshwiqat wariqini sorap qoligha élip birqur oqup chiqti. U qaytidin dostlirigha köz yügürtüp chiqti. Aghinilirining chirayida jilwilen’gen semimiy körünüshige ishendi. Uningdiki qorqush, ensireshliri asta-asta tarqilip sel-pel ornigha kelgendek qildi.


«Erkin Sidiq bu künlerde rasttinla késel bolup sirttiki ishlardin xewiri yoq iken, uni bek zorlimayli. − dep gepke arilashti bayatidin béri gep qilmay he désila gézit qeghizige köp-kök moxorkisini sélip yögesh bilenla meshghul bolup olturghan jimighur dosti. U yanchuqigha qolini sélip köp-kök moxorkidin bir chimdim élip qeghizige sergech ’saqi‘ gha qarap dédi, − qéni emse ’saqi‘ aghine, wezipengni untup qalmighansen he?»


’xewerchi‘ Erkin Sidiqning qolidiki waraqni qayturup élip awaylap qatlap qoyun yanchuqigha sélip turup uninggha qarap dédi:
«ishen’güm kelmeydu sanga Erkin Sidiq adash, bu ishlardin séning xewersiz qélishing hergiz mumkin emes. Ya sen bizge ishenmeydighan bolup qalding, ya bolmisa …»


«xapa bolmanglar aghiniler, yéqinqi bir nechche heptidin béri, … men … men rasttinla aghrip qélip kochilarghimu chiqalmighanidim. … kochilarda boluwatqan ishlardin peqetla xewirim bolmaptu. Manga ishininglar, … silerning tuyuqsiz bundaq qorqunchluq geplerni qilishinglargha heyran qalghanidim. − u sel jayigha chüshüp ornigha kélip olturdi, − dégininglar rastmu? Yenila chaqchaq qiliwatqininglardekla hés qiliwatimen, zadila ishen’güm kelmeydu bu dégininglargha.»
«qarap turupla bunche chong ishlar toghruluq sanga qandaqmu yalghan sözleyttuq? Men téxi bayila bu yerge kelgüche birsidin anglighinimgha néme deysiler? Tünügün kéchide saqchi a’ililikler qorusida bolghan weqeni démemsiler, qarighanda bu qétimqisi xitaylarni bekla chöchütüwetken bolsa kérek, u qorudiki bir xitay saqchi sojangining béshini késip derwazigha ésip qoyghaniken. Bedinini qoruning otturisigha qarnini töküwétip tashliwétiptudek. Üchey-baghrinimu chuwup yéyiwitiptudek! néme dégen dehshetlik, qorqunchluq!» − dédi xewerchi dosti.


«heqiqeten qorqunchluq iken! − déginiche öchüp qalghan moxorkisini qaytidin tutashturdi kök tamaka chékiwatqini, − shuning üchün bizning idaridiki xitaylar biz uyghurlardin yiraq qéchip turidighan, biz xeqqe tikilip qariyalmaydighan bolup yürgenikende, iplaslar!»


«rasttinla qorqunchluq ishlar, …» − dep ghodungshighiniche ’saqi‘ mu romkilargha haraq qoyush bilen aware idi.


«hemmidin qiziq yéri, − dep qoshumche qildi xewerchi dosti, − bu weqelerning hemmisigila héliqi ’aypalta qoshuni‘ dégen imzani tashlap qoyushini démemsiler. Bizning idaridiki xitay bashliq körünüshte xatirjemdek qilghini bilen, umu yoshurunche qéri anisi bilen bir kichik newrisini ichkirige qachuriwétiptudek. Buningdin xewer tapqan bashqa soka bashliq xitaylarmu bankidiki amanetlirini qayturup éliship bala-chaqilirini xitaygha yolgha séliwétish koyida yürgüdekmish.»
«mundaq dégine, mehellidiki dollarchilar némishqa poyiz istansisigha yoghulaydighan bolup qélishtikin dep heyran qalghanidim. Ular eslide xitaylargha poyiz béliti sétip payda élishning péyigha chüshkenikende!»


«anglisam poyiz istansisi qéchiwatqan xitaylar bilen liq toshup kétiptu déyishidu.»


«u néme dégining, qaysi künisi dadam poyiz istansisigha bir ish bilen bériwikenduq, yurtimizgha kétimiz dep bilet élip poyiz saqlawatqan xitaylarning öchiriti uzirap quyruqini körgili bolmaydu dégenti.»


«yene héliqi wyétnam urushidikidek xitay qéchish bashliniptu dengla.»


«yene nediki gepni qilisen, u yildiki xitay qéchish bügünkisining aldida qoligha sumu quyup bérelmeydu!»


«he, mundaq dégin, apirin bu aypaltichilargha. Bu qoshundikiler qanche kishi iken anglidinglarmu?»


«qoshundiki ezalirining sanini ularning bashliqlirimu bilmeydiken déyishidu. Bir-birini tonumaydighan ajayip bir yoshurun teshkilat qurup chiqiptudek. …»
«… …»


Erkin Sidiq, bu geplerni anglap resmiy hayajanlinip yüzlirige qan yügürüshke bashlidi. U nechche waqittin béri özige bérip yürgen qesemlirini untup qéliwatatti. Hetta özige hay bermise, hayajanlan’ghanliqidin nériqi öyidiki héliqi kitablarni élip chiqip dostlirigha körsitishtinmu yanmighudek halgha kelgenidi. ”hay-hay, özüngni tutuwal, ular téxi bu kitablar toghrisida bir néme déyishkini yoq“ dégenlerni xiyalidin ötküzüp özini aranla bésip olturatti.


Olturush yenila burunqi kona pasoni boyiche dawam qilmaqta idi. Botulkidiki haraqning aziyishigha egiship aghinilirining aghzi échilishqa bashlighan bolsa, yéngi-yéngi botulkilarning jozigha tiklinishige egiship ularning hayajini artip, axiri bir-birige gep bérishmey hemmisi teng sözleydighan halgha kélishti. Yérim kéchidin ashqanda kona aditi boyiche saqi bolghini ghipla qilip yataq öyige kirip kariwatni qoldin bermey boghuzliwétilgen qoydek xarqirap xorekke chüshüp ketti. Yene birsi quruq haraq shishisini meydisige bésip öziche bir némilerni dep nale qilghiniche möldürlep yighigha chüshüp ketti. Axirdikisimu yérim külümsiriginiche diwan’gha qingghiyip tatliq uyqusigha pétip qalghan bolup, diwanning bir yénigha boshitilghan qoyuq qusuq uning aramini buzushqa yetmigendek qilatti. Bir hazadin kéyin yighlawatqinimu jozidiki texsining ichige yüzini chilap pükülgen xorikini inchike tartqiniche achchiq uyqusigha gherq boldi. …


Erkin Sidiq, adetlinip ketken bu menzirige qarap qilche naraziliq ipadide bolmay bir chette xiyalgha pétip olturatti. U birinchi romkini yanduruwetkinidin kéyin qaytidin haraqqa qol uzartmighan bolsimu, aghinilirining nutuqlirini hayajan bilen bérilip bashtin-axirghiche zérikmey tingshap olturdi. Uning rohi alahide kötürülüp qalghanidi. Hetta bir yerlirige kélip ’aypalta qoshuni‘ dikilerning héliqi cholaq loxen weqesinimu özlirining qiliwalghanliqidin qizghinip öziche ghudungshupmu ülgürdi. Démek Erkin Sidiq xata ish qilmighan idi. U, orunduqqa yölinip gideyginiche olturup meghrur qiyapiti bilen tamakisini shorap bir haza dostlirining uxlashlirini tamasha qildi. U öziche, bu bir aydin buyanqi weqelerge sewebchi bolghan kishining del özi ikenlikini xiyal qilip ”yaraysen!“ dep könglide özini özi maxtapmu aldi. Emdi uning kallisida kéler qétimliq qilishqa tégishlik wehime peyda qilish herikitining herxil pilanliri tüzülmekte, keynidinla u pilanigha qayil bolmay ret qiliwétip yene yéngisini pilanlimaqta idi.


U, tunji herikitide heqiqetenmu bekla bixestelik qilghaniken. Iz qélishi yaki birersining körüp qélishini qet’iy xiyaligha keltürmey heriket qilghaniken. Shundaqtimu u yenila heyran idi: ”rast dégendek shunche pilansiz we shunche bixestelik bilen qilghan wehimilik herikitimni néme üchün hélighiche pash qilalmidi bu xitaylar? Démek, bundaq ishlarni qilghanda bixeterlikini tola bek mubalighe qiliwétishning hajiti yoq ikende. Eslide bundaq ishlarning xetirini bek mubalighe qiliwétishtiki meqset − yoshurun zerbe bérish ishliridin özini qachurushning bir bahanisi oxshimamdu? − dep oylap qaldi. Dostlirining gépidin qarighanda xitay razwédchikliri alliqachan tunji weqeni waqtinche untughan bolup, hazir ular téximu éghir paji’e peyda qiliwatqan kéyinki weqeler ichige chöküp qalghandek qilatti. Erkin Sidiq bularni oylap pütünley xatirjem bolup qaldi, − ’tapidu bu izlarni bir künisi newrimiz yaki ewrimiz!‘ − néme dégen dahiyane aldin körerlik he!“


Erkin Sidiq xélila rohlinip qalghanidi. Uni bu kéchide pütünley eslige kélip boldi déyishkimu bolatti. …

Erkin Sidiqning eslimiliri bashqa kamérlarda kötürülgen seherlik ingrash-waysashlardin bölünüp ketti. U, bu eslimilirini qachanlardin bashlap eslep yatqanliqini ésige alalmidi. Emma aghriqlirini untup xélila aram élip qalghanidi. Türme ichide yéngidin ingrashlar, waysashlar, xitay gundipaylarning ayaq tawushliri anglanmaqta idi. Tang atqan bolsa kérek? Erkin Sidiqni shérin uyqu tutushqa bashlidi. …O adette dem elish künliri qanchuche uxlashni adet qilghan.
Erkin Sidiq dadisidin: "Namaz oqush-ishi yoqning ishi, Roza tutush-éshi yoqning ishi"-digen maqal temsilni bala chaghlirida anglighan boluıp peqet ésidin chiqarmidi,shunga namazghu oqumaytti,yilda bir kélidighan rozinimu tutup aware bolmayitti. Chunki uning NASA teteqiqat ornida musulmanlargha qarshi teliskop yasash,musulmanlarning yurtlirini bésiwélishta ishlitilidighan istiratigiyilik qorallarni tetqiq qilishqa oxshash ishliri köp idi.
U xitaygha qarshi küresh qilishni xiyalighimu keltürüp baqmighan, ata-anisimu pat-pat téléfonda siyasetke arilashmasliq toghrisida nesihet qilip turatti.Pénsiye maashi we ailisidikilerning siyasiy istiqbali üchün shundaq qilish kerek idi.Ular axiretke ishenmeyitti.

Yaxisun

Muhemmetjan Raxidin

Yoleksizni yoligenler yaxisun,
Yogensizni yogigenler yaxisun.
Ozi almay, yambu yaghsa asmandin,
Elge yamghur tiligenler yaxisun.
Qavak qalmang, bizdek xair tumen ming,
Adaletni kuyligenler yaxisun.
Khayda yetip, khayda khopsa wetendin,
Ozge hiyal surmigenler yaxisun.
Ozgilerning behti uqun dert tartip,
Ozi rahet kormigenler yaxisun.
Yokhsuzlukta oti oqken yalghuzning,
Oqikhini puwligenler yaxisun.
Halidin ketken gheriplarning bexida,
Qiragh yekhip tunigenler yaxisun.
Perixedin xeytan tola bezide,
Ezitkhugha konmigenler yaxisun.
Senighinda tumen turluk soyguning,
Awwal pulni soymigenler yaxisun.
Mal-dunyaning pirakhida kul bolup,
Ot-qoghida koymigenler yaxisun.
Tezim khilghin bilgenlerge khedringni,
Emgikingni kommigenler yaxisun.
Ontulmisun arman bilen ketkenler,
Omudliri olmigenler yaxisun.

1992-Yil Iyun, Ghulja

Unregistered
01-06-10, 03:35
Buni yazghan mahluk xunqiwala wakit sarip kilip bir adamga zahirini qaqkuqa azrak bolsimu pan-bilim ugangan bolsa nima bolatti ha. Biz musulmanlarning kopunqimizning pan ugunix bilan hoximiz yok birak baxkilargha, yani natija kazanghanlar. abroy tapkanlargha nurghun wakit sarip kilip hojum kilxka amirak. Man watanda ali maktapta okuwatkan qaghda kopunqa sawakdaxlirim imtiham soallirini kandak aldap koquruxka nurghun wakit sarip kilatti, birak u narsilarni uguniwelixka wakit sarip kilmayti. Darsta yahxilarni har hil bana tepip quxuratti wa hatta kalpak kaydurup hokumatka qakatti.

Towandikini yazghan adam ozining kayarda yaxawatkanlighini bilmisa kirek. Agar arkin Sidik bu adam ustidin ariz kilsa u ozini turmida koruxi ham Uyghur millitning xaniga dagh quxurixi munkin. Bu sesuk adibiyatqi Afghanistandiki Taliplar ongkurida yaxaxka mas kilidighandak kilidu.

Bundak mahluklar pakat asarattiki millatlardila anda sanda korilidu. Bundak mahluklar pakat wa pakt natija kazanghanlarnila qokturidu. Qunki bundaklar yengilghan, kolidin ix kalmaydighan koralmas nakaslardinla ibarat. Mana bu nakaslarni milaltni hamma yerda sesitidu. Bu nakaslar uxxup yatidu, tirixmaydu, horunlighi topayli "dindar" boliwelip rohi ozuk tapidu ular pakat jannat uqunla yaxaydu millat uqun yaximaydu.


Komunist Alimning NASA’da Körgen Chüshi
Siyasetke Arilashmay Bexitke érishish, weten’ge pat-pat bérip kélish,doppa kiyip milliy medeniyetni qoghdash toghrisida riwayetler.
Mehshur Uyghur Alimi, Yehudi Xizmetchisi, Aynip Ketken Nurlanmighan “Ziyali” heqqide bayan
Uyghur Akademiiyisi Tehrirlep Neshr Qildi.
Tumshuq Neshriyati −Sansako

Hazirqi Aptori: Ablimit Maralbeshi, 2009-yil, Seriqbuya

Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Reqibning bishini kes, qarnini chach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
”xep“ déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda «uyghur» sözige ten bérisen.

*****




Birinchi bab



’Uyghur aygha chiqti‘



”tüge kördüngmu? − yaq, körmidim.“
− doqmushtikilerning parangliridin

… …

U, payansiz ketken tektimakan chölining goya insan ayighi tegmigendek yilan baghri sozulup yatqan qum barxanlirining tebi’iy menzirisige alem kémisining dérizisidin qarighiniche xiyal déngizi ichige gherq bolup ketken idi.

U xiyal dunyasidin chöchüp oyghan’ghandek boldi-de, rakéta ichide sel tewrinip qoyup shardek eynek qalpiqi ichidin udulidiki qatar-qatar tizilip imir-chimir yénip özgirip turghan herxil renglerdiki kunupka-signal chiraghlirini bir qur közitip chiqti. Herxil her yangza xrustal ékranlardiki tinmay özgirip turghan ko’ordénat-reqemler, rakétining uchushqa teyyar bolup qalghanliqidin bésharet bermekte idi.

U, intayin hayajan ichide axirqi uchush minutlirini teqezzaliq bilen kütmekte idi. U yénidikilerdin sel temkin körünüshke tirishqandek qilsimu, uning qoruq basqan chirayi hayajanlinish, xushalliq, meghrurlinish, ensireshtek qarimuqarshi héssiyat alametliri bilen tolghan idi. U, ana wetini uyghur dölitining tunji alem kémisi ichide ka’inat boshluqigha qarap uchushning eng axirqi peytlirini xushallinish we temtireshtek bir birige zit rohi qiyapet ichide kütmekte idi.

”mana qara, bizgimu sün’iy hemrahimiz, hetta alem kémimiz bolidighan künler nésip bolidiken-he!“ dep pichirlighach miyiqida külüp qoydi.
Uning yürek soqushliri barghanséri tézliship jiddileshkenliki chirayidin mana men depla bilinip turatti. Uning yüzközliri bir qizirip bir tatirip uni ghemge qoymaqta idi. ”qérighanliqimning alamitimu qandaq bular? − dep oylidi sel ensirigendek bolup. Tetqiqat guruppisidikiler uning bu alem sayahiti üchün qoshqan alahide töhpisini mukapatlash yüzisidin alem kémisining tunji uchushigha uni mes’ul qilip békitken idi. − bu ishning höddisidin chiqalarmenmu? − u, ensirigen halda jayida qimirlap qoydi. − ah xudayim, manga medet bergeysen!“ dep özini özi righbetlendürüshke tirishti.
«uchush teyyarliqi tamam! … on, … toqquz, …» − qulaq tingshighuchisidin keynige sanashning bashlan’ghanliqi anglanmaqta idi.

Uning yüriki téximu qattiq düpüldep soqushqa bashlidi. ”xudayim, küch-quwwet ata qilghaysen-amin!“ dep du’amu qilip ülgürdi. Uning qelbi cheksiz xushalliqqa chömüp özini ajayip güzel bir alemge kirip kéliwatqan dunyadiki birdin-bir bextlik insandek hés qilishqa bashlidi.

«… töt, … üch, …»
Emdi u, xushalliqidin hayajanlinip öpkisi aghzigha tiqilip qéliwatqandek bolup kétiwatatti.

«… ikki, … bir, …»

Birdinla köz aldi yorup illiq, kishige rahet béghishlaydighan bir muhitqa kirip qalghandek, cheksiz xushalliqtin yürek soqushlirimu toxtap qéliwatqandek bilinmekte idi. Uninggha goya waqit toxtap qalghandek bilinip, ene shu bextlik halitide menggü qalidighandek héssiyatlargha chömmekte idi:
”néme dégen bextlik minutlar bu! − pichirlap qoydi u öziche, − jennetke kirip qalghandekla bextlik hés qilimen’ghu özümni, yaki rasttinla jennetke kiriwatamdim qandaq? − cheksiz bextlik héssiyatlar ichide kelime shahadet yéngiliwélishqa aldiridi, − la ilahe illallahu, muhemmidin rosulillah!“

U, ”güldüüür!“ qilghan awaz bilen teng qattiq bir silkinishni hés qilghandek qildi. …

Kariwatta yatqan késelning yénida olturghan bu yéziliq ikki boway, aldida yatqan késelning boghuq xirqirashliridin kéyin chiqarghan awazigha pütün diqqitini bérip qulaq sélishti:
− … La ilahe illellahu Muhemmedun Resulullah !

− jim, bu bichare kelime shahadet keltürüwatidu! − dédi bowaylardin birsi quliqini késelning aghzigha yéqinlashturup. Ular ikkisi derhal ornidin turup késelning aldida hörmet bilen qol qoshturup turdi.

Kariwatta yatqan késel, küchlük bir silkinip qoyup jimip qaldi.

Öre turghan bu ikki boway kariwat aldida yene azraq kütüp turdi. Andin ulardin birsi aldigha sel éngishkiniche yatqan késelning aqirishqa bashlighan uruq bilikidin tutup tomurining soqup-soqmighanliqini bilishke tirishti.

− u ketti, alla uni öz dergahida rehmetlik qilsun! − dédi.

Ikkila boway méyitning aldida turup uzundin-uzun’gha pichirlap du’alar oqudi. Andin méyitning éngikini chétip, öyde tépilghan bir parche aq xese kirlik bilen üstini yépip qoyup öydin chiqishti.

Yolda kétiwétip bowaylar gepke kirishti:
− bu bichare shunche yiraq yerlerdin kélip yapmu-yalghuz tirikchilik qilip, … axiri mushuning üchünla bunche yerlergiche kelgen bolghiymidi?
− kelgen yérini néme dégenti? − soridi yénidiki boway, − türkistanmu-türkmenistan? U yerlerni bekla yiraqlarda déyishidu, shundaqmu?
− bichare téxi aldinqi künigichila ishlep yüretti, − dédi yene bir boway yénidikisining gépi quliqigha kirmigen halda, − bügün péshin’ge chaqirghili kirmisem uning aghrip yétip qalghanliqini nedinmu bilettuq, hey bichare musapir!
− rast dégendek, kelime shahadet keltürginidin kéyin némishqa shunche qattiq silkinip kétidu? − soridi bowaylardin birsi yénidikisidin.
− ademning rohi tendin ajrap chiqiwatqanda shundaq bolidu déyishidiken, − dédi yene bir boway gep sorighan’gha jawaben, − bichare halal ishligini üchün imani bilen ketti.

Ularning her ikkisila teng tekbir éytip doqmushtiki yéza meschitige qarap yürüp ketti.

Uzun’gha qalmayla meschit munarisidin waqitsiz mungluq ezan awazi kélishke bashlidi. …

***

Qaysidur bir yurtdishimiz shunche tatliq temeliri bilen yat bir elning chet bir yézisida, yoshurunup yürüp ene shu shekilde u alemge seper qildi. Yene qanchilighan yurtdishimiz ene shuninggha oxshap kétidighan ulughwar ghayiliri bilen yene nelerde u alemge kétiwatidikin?!
Hey bichare uyghurlar!!



Ikkinchi bab

Türmide


”oynashmighin erbab bilen,
Eplep salar her bab bilen.“
− ’uyghur xelq maqalisi‘


Nedindur bir yerlerdin, bekla yiraq bir yerlerdin − goya xiyaliy bir dunyadin kéliwatqandek bilin’gen dölet gémini bolushqila layiq «ejem» ning jenggiwar muzika awazi qulaqqa ghuwa anglan’ghandekla qilatti. …


Emma bu elde hemme éghir uyqugha gherq bolup ketkenmu qandaq, héch bir yerdin ün-tiwish chiqidighandek emes. …


***

Erkin Sidiq, türme kamérining otturisida, daq sémont yerde hoshisiz ongdisigha qarap yatatti.


U, xéli waqitlarghiche hoshigha kélelmey qimirmu qilmay jimjit yétip ketti. Bir waqitlarda aran hoshigha kélip sella midirlap ketkendek qiliwidi, minglighan yingne pütün wujudigha birla waqitta sanjiliwatqandek aghrip bedenliri ot bolup yénip ketti: ”wayjan“ dep bosh ingrap qoydi. U, titiwitilgendek aghrip kétiwatqan bedinini heriket qildurmay jim yétishi kéreklikini sezgendek qildi. … u qaytidin hoshidin ketkenidi. …


Bir waqitlarda tuyuqsiz qaytidin hoshigha kélip qalghan Erkin Sidiq, qachanlardin béri bundaq hoshsiz yatqanliqini zadila esliyelmidi. Qaytidin ushtumtut bashlinip ketken aghriq, uttur bérip méngisigila taqilip uni zadila aramida qoymidi: ”hoshsiz yétiwergen bolsammughu kashki! − dep özige özi doq qilip ghodungship qoydi. Uning wujudida bir-birsige oxshimaydighan her türlük aghriqlar aylinip yüretti. U diqqet bilen tingshighanidi, bedinidiki eng qattiq aghrighan yérining mix qéqilghan oshuqidin kéliwatqanliqini pemlep qaldi, − qéni aghrighine, aghriqning eng nochisi sen oxshimamsen? Aghri, téximu qattiq aghri, qolungdin kelse aghriwérip méni qaytidin hoshumdin ketküziwetmemsen! − u, nerining bekrek aghriwatqanliqini hés qilsa, shu yérige xitab qilatti, − sen bala tekken beden, manga aghrip bérishtin bashqa yene néme qilalaysenkin! sen aghrishnila bilisen, aghrighine qéni, yene qanchilik aghriyalaysenkin!“


Erkin Sidiq qandaqlarche aghriqlirini untup eslimiler dunyasigha gherq bolup ketkenlikini sezmeyla qalghan idi. Uning xiyali némishqidur tunji heriket bashlishigha bahane bolup bergen bir qétimliq ichi sürüsh weqesini esleshke ketkenidi.


U chaghdiki weqe herqanche külkilik tuyulsimu, Erkin Sidiq shu qétimqi ichi sürüsh weqesige ming qétim rexmet éytatti. Shu qétimliq kélishmeslik weqesi, uning uzun yilliq pishqan yoshurun azadliq heriket jengchisi bolup yétilishige tunji seweb bolup bergen idi. …

Erkin Sidiq, bir künisi béshi qattiq chingqilip aghrighan halda oyghandi. ”axsham olturushtin sa’et qanchilerde tarqalghan bolghiduq? Öyümge qachan we qandaqlarche kelgen bolghiyttim? − u, shunche bash qaturup esleshke urunup baqqan bolsimu héch némini ésige keltürelmidi, − birer kélishmeslik bolmighandu her halda. Bu yéqinlarda mestlikimde da’im reswalishipla kétidighan bolup qéliwatimen, … hey shu haraq dégen merezni!“


U, özige özi ghodungship qoyup béshini yotqinigha téximu ching pürkidi. Béshining aghrishi barghanséri éghirliship közige zadila uyqu kelmidi. U axshamqi olturush menzirisini qayta esleshke tirishti. Shunche tiriship baqqan bolsimu, u olturushta qanchilik ichiwetkenlikini zadila ésige keltürelmidi. Kishi béshigha birer botulkidin dachüy bardek qiliwidi dep oylidi Erkin Sidiq, u botulkilarning tügep-tügimigenlikinimu esliyelmidi. ”awwal shu haraqning chishini chéqishning amalini qilmisam bolmidi, bu qétim haraq xéli bek chishligendek qilidu méni.“ dep ghodungshighiniche ornidin mejburi turup, soghuq suda yüz-közini chalabula nemleshtüriwélipla öyidin chiqip tonush tungganning lengpungxanisigha qarap yürüp ketti. …


Kochida bayatidin béri aylinip burundin adet qilip kelginidek héli lengpung, héli sériq’ash, héli suyuq’ash-pintanglarni ichip baqqan bolsimu ongshilip kételmigen Erkin Sidiq, bir waqitlargha kélip qorsiqi chingqilip qistap kétip uyaq-buyaqtin hajetxana axturup terep-terepke qarap chépishqa bashlidi. Ming teste bir kocha hajetxanisini tépip aldirighinida pul töleshkimu ülgürelmey, pul yighidighan loxenning hay déyishkimu qarimay uchqandek kirip aranla ülgürelidi. … xéli aram tépip qalghinidin kéyin udulida ishiktiki mixqa ésiqliq turghan qara yaltiraq xaltigha közi chüshti. Ixtiyarsiz rewishte qolini uzartip xaltini sirtidin tutup béqiwidi, qoligha kitab-depterdek bir némiler urulghandek bilindi. Xaltini qoligha élip ichidin népiz qara tashliq we qélinraq zengger tashliq chaqqan’ghina ikki parche kitabni chiqardi:

«musteqilliqimizdin ümid barmu?»
«ya musteqilliq − ya ölüm!»

”néme démekchisen yene! − dep ghodungship qoydi u kitablarning muqawisigha perwasizlarche qarap qoyup, − shunche weyrane haletke chüshüp qalghinimizni körmey yene ümidim bar démekchimusen?“


Erkin Sidiq, uyghurche kitab oqumighinigha xéli yillar bolup ketkenidi. Shunga u, bu kitablarnimu érincheklik bilen xaltisigha salghiniche ishini püttürüp kochigha chiqti. Sésiq tamakisini qingghir chishlep chekkech bir haza kocha aylandi. Bügün shenbilik dem élish küni bolghachqa, kochilar mighildap turghan xitay bilen tolup qista-qistangchiliqta aranla mangghili bolatti. ”yigirme yil burun bu kochilar néme dégen azade idi-he!“ dep ghodungship qoyup, yéngidin aghzigha qisturghan tamakisini tutashturush üchün bir qolida chaqmaq chéqip epleshtürelmey qolidiki héliqi qara xaltini bilikige ötküzüwétip turup ésige keldi: ”bu xaltini néme dep qolumgha éliwalghan bolghiyttim?“


Etrapigha qarap exlet tashlighudek birer yer tapalmay ilajsiz uni kötürüp yolini dawam qildi.


Xéli waqittin béri aylinip yürüp öyining aldigha kélip qalghanliqinimu sezmey qalghanidi.


U, öyige kirip özini kariwitigha tashlap közlirini yumdi. Bu arida, bir qolida héliqi qara xaltini tutup yatqanliqi ésige kélip asta bir parche kitabni chiqirip érincheklik bilen perwasizlarche waraqlap qoydi. Bezi betlirige shundaqla bir köz yügürtüp qoyup, goya uyghurche oqushni untup qalghan-qalmighanliqini sinap baqqandek bir-ikki qur oqupmu qoydi. Andin u kitablarni yandiki tompuchkining üstige tashlap qoyup qaytidin közini yumdi.


U, tuyuqsizla chachrap ornidin turup ketti:

”… üchey-baghrini chuwuwiteyli! …“

Kitabtiki bu qurlar uninggha emdila tesir qilmaqta idi. U ittik örülüp héliqi kitablarni qaytidin qoligha élip inchikilep qarashqa kirishti. Her ikkila kitabning aptor ismi ornida ”izchi men“ dégendek bir isim yéziqliq turatti. U, herqanche oylinipmu bu xil texellustiki birer aptorni ésige alalmidi. ”izchi men, yaki shu «iz» romanining birer parchisimu qandaq? … bir yilliri xitaylar u romanlarnimu köydürimiz dep yighip toplitip yürgendek qilishiwatatti, − u qolidiki kitablarning uyer-buyerlirini oqup baqti, − yaq, yaq, bu bashqa bir kitabtek qilamdu qandaq?“ dep oylidi-de, qara tashliq népiz kitabni bashtin bashlap oqushqa kirishti. Kitabni oqughanséri uning sel awwalqi ügdek basqan chirayidin esermu qalmidi. U pütünley dégüdek segip ketken idi. Uning tinchliqqa könüp ketken yüriki qorqushtin düpüldep barghanséri qattiq soqiwatatti. ”néme dégen qorqunchluq gepler bu!“ dep oylidi ünlük qilip.


Erkin Sidiq özini bunche hayajanlanduralighidek birer uyghurche kitab oqup baqmighanliqigha xéli uzun yillar bolup ketkechke, bu kitablarni resmiyla oqushqa kiriship ketkenidi. Oqup bir yerlirige kelginide qayil bolush ipadisi bilen bash lingshitip qoysa, yene bezi yerlirini qaytilap oqup kétetti. Hetta bezide hayajanlinip ornidin turupmu kétetti:
”toghra deydu bu izchi dégini!“ dep öziche ghudungshupmu qoyatti. Yene bir yerlirige kélip olturup chongqur oygha pétipmu qalatti.


U, axiri bu ikki kitabni oqup püttürüwetti. Eng axirqi bir tal tamakisini chiqirip chekkech bir haza ün-tünsiz olturup ketti. Andin bu kitablarni qaytidin qolgha élip aldi-keynilirini örüp-chörüp sinchilap qarashqa bashlidi. Ichidiki sadda qilip sizilghan xerite-resimlerdin tartip muqawilirighiche diqqet bilen közitip chiqti. Bu ikki kitab, uni özige xéli obdanla jelp qiliwalghan idi. Erkin Sidiq xéli yillardin béri bunche bérilip uyghurche kitab oqup baqmighachqimu, bu kitablarni zadila qolidin chüshürgisi kelmeytti.


”uh h h!“ qilip bir ulugh-kichik tiniwélip ornidin turdi. Tuyuqsizla béshining pir qilip qéyishtin qorsiqining bekla échip ketkenlikini hés qilip sa’itige qaridi: ”way-wuuuy, tang étipla qaptughu, waqit néme dégen chapsan ötüp ketken-he! toxta, awwal az-paz bir némiler qilip yewalay.“ dep kitablarni awaylap bir chetke qoyup ashxana öyige qarap mangdi. Bu arida sel ensirep axsham tashqiriqi ishikini etken-etmigenlikini ésige alalmay bérip ishikni tutup béqip xatirjem bolghinidin kéyin ashxana öyige kirip tamaqqa tutush qildi.


”heqiqetenmu kishini ürkütidighan kitablar!“ dep pichirlap qoyup töwendiki qurlarni qaytidin könglidin ötküzdi tuxum qoruwétip turup:

”… wetinimizge tajawuz qilip kirip bésiwalghan barliq xitay tajawuzchiliri bizning eng esheddiy milliy düshminimiz! … shundaq iken, bu ishghaliyetchi düshmenlerni eng küchlük wehimilik mexpiy heriketlerdin paydilinip qorqutup qoghlash pa’aliyiti−bizning bügünki künde qolimizdin kélidighan milliy musteqilliq herikitini qozghashtiki eng axirqi charimiz, … bash tartip bolmaydighan birdin-bir shereplik wezipimiz! …“

Erkin Sidiq chay ichkech olturup béshidin ötken menisiz hayatini esleshke bashlidi.


Gerche u baliliq dewrliride mektipidiki oqushtin bash kötürelmey bengwashliq qilishqimu tüzükrek waqit chiqiralmay waqtini ötküzgen bolsimu, yéngi öylen’gen yilliridin tartip turmushning lezziti ichige pétishqa bashlap öz xelqining teqdiri üstide bash qaturushni barghanséri untughan idi. Kéyinki yillarda yene némishqidur buningdinmu zérikip keypi-sapaliq hayat ichige pétip kétiwatatti. Shunga u, bir balisini yétim qaldurushqimu chidashliq bérip a’ile hayatidin keypi-sapaliq turmushni üstün körüp ayalidin ajriship ketken idi. U, boytaq qalghinigha xéli yillar bolghinigha qarimay qaytidin resmiy öy-ochaqliq bolush ishini zadila xiyaligha keltürüp qoymidi: ”öy tutushning némisige heweslinimen? − deytti u öz-özige, − etigen tur-ishinggha mang, axshimi kel-yotqan’gha kir, bek bolup ketse haywaniy qiyapette bir-biringni yalash, … zérikip qalsang menisiz jédel chiqar, ’éshekke küchüng yetmise ur toqumni‘ dégendek jem’iyettiki naheqchilikler, milliy, siyasiy yaki iqtisadiy zulumlar, hetta özüngning ishliridiki ongushsizliqlar derdide kirip ya ayaling bilen jédellesh yaki bolmisa balangni azarla! …“ Erkin Sidiq éghir mest boliwélish arqiliq bundaq menisiz turmushtin waqitliq bolsimu xaliy bolushni ewzel körgen idi. Shundaqtimu, könglide yenila némidur-bir némisining kemlikini hés qilipla yüretti.


Eslide Erkin Sidiq unche bengwash ösken birsimu emes idi. U, yashliq dewrliride derslirining éghir yükidin herqanche bash kötürelmigüdek qilsimu yenila waqit chiqirip öz milliti, öz wetini, öz dinigha munasiwetlik edebiyat, tarix, pelsepe, psixologiye we jem’iyetshunasliqqa munasiwetlik matériyal we yéngiche qarashlarni shara’it yar berginide mektipide, weziyet yol qoymighanda kitab-zhurnallardin öginip baqqan idi. Hetta dinigha, millitige we yurtigha da’ir tarixiy yaki siyasiy melumatlarni herxil gheyri-resmiy yighilishlarda, olturush-söhbet sorunlirida anglap alahide heweslinip öginip baqqan idi. Bu jehette millitim, wetinim üchün dep bezi ilmiy maqalilerni, téxnikigha munasiwetlik kitablarni terjime qilish, tüzüsh ishlirighimu xéli köp ariliship baqqan, bu jeryanlarda muwapiq sorunlargha kirip qalghanlirida millitim, wetinim dep joza mushtlap sekrep kétidighan jushqunluq peytlernimu bashtin kechürgen, bu xil söhbetlerning beziliride alahide ümidwarliship wetini etila musteqil bolup kétidighandek hayajanlinip ketken bolsa, yene bezide goya bu weten, bu millette qilchimu ümid qalmighandek qarangghu ümidsiz héssiyatlar ichigimu pétip qalghan künlernimu yashighan idi. Qisqisi, Erkin Sidiq bu jushqunluq yillirida milliti, wetinini xitay tajawuzchiliridin tartip élish jehette jem’iyette birer ishenchlik heriket usulini yaki qilchilikmu bir ilgirilesh éhtimalini hés qilalmay kelmekte idi. Emeliyette bolsa, wetini xitay tajawuzchiliri teripidin kündin-kün’ge éghir depsende qilinip burun ata-bowilirining qan-jan bedilige kelgen nurghunlighan milliy hoquq we kishilik heqlirining xitay tajawuzchiliri teripidin birmu-bir bikar qiliwétilishi, eng wehimiliki − xitay tajawuzchilar nopusining tiz sür’ette hessilep artip kétiwatqanliqi uni bekla éghir qayghugha sélip kelmekte idi. Shundaq éghir milliy munqerzlikning körülüwatqanliqigha qarimay jem’iyette özlirini alahide wetensüyer, milletperwer hésapliship yürgen, bolupmu xitay komunist tajawuzchiliri kelgendin kéyin ’közi échilip bilimlik bolghan‘ kishilerning bolung-puchqaqlarda sörep yürüshken ”birdin-bir chiqish yolimiz, … eng toghra hel qilish charisi“ dégenlirining hemmisila dégüdek nöwettiki milliy bohran tereqqiyatimizni özgertishke qilchilikmu roli bolmaydighan quruq dawranglar, qorqanchaqliq, qulluq, ümidsizlik terghip qilin’ghan yoshurun xitay eqidiliri ikenlikini oylighinida uningdiki ümidsizlik téximu ewjige chiqatti. Hetta bir turup qarighanda, xitay tajawuzchiliri weziyet jiddiylishish éhtimali körülidighanliqini mölcherleshken haman, bu türdiki ’milletchi, bölgünchi, … panchi‘ qatarliq kishilirimizni qaytidin türmilerdin chiqirip milliy dawalghushlarning hel qilghuch yolgha qarap kétip qélishining aldini élishta paydilinip yürgendekla bilinetti. Bularni oylighinida, uningdiki azghine ümidwarliqlarmu birdinla tozup kétiwatqandek bolup tuyulatti. Weten ichidiki ’milletchi‘, ’wetenperwer‘, ’dahiy‘ dégendeklerdin ümidini üzgen Erkin Sidiq, chet döletlerde musapir bolup yürgen kona-yéngi ’dahiy‘ lirining pikir-heriketlirige munasiwetlik matériyallarni ming bir balalarda tépip igilep tehlil qilish arqiliq uning heyranliqi téximu ewjige chiqqan idi: goya wetinidiki shunche éghir milliy bohranlarning birdin-bir kélish menbesi chet’eldiki shu ’dahiychaqlar‘ boluwatqandekla tonushqa kélip qalghan idi. Bek ötüp ketse, bu ikkisi otturisidiki perq − xuddi bir öydiki ikki oghulning birsi dadisigha erkilep yürüp ishini hel qilghuzush yolini tutqan bolsa, yene birsi yighlap yürüp ishini hel qilghuzush yolini talliwalghandekla bir perq idi. Halbuki, bizning ishimiz bir a’ilining ichki jédili bolmastin belki pütünley esheddiy dost-düshmen derijisidiki hayat-mamatliqqa bérip taqilidighan chong milliy teqdir mesilisi idi.


Erkin Sidiq bu xil oylardin kéyin, millet-weten dégen mesililerde pütünley dégüdek ümidsizlik patqiqigha pétip qalghan bir xil haletke kirip qalghan idi. Bulargha qoshulup diniy eqidiler toghrisidiki ajayip-gharayip gep-sözlermu uning béshini aylandurup turmaqta idi. Shunga u, mollilirimizning wez-nesihetlirigimu unche bek pisent qilip ketmes boliwalghan idi.


Uningche bolghanda, uyghur jem’iyiti bu éghir bohrandin qutulushi üchün yep-yéngi bir qiyapet bilen otturigha chiqishqa mejburki, u emdi keskin bir burulush yasap ya düshminidin qutulush yolini tépishi, ya bolmisa pütünley gumran bolush yolila qalghan idi. Yer asti we yer üsti tebi’iy bayliqi mol bipayan zémin’gha ige nisbeten ewzel jughrapiyilik bir muhitta yashawatqan herqandaq bir millet, bu ikki yoldin birini talliwélishqa mejbur idi. Emma bundaq keskin burulushni shu milletning yumshaqbash kishilirining qoligha tashlap qoyush bilen hergizmu ishqa ashurghili bolmaytti! bir milletning qudret tépishi hergizmu shu milletning her bir ezasining ortaq awan’gartliq körsitishini teme qilish bilen meydan’gha kélidighan asan ishlardinmu emes idi. Hemme birdek öz teghdiri heqqide bash qaturidighan bundaq bir imkaniyet, her qandaq bir millette mewjud bolup baqmighan we bizdimu bolmaydu. Ortaq tirishchanliq rohi, peqet shu milletning mewjudluqinila kapaletke ige qilalishi mumkin. Bir milletning qutquzulushi, güllendürülushi yaki qudret tépishi mutleq türde eng yéngiliqchi, eng jenggiwar, eng iqtidarliq, eng pidakar, eng keskin, eng tewekkülchi we eng emeliyetchi adimining özini pida qilishi, ülge tiklep bérishi, xelqini yéteklishi we bashqilarni mejburi bolsimu heriketke atlandurushi arqiliqla ishqa ashurulushi mumkin dep oylatti. Bundaq bir dahiy terbiyilinishtin yaki dagh-dughiliq murasimlarda saylinishtin barliqqa kelmeydighanliqinimu Erkin Sidiq yaxshi bilip qalghan idi. Xuddi shuningdek, bundaq bir dahiyning herqandaq bir ammiwi teshkilatning erkin saylimi arqiliqmu otturigha chiqmaydighanliqini, yene shuningdek bundaq bir yétekchi iqtidar igisi emeliy heriketke jelp qilinmay turupmu hergiz öz iqtidarini jari qilduralmay kömülüp tügep kétidighanliqinimu tonup qalghan idi.


Erkin Sidiq, özlükidin ögen’gen ijtima’iy pen qanuniyetlirige asasen, bir millet terkibide bundaq iqtidar igilirining namzatliri mutleq türde insaniyetke ortaq bolghan tüpki éhtiyaj pa’aliyet saheliri boyiche yéterlik sanda saqlinidighanliqini, ularni otturigha chiqirish pursitini yaritalighan millet shübhisiz türde ijtima’iy apetliridin, milliy düshmenliridin, her türlük tosalghulardin ghalip kélip algha ilgirilesh yolini tapalaydighanliqini, emma bir milletke hakim bolushni qolgha keltürüwalghuchi yaki wakaliten qolgha kirgüzüwélishqa urunidighan temexor, shexsiyetchi we abruyperes kishiler xalighan bir sahe boyiche shu sahege xas iqtidar igilirining ornini igilliwélishqila urun’ghan bolidiken, bu millet muqerrer türde qutquzulushtin, ilgirileshtin yaki qudret tépishtin mehrum bolush, hetta téz aridila ézilip gumran bolush xewpige duch kélidighanliqini perez qildi. Uningche bolghanda, milliy musteqilliqni özlirige tüpki ghaye qilidighan herqandaq bir qoshun, herqandaq bir teshkilat, herqandaq bir partiye yaki jem’iyet iqtidar igilirini bayqash, ulargha shara’it yaritip bérish we ulardin paydilinishni özlirining intayin muhim tüpki teshkili qurulush yétekchi prinsipliridin biri qilmighanla bolidiken, bundaq bir teshkil héchqandaq ishni ghelibige yétekliyelmeydu dep qaraytti. Addiy kishilerning herikiti menggü addiy pa’aliyetler da’irisidila cheklinip qaliduki, undaqlar hergizmu murekkep we chigish mesililer ichidin chiqish yoli tapalmaydu! shuningdek uzun yilliq rohiy qulluq idiyisi bilen bulghunup qulluqqa mehküm bolghan ’pishqedem‘ lermu hergiz öz xelqini qutquzush yoligha atlanduralmaydighanliqi éniq idi. Erkin Sidiq yene ijtima’iy qanun bolup bilin’gen munu qarashlarnimu pat-pat köz aldigha keltürüp qoyatti: her qandaq bir ishtiki iqtidar küchini hergizmu yadliwélish bilen, doramchiliq qilish bilen, pul-méligha tayinish bilen érishkili bolmaydu. Iqtidar küchi − belgilik kishilerge tebi’etning, tengrining biwasite apiridisidinla kelgen bolidu. Bundaq bir tebi’iy iqtidar küchining hemme kishide bir tekshi yaki birxil bolmasliqidin meyüslinip kétishimizningmu hajiti yoq. Kim bilidu, bizlerdimu u ishlarning dahiylirida tépilmaydighan bashqiche birer iqtidar amilliri saqlan’ghanmu téxi! héch bolmighanda bügünki milliy we weten üstige kelgen éghir bohrandin qutulush éhtiyajimizgha mas kélidighan iqtidar igilirige purset yaritip bérish, hetta ene shundaq iqtidar igilirini tonuwélish, undaqlargha egishish pursitige érishelisekmu özimizni bextlik hésablishimizgha yétip ashidu. Chünki, herqandaq bir iqtidar igisi mutleq türde bizdeklerge tayinish arqiliqla öz iqtidarini namayan qilish pursitige érisheleydu. Démek, bügünki künde mewjud bolup turghan bizning herqandaq bir teshkilatlirimizda iqtidarni étirap qilalaydighan, iqtidar igilirini bayqiyalaydighan, ulargha pa’aliyet soruni yaritip béreleydighan we ulargha boy sunidighan yétekchi roh bolmisa kérek dégenlerni könglidin ötküzgen Erkin Sidiq, bu heqte néme qilish kérekliki üstide tola bash qaturup zadila birer chiqish yoli tapalmay, bu ishlar üstide bihude bash qaturushni tashlap haraqqa tayinip özini mest-xushluq déngizigha gherq qilishtin ibaret ümidsizlik yolini tallap kéliwatqan idi.


Mana emdi, uning qolida bu qiyin so’allarning jawabi turatti.


”bu kitablar intayin addiy sözler bilen bu menisiz ötüp kétiwatqan hayatining xataliqliri bilen bu xataliqlarning tüpki seweblirini we chiqish yollirini ochuq körsitip bériptu. Hetta bu ghayimizni ishqa ashurush yoligha atlinishning qedemlirini shunche tepsiliy we addiy körsitip bergenki, bizning ’ulugh‘ lirimiz, ’dahiy-yétekchi‘ lirimiz terghib qilip yürginidek undaq he-désila b d t ning derwazisi aldigha bérip yétiwélish, a q sh ning parlamént binasigha telmürüp olturuwélish, qaysi bir qoshna el, qaysi bir küchlük dölet, qaysi bir döletning aq köngül partiyiliri, qutquzghuchi armiyisi, … dégendeklerni tesirlendürmigiche bu ishlirimizni bashqa chiqarghili bolmaydu déyishkenliridek qilghili bolmaydighan chigish we nazuk ishlardinmu emeslikini, ishni awwal öz küchimizge tayinip bashliwilishimizning shunche köp shara’itlirining barliqini oylisa, ademning eqli heyran qalidiken!“


U, özini kariwitigha tashlap chongqur xiyallar ichige gherq bolup ketti. …


Ötken yillarda xizmet bahaniside wetinining jenob-shimalini bir qur aylinip chiqip kelgündi xitaylar bilen uyghur-qazaqlar arisida asman-zémin perq qiliwatqan herxil tengsizliklerni, milliy zulum we kemsitilishlerni, xitay millitige choqundurush we millet süpitide yoq qilinish, chékidin ashqan sün’iy namratlashturulush we nadan qaldurulushlarni körüp ichi tit-tit bolup kelgen bolsimu, bu naheqchiliklerdin qutulush chariliri üstide qilchimu chiqish yoli tapalmighan idi. Hetta öz ana tupriqida shunche köp ish pursetlirining barliqigha qarimay yéngi ish orun pursetlirini shiddetlik köpiyip kétiwatqan kelgündi xitay tajawuzchilirigha tartquzup qoyiwatqan xelqining mutleq köp qismining ishsiz yürüshi, téximu külkilik yéri ish pursiti yaritip bérimiz dep pilanliq türde yallanma ishchi qilip xitaygha tushulushining tégide yatqan yaman gherezlerni perez qilip ichi örtünetti. Wijdani bekrek azablinip ketkinide ”manga némiti, shunche kishining uruq-tughqanliri xitay dölet térrorchiliqning zerbiside naheq qamilip, bigunah öltürülüp, bikardin-bikarghila minglarche yildin béri yashap kéliwatqan öyliridin mejburi heydilip sürgün qilinip, bikardin bohtan-töhmetler bilen jazalinip xaniweyran qiliwétilsimu ’ghing‘ qilishmay jim yürgende, men némanchiwala bash qaturup oylinip kétidikenmen!“ dep, wijdanining sadalirigha pisent qilmay béshini chökürüp jim yürüshke tirishqan idi. Zadila taqiti qalmighanda héliqi ’dosti‘ − haraqni tépiwélip jozigha tiklep qoyup waqitliq bolsimu aram tapqandek boluwalatti.


Erkin Sidiq, yekshenbe künisinimu ene shundaq xiyallar bilen kech qiliwetti.


Uni qelbining chongqur bir yerliridin urghup turghan bir dawalghush, ingrap turghan bir wijdaniy chaqiriq sadasi aramigha qoymaywatatti. Axiri u berdashliq bérelmey bu kitablarda körsitilgen heriket usulliri heqqide oylinip körüwidi, uni bir türlük qorqush, titrek oriwaldi: he-dégendila qoligha parqirap turghan muzdek taqaq sélin’ghan, türmilerde wehshiylerche qiyin-qistaqlargha éliniwatqan paji’elik qiyapiti köz aldigha kéliwélip bedenliri shürkünüp ketti: ”yaq, yaq, yaq. Bundaq ishlar men qilalaydighan ishlardin emes! − Erkin Sidiq xuddi choghqa olturuwalghandek ornidin sekrep turup ketti, − nedinmu yoluqti shu kitablar! − dep ghodungshighiniche özige hay bérelmey héliqi kitablarni yastuqning astidin chiqirip dérizisidin sirtqa chörüwetmekchi bolup mangdiyu, yene toxtap qaldi, − toxta, töwende birersi körüp qalsa qandaq bolidu? Bu binada bundaq uyghurche kitab oquyalaydighan mendin bashqa birmu uyghur yoqlighini bu xitaylar taza yaxshi bilidu! − dep ensirep qaldi, − eng yaxshisi köydürüwétey.“ dégen xiyalgha kélip ashxana öyige kirdi.


Ashxana öyige kirip gaz ochaqni achti. Awwal népiz qara tashliq kitabni yirtip köydürmekchi boldi. Uni qoligha élip ixtiyarsizla waraqlashqa kirishti. Emma néme üchündur uni yirtishqa közi qiymaytti.


”qorqunchaq, toxu yürek!“


Uning ichidin kéliwatqan bir sada uninggha warqirawatqandek bilinip qolliri titrep kitabni yirtishqa qoli barmidi. Kitabni qayta awaylap waraqlashqa, udul kelgen qurlarni qaytidin oqushqa kirishti:

”… xalisingiz tepsiliy oqup chiqing, … xalimisingiz bashqa birsige yoshurun shekilde bériwéting, … bundaq qorqunchaq kishilirimizni, … xelqimizdiki bundaq passip rohiy haletni … xitay tajawuzchiliri mexsus pilanlap yétishtürüp chiqmaqta, …“

Erkin Sidiq shu yerdila zong olturup qolidiki kitablarni qaytilap waraqlashqa, arilap oqushqa kiriship ketti. U, qolidiki kitablardin zadila ayrilghusi kelmeywatqanliqini hés qilmaqta idi: ”yaq, bu kitablarni hergizmu tashlimaymen, hergizmu qoldin chiqirip qoymasliqim kérek!“


Emdi u, bu kitablarni yoshuridighan’gha yer axturush bilen aware idi. Uyer-buyerlerge tiqip baqatti-yu, yene xatirjem bolalmay u yerdin éliwalatti. Bir waqitlargha kélip qolidiki bu kitablarni tiqqudek yer axturup eplik we bixeter birer yochuq tapalmay kitablarni tutqan halda bir haza jim bolup olturup ketti. Birer ish qilip béqishni oylaytti-yu, yene bir yerliridin qorqatti. Emma uning qelbining chongqur bir yerliridin ”birer ish qil, bu yéshinggha kelgüche jim yatqiningmu yéter, nimidin qorqisen! téxi yéqinqi onebesh yil burun bolup ötken barin, ghulja weqelirini peyda qilghan baturlirimizdin séning némeng kem?! qara, arilap körülüp turuwatqan mexpi wehime peyda qilghuchilarning birsimu dégüdek qolgha chüshüp baqmidi. Sen nimidin qorqatting?“ dégendek xitablar quliqining tüwidila jaranglighandek qilatti. Yene bir yerliridin: ”eger xitaylarning qoligha chüshüp qalsang jaza azabigha chidimay qalarsenmikin?“ dégendek ingrashlarmu birlikte tuyulup bedinini shürkündürüwetti: urup qiynashlar, taxtaygha mixlinishlar, titilghan bedinini tuz-laza süyige paturushlar, … qorqup titrep ketti. Derhal kitablarni kariwitining üstige tashliwétip ornidin turup öyidin chiqip ketti. Arqa kochidiki bir tonggan ashxanisigha kirip terlep olturup bir ghédir ’nyu ru men‘ deydighan bettem suyuq’ashtin ichti. Amal qanche, bundaq idare ahaliliri zich yerlerde uyghur ashpezlerge yer chiqmighachqa, ene shundaq nersilerni ichmektin bashqa néme chare? Mentangxanidin chiqip yol boyidiki haraq botkilirigha sinchilap qarashqa bashlidi. ”yaq, shunche ichkinim bu heptige yéter!“ dep özige aran hay bérip keynige yandi. …


Erkin Sidiq, bu heptini ishqa bérip kelgendek ötküzsimu, emma uning méngisi pütünley héliqi kitablardiki chaqiriqlarni oylash bilenla bend bolghan idi. ”law ka tünügün axsham yene jiq ichiwalghan oxshimamdu, béshini kötürelmeyla qaptughu?“ déyishetti ishxanisidiki xitay xizmetdashliri bir-birsige pichirliship. ”jim, bügün uningdin yiraq turushimiz kérek. Haraqqa puli tügep bizdin qerz soraydighan’gha shundaq boliwalidighan ishimu bar uning. Hijiyipla qoydungmu-boldi, balagha qalghining shu, derhal sendin qerz soraydu!“


Erkin Sidiq ularning pichirlap déyishken geplirige qulaq salmighandek boliwélip öz ishi bilen meshghul olturuwerdi.


Uning ichi bekla tit-tit bolmaqta idi: u hayatidiki eng muhim burulush nuqtisi bolup qalighudek bir qarar élishqa jür’et qilalmay qiynalmaqta idi. Aditi boyiche dostlirining öylirige bérip allinémilerni xatirilesh namida uyushturulidighan haraqkeshlik olturushlirigha bérishnimu zadila xiyaligha keltürmeytti. Uning pütün isi-yadi birla ishqa merkezliship qalghan idi. Dostlirimu bu künlerde nöwiti ötüp kétiwatsimu, olturush tüzep uni chaqirishni xiyalighimu keltürüp qoyushmisa kérek? Xélidin béri dostliridin olturush qilish heqqide birer sada chiqmighan idi. Shuninggha qarimay, bu qétim Erkin Sidiqning pikir-xiyali olturush sorunliri yaki haraqqa qarighanda héliqi kitablardila qalghan idi:
”qandaq qilishim kérek? …“

Türme kamérining ishikini sharaqshitip échip kirip kelgen ikki xitay gundipay, Erkin Sidiqning eslimilirini qap bélidin üzüwetti. Uni darqiritip söreshkiniche soraqxanigha − toghrisi jazaxanigha élip kirishti. Yene shu burunqidek menisiz soraqlar, yene urup qiynashlar …


Erkin Sidiq yene kamérining muzdek sémont yéride hoshigha keldi: u, kamérining otturisida düm yatatti. U, wujudidin söngeklirini sughurup tartiwetkendek miliqlap, qimirmu qilalmay jim yétip ketti. Emma aghriq jénini alidighandek pütün bedinini aylinip yüretti. … bir haza hoshini yoqitip qayta ésige kelginidin kéyin, aghriqlirini untushning héliqidek charisini qilishqa shunche tiriship baqqan bolsimu qilche paydisi bolmidi. Bedinidiki aghriqlar barghanséri küchiyip aghrimaqta idi. U, waysashqimu qurbi yetmeytti. Ot bolup yénip aghriwatqan bedinining neri bekrek aghriwatqanliqinimu perq qilalmay jim yétip chidashliq bérishtin bashqa chare eqlige kelmidi. …


U, pat-patla hoshidin kétip we qaytidin hoshigha kélip dégendek, xéli waqitqiche xudini bilelmey yétip ketti.


Bir waqitlarda u aghriqlirini qaytidin resmiyla hés qilishqa bashlidi. ”bayatinyaqi nede qalghanting sen aghriq?“ dep közini échip qarangghuluqta etrapqa qarashqa urunup baqti. Kamérining ichi shunchilik göristan qarangghuluq bolup tuyuldiki, u közlirini échip-achmighanliqinimu perq qilalmay xélighiche yétip ketti. Uning pütün bedini chingqilip yérilip kétidighandek aghrimaqta idi. Uning bedenliri ishship goya bir tulumgha kirip qalghandekla hés qilmaqta idi. Bashqa kamérlardin arilap jöylüp waysashlar we kimdur birlirining tongguzdek xorek tartishliridin bashqa türme ichi jimjit bolup ketkenidi. Gundipay xitaylarning ayaq tiwishlirimu bésiqqan idi.


”yérim kéchidin ashsa kérek?“ dep oylidi Erkin Sidiq. U, asta-asta aghriqlirini untup qaytiwashtin eslimiler déngizigha gherq bolup ketti. …

Erkin Sidiq, héliqi ikki kitabni oqughinidin kéyinki künlerde öz hayatining qimmitini emdila tonuwatqandek tuyghulargha kélip, uning ghururi qelbini qaytidin mujumaqta idi: ”hayatning qimmitini bil! menisiz ötküzgen künliringge emdi bes!“ uning wijdani qandaqtur bir ishlargha chaqirip uni aramigha qoymaywatatti.
Sirliq bu hayat, Erkin Sidiqni ganggiritipla qoyuwatatti. U, bu künlerde özining pikirlirige zadila hakim bolalmay qéliwatatti. Uning pikir-xiyalini qelbining sirliq herikiti öz iskenjisige éliwalghandekla qilatti. ”ghurur, wijdan, … qelb, ah sen qelb! sen nede, sen néme, sen kim?“ Erkin Sidiq bu so’allarghimu jawab tapalmay yüretti. U, uzun yillardin buyan özining ichide ikenlikidin guman qilishqa bolmaydighan, emma özige yat bolup tuyuluwatqan qelbining chongqur bir yerliridin qaynap chiqiwatqan nalilirige zadila qulaq salmay kéliwatqan idi. Mana emdi, u sirliq yerdiki sadalarning igisi öz küchini körsitishke atliniwatqandek qilatti. Uning wujudighila tewe bolghan, emma uninggha zadila boy sunmay kéliwatqan chongqur qelbi uninggha eng mukemmel bir insan bolush süritini sizip uninggha ülge qilip körsetmekte idi. Uning ichidiki namelum bir yerdin urghup chiqiwatqan bu insanliq sadasi Erkin Sidiqdin artuq bir néme telep qéliwatqandekmu qilmaytti: ”eqelliy bir adem bolishingnila telep qilimen!“ mana bu, uning qelbidin chiqiwatqan sadaning birdin-bir telipi idi. Epsuski, Erkin Sidiq yashawatqan bu jem’iyette bunchilik eqelliy telepni qandurush imkaniyetlirigimu yol qoyulmaytti. U, öz ichidin kéliwatqan bu eqelliy telepni qandurushi üchün qilchilikmu tirishchanliq körsitelmey kéliwatqanliqidin qelbining sotlishigha uchrimaqta idi. Héliqi ikki parche kitabni körginidin kéyin, yéqinqi künlerdin buyan Erkin Sidiq qelbining sadalirini azraq bolsimu perq qilalaydighan halgha kelmekte idi. Shunga u oylinip qaldi: ”rast emesmu, men eng eqelliy bir adem bolup yashashnila telep qilidikenmen’ghu, bu telep mining addiy bir insanliq telipim, eqelliy kishilik heqqim emesmidi? Ya bolmisa men bu jem’iyettin, toghrisi bu xitaylardin hemmige qabil xasiyetlik adem bolushni yaki milyardlarche dollarni bésip yatidighan rokéfillér, bil gatis bolushni, we yaki dunyani astin-üstün qiliwiteligidek bilim keship qilalaydighan uyghur ’éynishtéyni‘ bolushni telep qiliwatqanmidimya? Bundaq bir telepte bolushqimu heqqim bar emesmidi? Bundaq telepler insaniyet jem’iyitini ilgiri süridighan heqqaniy telepler emesmidi?“ uning tepekkur dunyasi tinmay ishlimekte idi. …


Toghra, Erkin Sidiq téxi ötken yilila bérip körüp kelgen, bipayan yéza-qishlaqlarda ottura esir müshkülchilikliri ichide tolghinip azabliniwatqan milyonlighan uyghur qatarliq qérindashlirigha sélishturghanda alahide üstün sewiyilik turmushtin behrimen boluwatqanliqini toluq hés qilghan idi. Bundaq teleylik bir uyghur perzenti bolghanliqidin heqiqetenmu pexirlinishi kérek idi. Halbuki, shuningdin étibaren Erkin Sidiq özining bunche teleylik bolghanliqidin pexirlinish turmaq, buning del eksiche, u özini eng peskesh, eng chong gunahkar hés qilidighan bolup özgirip kelgen idi: ”men shu xar-zarliqta qalghan milyonlighan uyghurlarning téniwélishqimu bolmaydighan bir ewladimen. Eger men bir xitay bolghinimda idi, méni énjinirliqta emes belki étizliqta déhqan qilip ishlitishkimu shertim toshmaydighan birsi bulishim mumkin idi! men ene shu milyonlighan qérindishimni tinchitish üchünla bu orun’gha tallan’ghan bulishim kérek! eger shu uyghurlar bolmighan bolsa bundaq turmush sewiyisidin behrimen bolalishim turmaq, men bu alemge törilishimnimu qiyas qilalmas bolar idim. Men shu uyghurlar bolghini üchünla mewjudmen. Ular méning hayatim, méning jénim! undaqta men qandaqmu ularning shillisige dessep turup bu hayatimni yashiyalaymen?! yaq! men ularning üstige chiqiwalalmaymen, bundaq qilishqa méning qilchilikmu heqqim yoq! men ulardin töwende turushum, ularni yölishim we ularni béshimda kötürüp méngishim kérek! buning üchün ézilip ketsemmu özümni shereplik insan dep pexirlinishim kérek!“


Erkin Sidiq, éghir gheplet uyqusidin emdila oyghiniwatqandek tuyghulargha kelmekte idi.


U, hayajanlan’ghanliqidin öy ichide jim turalmay aldi-keynige méngishqa bashlidi. Emdi u, keskin bir qarargha kélip bolghan idi: ”millitim, wetinimning hörlüki üchün choqum birer ish qilishim, milliy azadliq herikitini qozghashqa paydisi, töhpisi bolidighan birer emeliy ish qilishim kérek!“


Emma u, ishni nedin bashlashni, buning üchün némiler qilalaydighanliqini bilelmey tépirlapla qalghan idi. Bu ish heqqide bashqa birliri bilen meslihet qilishqimu pétinalmay bir-ikki heptini garangdek ötküzüwetti. Arilap héliqi kitablarni tiqip qoyghan yéridin chiqirip oqupmu qoyatti. Emdi u, bu kitablarni yadliwalghandek halgha kelgen bolsimu, yenila bu kitablardin zadila ayrilghusi kelmeydighan halgha kélip bolghandek qilatti. Erkin Sidiq öz kespi sahesi boyiche kitabta körsitilgen ishlardin birersini bolsimu qilip béqish niyitige kélip derhal kitab tekchisidin bu ishlargha yarighudek birer yip uchi béreligüdek kitablirim barmikin dep jiddiy axturushqa kirishti. Bir nechche sa’et kitab axturushtin héchqandaq netijige érishelmey, ümidsizlik bilen qalaymiqan chéchilip yatqan kitablar döwisi ichide olturup qaldi. ”ejeba, ögen’gen bilimlirimning hemmisila xitaylarning paydisi üchün layihilen’gen bolushi mumkinmuya? … yaq, yaq, yaq! undaq bolushi hergiz mumkin emes!“


U, bashtin-axiri xitay menpe’eti üchünla xizmet qilishning telimini élip kelgechkimikin, ögen’gen bilimliridin paydilinip millitini bundaq éghir bohran’gha pétip qalghan halitidin qutquzup chiqishqa atlinish yolini tapalmay qiynalmaqta idi. Erkin Sidiq, özining on nechche yilliq bilim jughlanmiliridin her qanche qilipmu yoshurun wehime yaritishqa esqatidighan tüzükrek birer layihe chiqiralmidi.


Ene shundaq adettiki shenbe künlirining bir axshimi idi. U, bir bésip, ikki bésip dégendek méngip kocha aylinip yürüp kochilarning biridiki kechlik xitay bazirigha kirip qalghanliqini özimu sezmey qaldi.


Goya ademni bir hap bilenla yutuwétidighandek hinggang chishliq xitaylar bir qolida sapliq, yene bir qolida yaypang qazan, adem hö qilghudek sésiq puraqlar chiqiriship haywanmu yémeydighan alliqandaqtur bir némilerni qorushup, kékirdekliri yirtilghuche warqiriship xéridar chaqirishmaqta idi. Ulardin birsi udulidin ötüp kétiwatqan Erkin Sidiqning uyghur ikenlikini perq qildi éhtimalim, pürliship ketken kawining üstige ehmiyetsizla tilip yasap qoyghandek peghez qapaqliq közliri bilen uninggha aliyip qarap qoyup bashqa xéridarlarni chaqirish bilen bolup ketti. Erkin Sidiq bu xitayning chirayidin ”sen xeq ishlitishni bilmigen bu zéminni mana biz ishlitimiz, eqli yoq haywanlar!“ dep mesxire qiliwatqan qiyapitini körgendek qildi-de, ghezipidin yüzliri qizirip ketti. Kentir-orunduqlarda yérim yalingachlinip jahanni hap qilip yutuwétidighandek elpaz bilen qomush chokilirini tutup texsilirige hujum qiliwatqan xitaylarning yirginchlik, wehshiy qiyapitini emdila körüwatqandek yirginip ketken Erkin Sidiq, derhal bu migh-migh xitay qaynap ketken bazardin chiqip özini qarangghu bir tar kochigha atti.


U, égiz a’ililik binaliri bilen tolup ketken qarangghu bir kochida kétiwatqach mana mushu xitaylar teripidin qiynap wehshiylerche öltürülgen yéqin tarixtiki tömür xelipini, abduxaliq uyghurni, memtili tewpiq ependini, ghoja niyaz hajimni, sabit damollini, lutpulla mutellipni, exmetjan Erkin Sidiqni, memtimin iminopni, axunopni, mijit silingni, zeynidin yüsüpni, barin, peyziwat, ghulja shéhitlirini, shuningdek yene etrapidiki tonush-bilishlirining a’ile-tawabetlirini bir-birlep köz aldigha keltürmekte idi. Sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide ofitsér bolghan dep türmide qiynap öltürülgen sawaqdishi memetning dadisini, chong dadang bir nahiyide qazi bolghaniken dégen bahane bilen pütün yer-zémin we mal-mülükliri musadire qilinip chet yézilargha sürgün qilinip weyran qiliwétilgen osmanning a’ilisini, oqughuchiliringgha milletchilik éngini teshwiq qilding dep nazaret astigha élinip urup qiynap bir ömür nakar qiliwétilgen semet mu’ellimning xaniweyran a’ilisini köz aldigha keltürdi. … hetta eng yéqin baliliq dosti bolghan iminning dadisini hergizmu ésidin chiqiralmay kelgenidi: mehellisining eng moysipit shepqetchisi dep tonulidighan iminning dadisi, kelgündi bolup kélip ach qélip kocha doqmushida xudini bilmey yétip qalghan bir cholaq xitay tilemchisini qol harwisigha sélip sörep idarisige apirip xitay shujisigha yalwurup ming teste ishqa aldurup qoyghini üchünla, qutulduruwélin’ghan bu cholaq kelgündi xitay, medeniyet inqilabida uni urup bir ömürlük nakar qiliwetkenidi:


’xitay medeniyet inqilabi‘ ning térrorluq qaplap ketken künlirining biri idi. Erkin Sidiq, iminning dadisini küresh qilip qamap qoyghan yérige imin bilen tamaq apirip bérishke barghinida, bir ishxanining penjirisidin héliqi cholaq xitayning iminning dadisini hedep urup mushtlawatqanliqini, dunyadiki eng méhriban adem dep tonulidighan bu ademning tayaq zerbisidin yüz-közliri qan’gha boyilip ketkenlikini körgen bu ikki aghine, néme qilarini bilelmey hönggirep yighlap kétishkenidi. …
Mana bügün, ene shundaq achchiq derdlerni tartqan, hetta ata-anisi, aka-hediliri, yéqin uruq-tughqanliri öltürülüp-qamiliwatqan a’ililerning bala-chaqilirimu birxiyalida yoq xitaylarning quyruqida paypasliship, bir nechche tiyinliq tayini yoq ish heqqi bar orunning, kojang-chujangliqning, hetta birer ebgar ishchiliqning ghémide xudini bilelmey chépip yürgenlerge uning zadila eqli yetmey yüretti. Erkin Sidiq bu xil gheyriy hadisilerning, yirginishliklerning sewebini mana emdila tonughandek qiliwatatti: ”izchi menning kitabida heqiqetenmu toghra déyilgen iken, xelqimizning rohiy dunyasida mustemlike-qulluq illetliri heqiqetenmu chongqur yiltiz tartip ketkeniken!“


Erkin Sidiq ene shundaq chigish xiyallar ichide zich binalar bilen qorshalghan arqa kochilarning biride kétiwatatti. U, bir binaning doqmushida ixtiyarsizla toxtap qaldi.
Erkin Sidiq, yandiki binaning doqmushida salqinlap olturghan qéri loxenni yiraqtiki kocha chirighidin kéliwatqan ghuwa yoruqta tonughandek qildi. Qatlima orunduqta chigh yelpügüch bilen özini yelpüp olturghan bu qéri loxen, bir barmiqi yoq cholaq qolida tutqan eynek konsérwa qutisidiki qaynaq süyini qéri hindi xorazning pokunidek sanggilap ketken géligha töküp ghurtulditip yutup, goya bu wetende yüz yildin béri yashap kéliwatqandek bir xiyalida yoq olturatti. Bu loxen herqanche qérip pütün epti-béshi chiberquttek qoruq bilen qaplinip ketken bolsimu, Erkin Sidiq uning cholaq qolidin bashqa yüzsiz we rezil chirayini bir qarapla tonughanidi. Bu qéri xitay jallatning bashliri taqirliship ketken bolup, asma maykisi üstide körünüp turghan kökriki pürliship qéri kalining boyun térisidek sanggilap qalghanidi.


”bu xitay, iminning dadisini mushtlap urghan héliqi cholaq xitayning del özi shu!“ Erkin Sidiq keynige bir qedem yénip bu qéri loxen’ge sinchilap yene bir qariwaldi. Bu xitay jallatning bir puti alliqachan görge sanggilap qalghaniken. Erkin Sidiqning köz aldigha iminning dadisi yüz-közi qipqizil qan’gha boyalghan halda qayta namayan bolghandek qildi. ”yaq, bu jallat xitayning aramxuda öz ejili bilen ölüwélishigha hergizmu yol qoymasliqim kérek!“


U etrapigha ittik bir qur köz yügürtüp chiqti. Sel nérida turghan texsichilik bir népiz tashqa közi chüshken Erkin Sidiq, derhal bérip uni qoligha élip xuddi diska atidighan yénik atlétika tenheriketchiliridek teyyarlandi. U qéri loxen, yumuq közlirini zoruqup échip Erkin Sidiqgha yirgen’gen qiyapette mensitmigendek shundaqla bir aliyip qarap qoyup qaynaq süyini hinggang chishliri arisigha töküshni dawam qilmaqta idi. Erkin Sidiq aghinisi uchun qisas oti ichide ot bolup yanmaqta idi. U, yenggil qedemler bilen bu qéri jallatning keynidin yéqinlashti. Uning köz aldigha bu loxenning yigirme-ottuz yil awwal, baliliq waqtidiki dosti iminning dadisigha xuddi ming yilliq öchi bardek keynige dajip turup uchqandek étilip kélip küchep musht étiwatqan qiyapiti qaytidin gewdilinip, uning wujudini ghezeptin kelgen namelum bir qara küch oriwaldi. …


«tars!»


Erkin Sidiq ésige kélip, aldidiki qorqunchluq menzirini körüp chüchüp ketti!


Yiraqtin kelgen ghuwa yoruqta loxenning taqir béshi u quliqidin bu quliqighiche ikki élik patqudek échilip qan arilash ménge qétiqi bir quliqi terepke qoyuq éqip chiqiwatqan, bir chéke tomurdin inchike chirildap étilip chiqiwatqan qan, xuddi kichik balining süydükidek binaning öngüp ketken qizghuch xishlirigha chachrap qipqizil qan’gha boyimaqta idi. Loxenning peghez qapaqliq közliri pewqul’adde chekchiyip échilip köz chaniqidin chiqip kétidighandek pultiyip bir yan’gha tikilip qéliwatatti. Uning qaynaqsu shishisini tutqan töt barmaqliq cholaq qoli dir-dir titrep asta quchiqigha chüshüp, shishisidiki qaynaqsumu tökülüp éghini höl qilishqa bashlidi. Orunduqida tüp-tüz kiriship bir dem turghan qéri loxen, bir yan’gha qingghiyip sémont yerge ”güp!“ qilip yéqilip chüshti. Échilip qalghan méngisidin qan arilash éqip chiqiwatqan ménge qétiqi sémont yerge yéyilishqa bashlidi. Jan talishiwatqan loxenning bir qoli bilen bir puti xuddi yéngi boghuzlan’ghan qoyningkidek tépicheklep silkinip arqichilap tépip qoyatti. Her tipchekliginide yérilghan chéke qan tomurdin jirildap éqiwatqan qanmu bir küchiyip-bir pesiyip aqatti. Ölüwatqan loxenning tipchekleshliri barghanséri aziyip, axiri bérip dirildap titrepla yatatti. …


Bu paji’elik menzirini körgen Erkin Sidiq, qorqqinidin ghalildap titreshte ölüwatqan aldidiki loxendinmu qélishmighudek halgha kéliwatatti. Bolupmu bu jallat xitayning ménge qétiqini körüp üchey-qérini tetür örülüp kétidighandek aghzigha qapliship kelmekte idi. U, özini aranla tutuwélip néme qiliwatqanliqini özimu sezmigen halda, istixiyilik bir heriket bilen tam tüwige chüshken héliqi népiz tashni hapila-shapila élip nérida turghan bir tashlanduq qara yaltiraq xaltigha saldi-de, aldi-keynige qarimay bashqa bir qarangghu kochigha kirip ghayip boldi. …


Erkin Sidiq, nelerni aylinip we qachanlarda öyige kéliwalghanliqinimu bilelmidi. U, héliqi tash sélin’ghan yaltiraq qara xaltini tutqan péti méhmanxana öyide nepisi nepsige ulashmay hasirighiniche olturatti. Qorqqinidin ghalildap titrep chishliri resmiy kasildimaqta idi. Birdinla héliqi loxenning qan arilash qoyuq éqip chiqiwatqan ménge qétiqining sémont yerge yéyilip bir kélishi köz aldigha kéliwélip, pütün üchey-baghri aghzigha qapliship kelgili turdi. U ornidin chachrap étilghan péti bérip hajetxanigha aranla ülgürdi. … hélimu yaxshi haraqkeshlikte qusush maharitini xélila yétildürüwalghaniken, bolmisa bu qusushqa zadila berdashliq bérelmigen bolarkenduq. Emma qorqushtin kelgen titrek barghanséri küchiyip resmiy bezgektekla ghalildap titrimekte idi. Axiri uning tizliri wujudining éghirliqini kötürüp turushqa berdashliq bérelmey ewrezning aldidila mokkide olturup qaldi. Etigendin béri tüzükrek bir néme yémigenliktin bolsa kérek, tolghinip-tolghinip quruq qey qilatti. Goya pütün hayatidiki derd-elem, qan-yighilirini biraqla qusup taziliwétidighandek, qey qilghanséri aram éliwatqandek hés qilmaqta idi. Bir haza quruq qey qilghinidin kéyin yashqa tolghan közlirini sürtüp ornidin turushqa tirishti. Emma bir qolida héliqi qanliq tash parchisini hélighiche ching qoltuqlap olturghanliqi ésige kélip, derhal uni xaltidin chiqirip tazilashqa kirishtiyu, uning üstidiki qanliq ménge qétiqini körüshi bilen teng yene qaytidin boghulup-boghulup quruq qey qilishqa kirishti. …


Bir hazadin kéyin sel ongshiwalghandek hés qilip, u tashni közini yumup turup sugha tutup chotkilap yudi. Andin yüz-közini uzundin-uzun’gha sopunlap yudi. Aghzigha su élip uda bir qanche qétim ghar-ghar qildi. Azraq su ichip özige sel jan kirgendek hés qildi. Tirmiship yürüp ornidin turup méhmanxana öyidiki tam’ishkap eynikining aldigha keldi: Erkin Sidiq eynekte özining süritini shunche qarapmu tapalmidi! eynektiki u chiray, uninggha tonush bolghan özining chirayigha zadila oxshimaytti. Eynektiki shekilning közliri qizirip qan’gha tolghan, renggi-rohi tatirip ölükningkidinmu better saghrip ketken, yüzining tériliri goya köküyün qoruwatqan kalining kassa tériliridek lipildap titrimekte idi. U, eynekke qarighach bu chiraygha awaylap qolini uzatqandek qiliwidi, bir némilerni sezgendek qildi − démek bu yüz, uning özining yüzi idi! lönggige yüzlirini sürtüwatqanda, qisqa yenglik könglikining sol yéngida bir parche qan arilash ménge qétiqi déghining qétip qalghanliqini körüshi bilen teng qaytidin ashqazini tetür örülüp aghzigha kepliship kélishke bashlidi. …


Sel ongshalghandin kéyin qayta aghzi-burnini chayqap hajetxanisidin chiqip yataq öyige kirip, kariwitigha özini tashlap béshini kirliship ketken yotqinigha pürkidi. Uzundin buyan yuyuqsiz qalghan kir yotqinigha singip ketken achchiq puraq hemmini bésip chüshti bolghay éhtimalim, könglining aylinishi sel bésilghandek, hés-tuyghuliri qaytidin ishleshke bashlawatqandek tuyuldi. Yatqan yéride qoligha bir néme urulghandek qiliwidi, silashturup u nersini tutup baqti. Qoligha urulghan nersining héliqi kitablar ikenlikini sezgendin kéyin ornidin irghip turup u kitablarni jan-jehli bilen küchep pirqiritip ishiki terepke atti:
”sen kitablar, méni mushu halgha qoyghan!“


Qaytidin güpla qilip yotqan’gha özini atti. Uning titreshliri téxiche toxtimighanidi. Bedinining titrishidin kariwitimu bilin’güdek ghichirlap turatti.


”yaq, yaq! men bu ishlarning ehli emesmen! men dégen uyghurlar arisida kem tépilidighan bir énjinérmen, bundaq ishlargha özümni xoratsam xelqimge bir kesip ehlini ziyan’gha uchratqan bolup qalmamdim! bundaq ishni kim qilsa qiliwalsun! uning üstige qéyin-qistaqqa élinip öltürülgen, nakar qilip tashliwétilgen, xaniweyran qiliwétilgenler méning a’ilem yaki méning urugh-tughqanlirimmidi?! xeqqe néme qerzim bar méning? Wetinim, millitimmish! xalisang héliqi izchi dégining chiqip özüng qiliwal bu ishliringni! qaysi bir dölettiki muhajirlirimiz xoymu yaxshi qilghaniken: ’bu izchi men dégenning kitablirida palani yérimni sürtüp tashlaymen! … nochi bolsa özi qilip baqmisunmu bu dégenlirini! … uning kitablirini uchrighan yerde birnimu qoymay köydürüp tashlishimiz kérek!‘ dégen buyruqlarni chiqirip nechche ming parchisini otqa sélip köydürüp bekla yaxshi qilghaniken, eqli bar némilerken shu muhajir dégenlerning!“
Erkin Sidiq warqirap chalwaqashqa, hönggirep yighlashqa bashlidi. Ghalildap titreytti, qorqup etrapigha qaraytti, yene köngli élishatti, ölgüdek pushayman qilatti.
”weten, millet, ghurur, wijdan dégenlerni ömür boyi éghizimgha élip qoymaymen!“ dep hélidin-héligha özige özi qesemler qilatti.


Erkin Sidiq, tügeshmekte idi. …

”qorqunchaq aqmaq!“ dep özini özi shangxo qiliwaldi eslimiler qaynimidin chiqqan Erkin Sidiq kamér otturisida ongdisigha yétip turup. U, özining tunji heriket qilghan shu künidiki qiyapitini pat-patla ésige keltürüp öziche külüp kétetti. U, bedinidiki aghriqlirini pütünley untughandek qilatti. Eng axirqi minutlirida, qolidin kélidighan birdin-bir ishi, shérin eslimilirini qaytidin köz aldigha keltürüwélish bolidighanliqini yaxshi bilgechke, bu pursetni bikargha ötküzüwétishni zadila xalimaytti.
U, kamérda yétip kona ishlirini esleshni dawam qilmaqta. …

Erkin Sidiq, shu tunji qorqunchluq weqedin kéyin etidin kechkiche qorqushtin chöchüpla yüridighan bolup qaldi. ”mana saqchilar kélidu, ene méni tutup kétidu, …“ din bashqa héch néme xiyaligha kelmeytti. Herhalda ghalildap titreshliri bilen köngli aylinishlardin qutulghandek qilatti. Shundaqtimu yüz yilliq yotqan tutup yétip qalghan kona késel körpisidek tatirip, közliri chongqurliship oridekla bolup qalghanidi. Bedinimu uruqlap barghanséri quruq kötekke oxshap qéliwatatti. Idarisidiki xitaylarmu “qaranglar, bu mexluq haraqni ölgüdek ichidighan bolup ketti, qarighanda axsham yene sayda susiz qalghan mozaydek ichiwalghan bolsa kérek? …” dégendin bashqa uningdin qilche bir ishtin guman qilmighanidi. Shuningdek, idarisidiki xitaylardin paji’elik öltürülgen héliqi xitay loxini toghrisidimu birer gep tuymidi. Shuninggha qarimay ”law ka, sanga téléfon! … kasimu, séni birsi chaqiridu! …“ déyishlerdin xudük élip qorqqinidin tik turup kétetti.


Shundaq qilip ming bir balalarda bu birnechche heptini ötküzüp bir jüme künige ulishiwalghan Erkin Sidiq, bu axshimi ensizchiliklerdin üzül-késil qutulup kétish, bu heqte ömür boyi qayta oylimasliq üchün yalghuz olturup ölgüdek ichip mest boliwélishni pilanlap küchlük dachüy haraqliridin üch xilini we bir munche zakoskilarni élip öyige kirdi. Rasa oxshitip göshlük qoruma qorup teyyar chöp saldi.


Chöpni emdila süziwatqinida tuyuqsizla ishiki güldürlep qattiq urulushqa bashlidi. Bekla chüchüp ketkenlikidin qolidiki choyla-poylisi bilen tengla chöpi tökülüp yéyilip yerge bir keldi!


«öldüngmu! chaqqanraq achmamsen ishikingni!»


Uning yüriki sel jayigha chüshkendek qildi: bu kelgenler héliqi da’imliq haraqkeshlik olturushining kona ülpetliridin idi. Xatirjem boluwéraq bérip tashqiriqi ishikini échip berdi.


«nege yoqalding shunche waqittin béri? − déyiship warang-churung bilen ishiktin kérip kélishti üch aghine, − bizni tashliwétish niyitige kelmigensen her halda! − ular Erkin Sidiqning jawabini kütmeyla tekellüpsizlik bilen udul méhmanxana öyge kirip kélishti. Ular jozigha tizilghan haraq botulkiliri we texsilerdiki herxil zakoskilarni körüp bosughidila turup qélishti, − mana démidimmu, dostimiz bizdin yoshurunche birliri bilen olturush oynap yürgeniken emesmu!» − ular qaytidin qiya-chiya qilip warqiriship ketti.


Erkin Sidiq duduqlap bir némilerni dep özini aqlashqa tiriship baqqan bolsimu kélishtürelmidi: jozigha tikleklik turghan üch botulka haraq, uning özini aqlishigha qilchilikmu imkaniyet qaldurmighanidi.


«qéni aghiniler olturayli, herqanche ésil méhmining bolsimu bu haraqliringdin ümidingni üz. Ornigha yéngisini élip bérimiz! − dédi boyni bilen béshining perqi qalmighan xamsémiz aghinisi, − bügün biz intayin muhim bir ishni tebriklep ichimiz!»


Aghiniler warang-churung qilishqiniche dastixanni qaytidin retleshke kiriship ketti. Birsi ashxana öydin qacha-quchilarni élishqa kirip kétip chüchüp warqiriwetti:
«way bu néme weqe! yerliringning hemmisila chöpke toshup kétiptighu? He, … qarighanda méhmanliring bilen jédelliship qalghan oxshimamsen? Emmaze, qorumiliring bekla mezzilik purawatidu. Perizimche tazimu oxshapketkendek qilamdu-qandaq?»


«qéni, méhmanliringni chaqirip kirmemsen, birge olturushtin qizghinamsenya? − déginiche bir dosti yataq öyige marap baqmaqchi boliwidi, Erkin Sidiq qolidiki qiliwatqan ishini tashlap hapila-shapila u aghinisidin burun öyge kirip ketti, − hoy aghine, néme anchiwala holuqisen, qiz-piz bolup qalmisun yene?» − déginiche uning arqisidin yataq öyige béshini tiqip ülgürdi. Emma Erkin Sidiq intayin chaqqanliq bilen yerde chéchilip yatqan héliqi ikki kitabni élip kiyim ishkapning üstige étip ülgürdi we:
«aghiniler, öyde héch kim yoq. Bekla retsiz idi, shu. …» − dégendek bir némilerni dep ghodungshighan boldi.


«özichila bizdin nomus qilidighan bolup kétipsen’ghu aghine, mayaqta turghine men bir kirip qarap baqay.» − kirgen aghinisimu uning bunche hoduqqinigha qarap téximu guman qilghan idi. Yataq öyge kirip etrapqa bir qur köz yügürtüp chiqqan bu aghinisi, yenila ishen’güsi kelmey ishkapning ichlirige, hetta kariwatning astilirighiche qarap chiqti:
«’saqi‘, bu öyde birsi yoq, qiz-piz puriqimu kelmeydu!»


«ha, ha, ha! aghinimizning öyide qiz jinsi turmaq, chishi chiwin kirmes bolghan’ghimu bir esirdin ashti dégine!» − dep kona qapaqtin su tökülgendek walaqlap küldi méhmanxanidiki buqa boyun.


Yataq öyini axturup yürgini yenila qayil bolalmay hajetxana terepke qariwidi, Erkin Sidiq yene ittik bérip hajetxanigha kirip héliqi tashni élip su chüshürge sanduqining üstige élip ülgürdi. Hemmige qiziqidighan bu aghinisimu yataq öyidin chiqip Erkin Sidiqning keynidinla hajetxanigha béshini tiqip bir qur köz yügürtüp chiqti:
«bügün bekla ghelite qiliqlarni qilisen’ghu dostum.» − dep Erkin Sidiqning chirayigha zen qoyup qarashqa bashlidi dosti. Emma héch némini angqiralmay heyran bolghan halda méhmanxanigha kirip olturdi.


Ziyapet resmiy bashlinip ketken idi. Erkin Sidiqmu angghiche chöpini töküwalghan ash süyige nan tögürüp yep, qorsiqini toyghuzup özini haraqqa teyyar qilip ülgürdi. Chong ikki texse chiqqan göshlük qoruma derhal chokilarning birdek bulang-talingida qaldi. Qa’ide boyiche péshqedem saqiliq wezipisini ötep kéliwatqan buqa boyun, bügünmu sahipxanliqni qoldin bermigenidi. Péshqedem saqi töt romka aldurup haraqni pem bilen tengshep quyup aghinilirige birdin tarqitip chiqti:
«qéni aghiniler, uzun gepning qisqisi, bügün biz héliqi ’aypalta qoshuni‘ ning ghelibisi üchün kötüreyli!»


Hemmining aghzidin ”aypalta qoshuni üchün!“ dégen sada yangridi. Töt romka bir-birsi bilen nazuk jiringlighan awaz chiqirip urushturuldi. Erkin Sidiq héchnémini angqiralmay, ensiresh ichide aghinilirige qoshulup romkini kötürdi. U, hariqini aditi boyiche aldirimay süzüp turup aghzigha toshquzuwélip biraqla boghuzigha yollidi.


U, hariqini yuta-yutmayla aghzini ikki qollap etkiniche hajetxanigha qarap uchqandek chépip kirip ketti. …


Bir hazadin kéyin Erkin Sidiq öngsüli yoq közliri yashqa tolghan, appaq tatarghiniche hajetxanisidin chiqip keldi. Hemme tengla uninggha qariship heyran bolmaqta idi. Hetta Erkin Sidiqmu özining bu halitidin heyran bolup yashqa tolghan közliri bilen etrapigha hangwéqip qaraytti. Qarighanda u, héliqi weqedin kéyin uzun yilliq bu hemrasidin − haraqning ’lezziti‘ din menggülük ayrilip qalghandek qilatti. Uning hazirqi elpazi aghinilirini bekla chöchütüwetti. Uning chirayi heqiqetenmu qorqunchluq tüske kirip qalghan bolup, tatirip ölüktek aqirip ketken, uruqlap közliri öngkürdek chongqurlap ketkenidi.


«Erkin Sidiq, sen bu bir aydin béri aghrip-tartip qalmighansen-he? − soridi dostliridin birsi, − baya öyge kiripla mijezingning yoqlighini bayqighan idim. Emma yalghuz béshinggha shunche köp haraqni tiklep qoyghininggha qarap sel xatirjem bolghanidim. Dégine, néme boldi sanga bu künlerde?» − Erkin Sidiq közlirini sürtken boliwélip gep qilishtin özini qachurushqa tirishti.


«uni tola bek qistimayli, hélimu boytaq bir er kishining shunche waqittin buyan saghlam turalighinimu bir karamet, − buqa boyun ‘saqi’ gepke arilashti, − meyli, sanga bügünlük kechürüm qilduq. Emma kéyinki qétimghiche ongshilip nöwitingni choqum toliwétisen, untuma!» − déginiche bashqilargha haraq qoyushni dawam qiliwerdi.


«he, gépimizge kéleyli, bu elpazingdin qarighanda, bu bir aydin buyanqi weqelerdin dégendek xewiring bolmisa kérek? − dep gep bashlidi aghiniliridin biri, − bu ay-bu künlerde sheher ichi ongda-dümde bolup ketkendek qorqunchluq weqeler bilen toshup ketti. Emmaze héch kimge démeydighan’gha hemminglar qesem qilip bersenglar, silerge oqup béridighan’gha ajayip bir teshwiq wariqi tépiwaldim, − u, aldirimay qoyun yanchuqidin bir waraq qeghezni chiqardi, − qéni, qesem qilip béremsiler emise?»


«senmu emdi heddingdin ashqili turdung, − dédi saqiliq qiliwatqini romkilarni yéngilap turup, − emdi kélip sanga bizmu ishenchsiz bolup qalduqmu? Erkin Sidiqning öyige biz bügün mushuning üchünla kelmiduqmu, gepni az qélip oqu oquydighiningni!»


Erkin Sidiqni bu chüshiniksiz gepler téximu holuqturmaqta idi. U dostlirining néme deydighanliqini pemliyelmey héli uninggha, héli buninggha qaraytti. Hoduqushtin néme qilarini bilelmey héli chokini, héli chinisini tutup qoyatti. Uning tizliri yéngiwashtin titreshke bashlidi.


«Erkin Sidiq adash, senmu anglighansen, bu bir aydin béri tuyuqsizla ajayip qorqunchluq weqelerni anglawatimiz, u yerde bir bashning qétiqi chiqiriwétilgen … − Erkin Sidiq chöchüginidin emdila aghzigha alghan chéyini pürkiwetti! xewerchi dosti oqushtin béshini kötürüp Erkin Sidiqgha heyranliq bilen qariwaldi, − démidimmu, u xélidin béri aghriq dep. … shu, shundaq, u xélidin béri … he, néme dewatattim? He, u yerde bir xitayning béshi, bu yerde bir xitay balisi boghuzlap tashliwétilgen, ögüni qarisang bir loxenning qarni bösüwétilgen! saqchilarmu aqmaq, ular he dégendila bir munche uyghur qassaplardin gumanlinip tutup solap qoyushqinini démemdighan! eslide bu ishlarni qiliwatqanlar mana munular iken emesmu!» − déginiche qolidiki waraqni oqushqa temsheldi. Erkin Sidiqmu aghzi burnini sürtüwétip u qeghezde némiler yézilghanliqini bilip béqishqa taqiti taq bolupla turatti.

”bayanat!
Qedirlik yurtdashlar! xitay ishghaliyetchilirining salghan zulumi chékige yetti! biz emdi ularni qoghlap chiqirishqa derhal atlanmisaq, ular bizni omumiy yüzlük tazilashqa ashkara atlanmaqta! bizning mexpi qoshun ezalirimiz melum bir shirkettiki pénsiyige chiqiwalghan qatil loxenni palta bilen chanap öltürüp tunji herikitimizni bashlighinimizdin buyan bügün’giche jem’iy on bir qétim xitay qoghlash weqesi peyda qilduq. Biz künsayin tejribisi éship küchiyiwatqan yoshurun wehime peyda qilghuchi qoshun ezalirimizgha tayinip wetinimizde birmu xitay tajawuzchisi qalmighuche bu muqeddes herikitimizni qet’iy jan tikip dawamlashturimiz!
− aypalta qoshuni“



Hemme birdek chawak chélip bu «bayanat» ni tebrikleshti. Angsiz halda dostlirigha qoshulup chawak chéliship bergen Erkin Sidiq, derhal özini tutuwélip chawak chalghan qoligha heyran bolup qaridi we chachrap dégüdek ornidin turup dérizilerni taqashqa kirishti:
«aghiniler, néme qilay deysiler manga! méni balagha tiqay demsilerya!»


Heyran bolghan dostliri téngirqash ichide bir-birige qariwélip birhaza jimip qélishti. Andin saqi bolghini sözge kiriship bu jimjitliqni buzdi:
«Erkin Sidiq aghine, bu künlerde sanga néme boldi? Bundaq ishlarni anglisa xosh bolidighan adem arimizda senla idingghu? Her qétimliq olturushimizda millet, weten dep béshimizni aghritidighan kishi sen emesmiding?» − ‘saqi’ Erkin Sidiqning közige tikilip qaridi.


Uning sözlirini bashqilarmu bash lingshitip maqullap bérishti.


Erkin Sidiq, hoduqqinidin néme déyishini bilelmey hangwéqip birdem turup qaldi: ”yaq, bular rastinla semimiy sözlewatqandek qilidu“ dep könglidin ötküzdi. Xewerchi dostidin bayiqi teshwiqat wariqini sorap qoligha élip birqur oqup chiqti. U qaytidin dostlirigha köz yügürtüp chiqti. Aghinilirining chirayida jilwilen’gen semimiy körünüshige ishendi. Uningdiki qorqush, ensireshliri asta-asta tarqilip sel-pel ornigha kelgendek qildi.


«Erkin Sidiq bu künlerde rasttinla késel bolup sirttiki ishlardin xewiri yoq iken, uni bek zorlimayli. − dep gepke arilashti bayatidin béri gep qilmay he désila gézit qeghizige köp-kök moxorkisini sélip yögesh bilenla meshghul bolup olturghan jimighur dosti. U yanchuqigha qolini sélip köp-kök moxorkidin bir chimdim élip qeghizige sergech ’saqi‘ gha qarap dédi, − qéni emse ’saqi‘ aghine, wezipengni untup qalmighansen he?»


’xewerchi‘ Erkin Sidiqning qolidiki waraqni qayturup élip awaylap qatlap qoyun yanchuqigha sélip turup uninggha qarap dédi:
«ishen’güm kelmeydu sanga Erkin Sidiq adash, bu ishlardin séning xewersiz qélishing hergiz mumkin emes. Ya sen bizge ishenmeydighan bolup qalding, ya bolmisa …»


«xapa bolmanglar aghiniler, yéqinqi bir nechche heptidin béri, … men … men rasttinla aghrip qélip kochilarghimu chiqalmighanidim. … kochilarda boluwatqan ishlardin peqetla xewirim bolmaptu. Manga ishininglar, … silerning tuyuqsiz bundaq qorqunchluq geplerni qilishinglargha heyran qalghanidim. − u sel jayigha chüshüp ornigha kélip olturdi, − dégininglar rastmu? Yenila chaqchaq qiliwatqininglardekla hés qiliwatimen, zadila ishen’güm kelmeydu bu dégininglargha.»
«qarap turupla bunche chong ishlar toghruluq sanga qandaqmu yalghan sözleyttuq? Men téxi bayila bu yerge kelgüche birsidin anglighinimgha néme deysiler? Tünügün kéchide saqchi a’ililikler qorusida bolghan weqeni démemsiler, qarighanda bu qétimqisi xitaylarni bekla chöchütüwetken bolsa kérek, u qorudiki bir xitay saqchi sojangining béshini késip derwazigha ésip qoyghaniken. Bedinini qoruning otturisigha qarnini töküwétip tashliwétiptudek. Üchey-baghrinimu chuwup yéyiwitiptudek! néme dégen dehshetlik, qorqunchluq!» − dédi xewerchi dosti.


«heqiqeten qorqunchluq iken! − déginiche öchüp qalghan moxorkisini qaytidin tutashturdi kök tamaka chékiwatqini, − shuning üchün bizning idaridiki xitaylar biz uyghurlardin yiraq qéchip turidighan, biz xeqqe tikilip qariyalmaydighan bolup yürgenikende, iplaslar!»


«rasttinla qorqunchluq ishlar, …» − dep ghodungshighiniche ’saqi‘ mu romkilargha haraq qoyush bilen aware idi.


«hemmidin qiziq yéri, − dep qoshumche qildi xewerchi dosti, − bu weqelerning hemmisigila héliqi ’aypalta qoshuni‘ dégen imzani tashlap qoyushini démemsiler. Bizning idaridiki xitay bashliq körünüshte xatirjemdek qilghini bilen, umu yoshurunche qéri anisi bilen bir kichik newrisini ichkirige qachuriwétiptudek. Buningdin xewer tapqan bashqa soka bashliq xitaylarmu bankidiki amanetlirini qayturup éliship bala-chaqilirini xitaygha yolgha séliwétish koyida yürgüdekmish.»
«mundaq dégine, mehellidiki dollarchilar némishqa poyiz istansisigha yoghulaydighan bolup qélishtikin dep heyran qalghanidim. Ular eslide xitaylargha poyiz béliti sétip payda élishning péyigha chüshkenikende!»


«anglisam poyiz istansisi qéchiwatqan xitaylar bilen liq toshup kétiptu déyishidu.»


«u néme dégining, qaysi künisi dadam poyiz istansisigha bir ish bilen bériwikenduq, yurtimizgha kétimiz dep bilet élip poyiz saqlawatqan xitaylarning öchiriti uzirap quyruqini körgili bolmaydu dégenti.»


«yene héliqi wyétnam urushidikidek xitay qéchish bashliniptu dengla.»


«yene nediki gepni qilisen, u yildiki xitay qéchish bügünkisining aldida qoligha sumu quyup bérelmeydu!»


«he, mundaq dégin, apirin bu aypaltichilargha. Bu qoshundikiler qanche kishi iken anglidinglarmu?»


«qoshundiki ezalirining sanini ularning bashliqlirimu bilmeydiken déyishidu. Bir-birini tonumaydighan ajayip bir yoshurun teshkilat qurup chiqiptudek. …»
«… …»


Erkin Sidiq, bu geplerni anglap resmiy hayajanlinip yüzlirige qan yügürüshke bashlidi. U nechche waqittin béri özige bérip yürgen qesemlirini untup qéliwatatti. Hetta özige hay bermise, hayajanlan’ghanliqidin nériqi öyidiki héliqi kitablarni élip chiqip dostlirigha körsitishtinmu yanmighudek halgha kelgenidi. ”hay-hay, özüngni tutuwal, ular téxi bu kitablar toghrisida bir néme déyishkini yoq“ dégenlerni xiyalidin ötküzüp özini aranla bésip olturatti.


Olturush yenila burunqi kona pasoni boyiche dawam qilmaqta idi. Botulkidiki haraqning aziyishigha egiship aghinilirining aghzi échilishqa bashlighan bolsa, yéngi-yéngi botulkilarning jozigha tiklinishige egiship ularning hayajini artip, axiri bir-birige gep bérishmey hemmisi teng sözleydighan halgha kélishti. Yérim kéchidin ashqanda kona aditi boyiche saqi bolghini ghipla qilip yataq öyige kirip kariwatni qoldin bermey boghuzliwétilgen qoydek xarqirap xorekke chüshüp ketti. Yene birsi quruq haraq shishisini meydisige bésip öziche bir némilerni dep nale qilghiniche möldürlep yighigha chüshüp ketti. Axirdikisimu yérim külümsiriginiche diwan’gha qingghiyip tatliq uyqusigha pétip qalghan bolup, diwanning bir yénigha boshitilghan qoyuq qusuq uning aramini buzushqa yetmigendek qilatti. Bir hazadin kéyin yighlawatqinimu jozidiki texsining ichige yüzini chilap pükülgen xorikini inchike tartqiniche achchiq uyqusigha gherq boldi. …


Erkin Sidiq, adetlinip ketken bu menzirige qarap qilche naraziliq ipadide bolmay bir chette xiyalgha pétip olturatti. U birinchi romkini yanduruwetkinidin kéyin qaytidin haraqqa qol uzartmighan bolsimu, aghinilirining nutuqlirini hayajan bilen bérilip bashtin-axirghiche zérikmey tingshap olturdi. Uning rohi alahide kötürülüp qalghanidi. Hetta bir yerlirige kélip ’aypalta qoshuni‘ dikilerning héliqi cholaq loxen weqesinimu özlirining qiliwalghanliqidin qizghinip öziche ghudungshupmu ülgürdi. Démek Erkin Sidiq xata ish qilmighan idi. U, orunduqqa yölinip gideyginiche olturup meghrur qiyapiti bilen tamakisini shorap bir haza dostlirining uxlashlirini tamasha qildi. U öziche, bu bir aydin buyanqi weqelerge sewebchi bolghan kishining del özi ikenlikini xiyal qilip ”yaraysen!“ dep könglide özini özi maxtapmu aldi. Emdi uning kallisida kéler qétimliq qilishqa tégishlik wehime peyda qilish herikitining herxil pilanliri tüzülmekte, keynidinla u pilanigha qayil bolmay ret qiliwétip yene yéngisini pilanlimaqta idi.


U, tunji herikitide heqiqetenmu bekla bixestelik qilghaniken. Iz qélishi yaki birersining körüp qélishini qet’iy xiyaligha keltürmey heriket qilghaniken. Shundaqtimu u yenila heyran idi: ”rast dégendek shunche pilansiz we shunche bixestelik bilen qilghan wehimilik herikitimni néme üchün hélighiche pash qilalmidi bu xitaylar? Démek, bundaq ishlarni qilghanda bixeterlikini tola bek mubalighe qiliwétishning hajiti yoq ikende. Eslide bundaq ishlarning xetirini bek mubalighe qiliwétishtiki meqset − yoshurun zerbe bérish ishliridin özini qachurushning bir bahanisi oxshimamdu? − dep oylap qaldi. Dostlirining gépidin qarighanda xitay razwédchikliri alliqachan tunji weqeni waqtinche untughan bolup, hazir ular téximu éghir paji’e peyda qiliwatqan kéyinki weqeler ichige chöküp qalghandek qilatti. Erkin Sidiq bularni oylap pütünley xatirjem bolup qaldi, − ’tapidu bu izlarni bir künisi newrimiz yaki ewrimiz!‘ − néme dégen dahiyane aldin körerlik he!“


Erkin Sidiq xélila rohlinip qalghanidi. Uni bu kéchide pütünley eslige kélip boldi déyishkimu bolatti. …

Erkin Sidiqning eslimiliri bashqa kamérlarda kötürülgen seherlik ingrash-waysashlardin bölünüp ketti. U, bu eslimilirini qachanlardin bashlap eslep yatqanliqini ésige alalmidi. Emma aghriqlirini untup xélila aram élip qalghanidi. Türme ichide yéngidin ingrashlar, waysashlar, xitay gundipaylarning ayaq tawushliri anglanmaqta idi. Tang atqan bolsa kérek? Erkin Sidiqni shérin uyqu tutushqa bashlidi. …O adette dem elish künliri qanchuche uxlashni adet qilghan.
Erkin Sidiq dadisidin: "Namaz oqush-ishi yoqning ishi, Roza tutush-éshi yoqning ishi"-digen maqal temsilni bala chaghlirida anglighan boluıp peqet ésidin chiqarmidi,shunga namazghu oqumaytti,yilda bir kélidighan rozinimu tutup aware bolmayitti. Chunki uning NASA teteqiqat ornida musulmanlargha qarshi teliskop yasash,musulmanlarning yurtlirini bésiwélishta ishlitilidighan istiratigiyilik qorallarni tetqiq qilishqa oxshash ishliri köp idi.
U xitaygha qarshi küresh qilishni xiyalighimu keltürüp baqmighan, ata-anisimu pat-pat téléfonda siyasetke arilashmasliq toghrisida mesihet qilip turatti.

Unregistered
01-06-10, 04:01
Karimakka tor baxkurghuqilar Arkin Sidikning Uyghur Millitining Pahirlik oghlani bolux supiti bilan ustidin ariz kilmaydighanlighini bilgaqka yukarkidak sesip katkan pikirlarlarni saklap kelip baxkiqa pikirlarni suzidighandak kilidu.

Buningda qokum bir "xaytan" bardak kilidu. Kopunqa siyasi paaliyatlar wa paaliyatqilarga Hitay ixpiyunliri arilixiwalghan bolup akil kixilarning siyasi paaliyatlarni ozliri kilghini yahxi.

Yana malum jahatta heli kop "siyasi paaliyatqilar" ozlirning millat iqidiki "ang ulugh" lardin bolup kelix arzusi bilan millattin dunyagha tonulghan alimlarning qikixini zit dap karaydu. Xuninggilaxka huddi Hitay kommunist partiyasidikidak har hil banalar bilan natija kazanghanlarni qokturidu. Bu munasiwatni toghra bir tarap kilalmaydu.

Mayli birer kixi siyasatka arilaxsun arilaxmisun (alwatta Arkin Sidik apandim oz uslubi - bu balki ang yahxi uslup - boyuqa harmal talmay Uyghur miliitining mampati uqun siyasatka arlixiwatidu) u pakat ozining ixi ikanligini quxanmaydighalar bizning siyasatqillirimiz bolup kalsa bu millatning haligha way!

Bu kixilar siyasatka arlixip Uyhgur milliti hazir turidighan yar tapalmaydighan halatka yetip kalghili turdi. Agar Uyghur millitidin Arkin Sidiktak 100 kixi qikan bolsa balki millat bunqiwala harlanmighan hatta Hitaymu taptartkan bolatti.
Apsus. Arkin Sidiktakla nahayitimu az, birak hikayiqi. tokumiqi, kazzap suhanqi, yap yatar, kara "dindar"qi, yemenqi, Yehudini tillighuqi, 'kapir" din panalik tilap unlarni tillighuqi, kara niyatqi, marazlar intayin kop.Manbu dal milaltning bugunki kunga kelixi.

Alwatta, harkandak akillik bir millat akil alimlarni oziga karitixka tirxidu. Man bu Hitayning Arkin Sidikaka yalwurixidiki sawap.

Taraza
02-06-10, 07:54
UYghur milliti we pütkül sherqiy türkistan xelqi xitayning ayaq astida basqunchiliqqa uchrap xorliniwatqan bir taridi dewrde, erkin sidiqqa oxshash jan baqti matiriyalist ghalchilar düshmen'ge, tajawuzchigha, basqunchigha qarshi turmasliq, basqunchigha qarshi küresh qilmasliqni özliri talliwalghan "küresh usuli" qilip talliwelip, buni qanunlashturush, özining nomussiz,satqunlarche, dellalliqini inqilap we küresh qilip körsitishi bolup,addi misaiql ailsaq erkin sidiq we uninggha oxshash siyasi meydan taliwalghuchilarning anisi, ayali, acha-singilliri tajawuzchi xitayning astida depsende qiliniwatsa,ular özlirini alim, tetqiqatchi, siyasetke arilashmaydighan, düshmenning chishigha tegip qoymaydighan "inqilapchi","milletning qutquzghuchisi", "yol bashlighuchisi" qilip körsitishke urunup, inqilapning, heqqaniyetning, millet we wetenni qutquzush yolidiki küreshning ölchimini, küreshchining,mujahidning, wetenperwerlikning ölchimini tamamen astin-üstün qilip körsitip milletni aldashqa urunmaqta.
Bundaq nomussisz ghalşchilar qiliwatqan ish -öz janlirini beqish,alghan diplomlirinini milletning ziyinigha setish,düshmenge xizmet qilish,küreshning yonülishi we ölchimini burmilash, xelqni tenchliqqa dewet qilip düshmenning ömrini uzartishqa töhpe qoshushni meqset qilghan bolup,düshmen we düshmenning dostllirini yuquri maash elishni ajayip "qanunluq" xizmet dep qarap keldi we dawam qilimaqta.
Allah senlerdin axirette hesap alidu.Bu dunyada xelqimiz, millitimiz hesap alidu.
Allah yaratqan mexluqlar ichide peqet tongguzla chishisidin qizghanmaydiken. Bundaq xitaygha qarshi turmaydighan emma özlilrining jinsini er ,dep sanaydighan barliq guylarning xarakteri tongguzning qizghanmasliq xarakterige tamamen oxshash. Allah ulargha lenet qilidu.
Pütün dunya israil hökümiti we achköz, terrorist yehudi millitining peskeshlik bşlen ötküziwatqan jinayetlirini uzun yillardin beri körüp keldi we guwahchi boldi.Erkiln Sidiq akademiye yighinide ashu peskesh yehudilarning "dölet qurush" yolini uyghur xelqige teshwiq qildi,nomussizlarche, kapirlarche!!! Yehudilar tiriship dölet qurdimu?
Erkin Sİdiqning dunya qarishining islamdin uzaq ikenliki, uning tamamen kapirlar üchün ishleydighanliqi özining nutqidin qip-yalingach chiqip turidu.İsrailiye döliti musulman tupraqlirigha tajawuz qilip süyiqest we terrorluq bilen, bulangchiliq bilen zorlap qurup chiqqan terrorluq teshkilat we goroh bolup uni normal dölet yaki musteqilliqini qolgha keltürgen bir millet dep qarash-terrorluq idiyisidur!
Erkin Sidiq -idiyiwi terrorluqni otturigha qoyghuchi,musulmanlargha düshmenlik qilghuchi qorqunushluq we peskesh bir ghalcha.
Terrorluq-Allah bilen bolghan munasiwetni uzush,dimektur.


Karimakka tor baxkurghuqilar Arkin Sidikning Uyghur Millitining Pahirlik oghlani bolux supiti bilan ustidin ariz kilmaydighanlighini bilgaqka yukarkidak sesip katkan pikirlarlarni saklap kelip baxkiqa pikirlarni suzidighandak kilidu.

Buningda qokum bir "xaytan" bardak kilidu. Kopunqa siyasi paaliyatlar wa paaliyatqilarga Hitay ixpiyunliri arilixiwalghan bolup akil kixilarning siyasi paaliyatlarni ozliri kilghini yahxi.

Yana malum jahatta heli kop "siyasi paaliyatqilar" ozlirning millat iqidiki "ang ulugh" lardin bolup kelix arzusi bilan millattin dunyagha tonulghan alimlarning qikixini zit dap karaydu. Xuninggilaxka huddi Hitay kommunist partiyasidikidak har hil banalar bilan natija kazanghanlarni qokturidu. Bu munasiwatni toghra bir tarap kilalmaydu.

Mayli birer kixi siyasatka arilaxsun arilaxmisun (alwatta Arkin Sidik apandim oz uslubi - bu balki ang yahxi uslup - boyuqa harmal talmay Uyghur miliitining mampati uqun siyasatka arlixiwatidu) u pakat ozining ixi ikanligini quxanmaydighalar bizning siyasatqillirimiz bolup kalsa bu millatning haligha way!

Bu kixilar siyasatka arlixip Uyhgur milliti hazir turidighan yar tapalmaydighan halatka yetip kalghili turdi. Agar Uyghur millitidin Arkin Sidiktak 100 kixi qikan bolsa balki millat bunqiwala harlanmighan hatta Hitaymu taptartkan bolatti.
Apsus. Arkin Sidiktakla nahayitimu az, birak hikayiqi. tokumiqi, kazzap suhanqi, yap yatar, kara "dindar"qi, yemenqi, Yehudini tillighuqi, 'kapir" din panalik tilap unlarni tillighuqi, kara niyatqi, marazlar intayin kop.Manbu dal milaltning bugunki kunga kelixi.

Alwatta, harkandak akillik bir millat akil alimlarni oziga karitixka tirxidu. Man bu Hitayning Arkin Sidikaka yalwurixidiki sawap.

Unregistered
02-06-10, 08:02
Xitay erkin sidiqqa yalwurmaydu!
Eksiche erkin sidiq we oxshap ketidighanlar pul we malgha, dunyadiki menpeetige düm chüshken, nepsi awarisi matiriyalistlar bolupı, ular pul,mal, unwan, menpeet, imtiyaz bergen kishi yaki kishiler topigha choqunidu.U meyli amerika bolsun, meyli xitay bolsun perq qilmaydu. Shuna ki
mdin pul alsa, maash yaki menpeet alsa halal-haramni ayrimayla aptomatik ishleweridu.Ular özliri ishlewersighu meylil idighu, millitimizning bilimliklerni hörmet qilish en'enisini süyiistimal qilip ular munberge chiqip düshmenge qarshi turmasliqni özliri ülge bolghan asasta janliq teshwiq qilish-jinayetning özi bolupı,bu xeterlik ehwal.Bu- wetenni setishqa bashlamchiliq qilish, milletni menggülük qul bolushqa mehkum qilish qilmishidin ibaret.
Xitay hergiz erkin sidiqqa yalwurmaydu, pewet dölitimiz we millitimizning jan, mal mülk, tupraq bedilige talan-taraj qilghan mebleghdin intayin az sanda parche pğul ajritip ularni setiwalidu-de, ular yurttila emes, chelellerdimu düshmen üchün sadiq ishleydu. Erkin Sidiq digenning menisi, zulum bolmighan erkin dunyadimu düshmenge we pulgha, menpeetke sadiq halda toxtimay bir ömür ishlesh, Allahning lenitini qolgha keltürüsh digen gep.



Karimakka tor baxkurghuqilar Arkin Sidikning Uyghur Millitining Pahirlik oghlani bolux supiti bilan ustidin ariz kilmaydighanlighini bilgaqka yukarkidak sesip katkan pikirlarlarni saklap kelip baxkiqa pikirlarni suzidighandak kilidu.

Buningda qokum bir "xaytan" bardak kilidu. Kopunqa siyasi paaliyatlar wa paaliyatqilarga Hitay ixpiyunliri arilixiwalghan bolup akil kixilarning siyasi paaliyatlarni ozliri kilghini yahxi.

Yana malum jahatta heli kop "siyasi paaliyatqilar" ozlirning millat iqidiki "ang ulugh" lardin bolup kelix arzusi bilan millattin dunyagha tonulghan alimlarning qikixini zit dap karaydu. Xuninggilaxka huddi Hitay kommunist partiyasidikidak har hil banalar bilan natija kazanghanlarni qokturidu. Bu munasiwatni toghra bir tarap kilalmaydu.

Mayli birer kixi siyasatka arilaxsun arilaxmisun (alwatta Arkin Sidik apandim oz uslubi - bu balki ang yahxi uslup - boyuqa harmal talmay Uyghur miliitining mampati uqun siyasatka arlixiwatidu) u pakat ozining ixi ikanligini quxanmaydighalar bizning siyasatqillirimiz bolup kalsa bu millatning haligha way!

Bu kixilar siyasatka arlixip Uyhgur milliti hazir turidighan yar tapalmaydighan halatka yetip kalghili turdi. Agar Uyghur millitidin Arkin Sidiktak 100 kixi qikan bolsa balki millat bunqiwala harlanmighan hatta Hitaymu taptartkan bolatti.
Apsus. Arkin Sidiktakla nahayitimu az, birak hikayiqi. tokumiqi, kazzap suhanqi, yap yatar, kara "dindar"qi, yemenqi, Yehudini tillighuqi, 'kapir" din panalik tilap unlarni tillighuqi, kara niyatqi, marazlar intayin kop.Manbu dal milaltning bugunki kunga kelixi.

Alwatta, harkandak akillik bir millat akil alimlarni oziga karitixka tirxidu. Man bu Hitayning Arkin Sidikaka yalwurixidiki sawap.

Standart
02-06-10, 08:19
Buni yazghan mahluk xunqiwala wakit sarip kilip bir adamga zahirini qaqkuqa azrak bolsimu pan-bilim ugangan bolsa nima bolatti ha. Biz musulmanlarning kopunqimizning pan ugunix bilan hoximiz yok birak baxkilargha, yani natija kazanghanlar. abroy tapkanlargha nurghun wakit sarip kilip hojum kilxka amirak. Man watanda ali maktapta okuwatkan qaghda kopunqa sawakdaxlirim imtiham soallirini kandak aldap koquruxka nurghun wakit sarip kilatti, birak u narsilarni uguniwelixka wakit sarip kilmayti. Darsta yahxilarni har hil bana tepip quxuratti wa hatta kalpak kaydurup hokumatka qakatti.

Towandikini yazghan adam ozining kayarda yaxawatkanlighini bilmisa kirek. Agar arkin Sidik bu adam ustidin ariz kilsa u ozini turmida koruxi ham Uyghur millitning xaniga dagh quxurixi munkin. Bu sesuk adibiyatqi Afghanistandiki Taliplar ongkurida yaxaxka mas kilidighandak kilidu.

Bundak mahluklar pakat asarattiki millatlardila anda sanda korilidu. Bundak mahluklar pakat wa pakt natija kazanghanlarnila qokturidu. Qunki bundaklar yengilghan, kolidin ix kalmaydighan koralmas nakaslardinla ibarat. Mana bu nakaslarni milaltni hamma yerda sesitidu. Bu nakaslar uxxup yatidu, tirixmaydu, horunlighi topayli "dindar" boliwelip rohi ozuk tapidu ular pakat jannat uqunla yaxaydu millat uqun yaximaydu.
Erkin sidiqni tenqid qilip pikir yazghan kishining ilim-pen bilmeydighanliqini sizn nedin bilisiz? Ilim pen digen nime?
Erkin dsidiqni siz alim,dep qaramsiz?
Alim digen nime?
Alim-Allahning süpetliridin birsi bolup,Allahning buyrughinini qilidighan
Allah ügetken ilimni,bilimni ejir qilip ügen'gen, heqiqetni, heqni ügen'gen, uni qoghdash üchün barliqi béghishlaydighan, biligini ijra qilidighan, heq üchün yashap, heq üchün ölidighan,Allahqila qulluq qilidighan,Muhemmed peyghemberni dahi,rehber dep tonuydighan we egishidighan, islam üchün,musulmanlar üchün xizmet qilidighan, insaniyetning bext-saaditi üchün küresh qilidighan, batilgha, heqsizliqqa qarshi, tajawuzgha qarshi, öz nepsige, sheytan'gha qarshi küresh qilidighan, bu küresh yolida duch kélidighan türlük qiyinchiliq we xeyim xeterlkerge, jebri japalargha sebir qilidighan imani kamil insan dimektur.
Düshmenge qarshi turmaydighan, Allahning ibadet zmirlirini ügenmeydighan, öz hayatida ijra qilmaydighan
,pul üchün, dunyaliq üchün Allahqa qulluq qilishni, perz ibadet(tajawuzchi xitaygha, düshmenge qarshi küresh qilishtin ibaret küreshni)qilmaydighan jan baqti mexluqni hergiz alim digili bolmaydu.Alim-undaq erzan bahaliq unwan emes.
Peskesh kishiilerni,Allahni, peyghemberni,heqni etirap qilmaydighan we qoghdimaydighan, heq üchün küresh qilmaydighan herqandaq mexluqni alim digili bolmaydu.Shunga Allah bilim,ilim üginip ijra qilmighan,emel qilmighanlarni jehennemning,dozaxning eng asti qetida dehshetlik jazagha tartidu.
"Alim", "wetenperwer","inqilapchi","ilim igisi", "bilimlik", "ziyali"-digen sözlerni xalighanche süyiistimal qilishqa bolmaydu. Bilmigenler biliwalghay.
"Men siyasetke arilashmaymen","Men xitaygha qarshi küresh qilmaymen"-digenler kupurluq ichide bolup, töwe qilip iman keltürmise kapir bolup Allahning leniti astida qalidu.Undaqlarni alim diyish haram.Alimliq-Allahning süpiti, kupurni,kapirni, heqni qoghdash üchün küresh qilmaydighan mexluqni alim diyiskupurluq.
Allah bizge peyghember arqiliq bu ölchemlerni ügetken. Burmilash-kupurluqtin ibaret.
Yehudilarning terrorliqigha qarang.Ular Allahning lenitşi ast
da.Ularni ülge qilish, ularni yaxshi körsitish-Allahning lenitige qelish digen gep.Munapiqliqning del özi digen gep.Bundaqlar Allahning düshminidur.

Unregistered
02-06-10, 08:48
Buni yazghan mahluk xunqiwala wakit sarip kilip bir adamga zahirini qaqkuqa azrak bolsimu pan-bilim ugangan bolsa nima bolatti ha. Biz musulmanlarning kopunqimizning pan ugunix bilan hoximiz yok birak baxkilargha, yani natija kazanghanlar. abroy tapkanlargha nurghun wakit sarip kilip hojum kilxka amirak. Man watanda ali maktapta okuwatkan qaghda kopunqa sawakdaxlirim imtiham soallirini kandak aldap koquruxka nurghun wakit sarip kilatti, birak u narsilarni uguniwelixka wakit sarip kilmayti. Darsta yahxilarni har hil bana tepip quxuratti wa hatta kalpak kaydurup hokumatka qakatti.

Towandikini yazghan adam ozining kayarda yaxawatkanlighini bilmisa kirek. Agar arkin Sidik bu adam ustidin ariz kilsa u ozini turmida koruxi ham Uyghur millitning xaniga dagh quxurixi munkin. Bu sesuk adibiyatqi Afghanistandiki Taliplar ongkurida yaxaxka mas kilidighandak kilidu.

Bundak mahluklar pakat asarattiki millatlardila anda sanda korilidu. Bundak mahluklar pakat wa pakt natija kazanghanlarnila qokturidu. Qunki bundaklar yengilghan, kolidin ix kalmaydighan koralmas nakaslardinla ibarat. Mana bu nakaslarni milaltni hamma yerda sesitidu. Bu nakaslar uxxup yatidu, tirixmaydu, horunlighi topayli "dindar" boliwelip rohi ozuk tapidu ular pakat jannat uqunla yaxaydu millat uqun yaximaydu.

19省市瓜分新疆加速汉化—胡温新政对新疆实行“分封制”埋下大隐患
请看博讯热点:新疆问题
(博讯北京时间2010年6月02日 转载)

作者:江河水
(博讯 boxun.com)

一幅瓜分图

胡锦涛持续五年的新疆新政,2010年4月达到高峰:奉命“结对援疆”的19个省市,在北京市委书记刘淇、 广东省委书记汪洋两个政治局大员亲自赴疆落实“分封”任务的示范下,全部到位。4月24日上午,“储君”习 近平和中组部长李源潮亲临乌鲁木齐,为前湖南省委书记张春贤接替王乐泉任新疆维吾尔自治区党委书记助威,意 味19省市瓜分新疆加速汉化的新格局基本部署就绪。
梳理各地消息,可见一幅新瓜分图——奉命“结对援疆”的19个省市瓜分了新疆12个地(州)市的82个县( 市)和新疆生产建设兵团的12个师,其范围皆是沿国境线边界的战略要地,从西南沿至东北,依次是:和田、喀 什、克孜勒苏柯尔克孜、阿克苏、伊犁哈萨克、博尔塔拉、塔城、阿勒泰、昌吉、吐鲁番、哈密、巴音郭楞。具体 分封领地是:
1、北京市(和田地区的和田市、和田县、墨玉县、洛浦县及新疆生产建设兵团农十四师团场)2、上海市(喀什 地区巴楚县、莎车县、泽普县、叶城县)3、广东省(喀什地区疏附县、伽师县、兵团农三师图木舒克市)4、深 圳市(喀什市、塔什库尔干县)5、天津市(和田地区的民丰、策勒和于田三个县)6、辽宁省(塔城地区)7、 浙江省(阿克苏地区的1市8县和新疆生产建设兵团农一师的阿拉尔市)8、吉林省(阿勒泰地区阿勒泰市、哈巴 河县、布尔津县和吉木乃县)9、江西省(克孜勒苏柯尔克孜自治州阿克陶县)10、黑龙江省(阿勒泰地区福海 县、富蕴县、青河县和新疆生产建设兵团十师)11、安徽省(和田地区皮山县)12、河北省(巴音郭楞蒙古自 治州、兵团农二师)13、山西省(农六师五家渠市、昌吉回族自治州阜康市)14、河南省(哈密地区、兵团农 十三师)15、江苏省(克孜勒苏柯尔克孜自治州阿图什市、乌恰县,伊犁哈萨克自治州霍城县、农四师66团、 伊宁县、察布查尔锡伯自治县)16、福建省(昌吉回族自治州的昌吉市、玛纳斯县、呼图壁县、奇台县、吉木萨 尔县、木垒县六个县市)17、山东省(喀什地区疏勒县、英吉沙县、麦盖提县、岳普湖县)18、湖北省(博尔 塔拉蒙古自治州博乐市、精河县、温泉县与兵团农五师)19、湖南省(吐鲁番市)。
从北京、上海、广东、深圳、天津五大实力省市集中于和田、喀什地区,可见当局防范重点在于与中东接壤的新疆 南疆边境线一带。

以瓜分新疆的“分封制”保稳定

考之“新中国”治疆史,毛泽东时代是以军人和知识青年进疆农垦戍边汉化新疆,邓小平主政年代则允许进疆汉人 回流内地,试行“无为而治”;江泽民年代于1997年重新重视汉化新疆,实施“九五大力援疆”的战略,但只 从八省市组织干部援疆,辅以国家直接对新疆进行经济上的无偿援助;胡温新政后,“汉化新疆”青出于蓝,于2 005年急剧调整援疆政策,实施“以干部支援为龙头,从经济、科技、文化全方位对口支援”;2010年又升 级为“将汶川地震援建模式植入新疆区域”, 将无偿援助与互利互惠有机结合起来——即用“互利互惠”的分封制调动内地各省市对控制、经营新疆的积极性和 主动性,实行19省市“长期结对援助”(一定 10年),推行瓜分新疆的“分封”新模式——让新疆敏感地区成为19省市的“封地”。此乃胡温新政治疆理念 的最大创新:以向内地诸侯分封新疆边境地区的方式提高汉化新疆程度和速度,以“分封式援助”确保新疆稳定和 发展。
胡温新政通过分封新疆提高汉化新疆程度和速度的数据,媒体已有披露。新疆日报2005 年7 月14 日报道,江泽民主政的“九五”期间,京津沪鲁苏浙赣豫8省市分四批选派了1900名干部进疆,而胡锦涛20 03年执政后两年中,内地共有2190多批、 1.8万多人次到新疆考察,其中由省部级领导带队的就有20多批,同时新疆也有850多批、7900多人次 到内地考察。2005 年实行“实行干部支援和经济对口支援相结合”后,内地援疆干部达到3749名,比江时期增长97.3%;并 为新疆培训各类人员40多万人次;各省市与新疆实施合作项目1200多个,到位资金逾250亿元。近期媒体 的消息,显示到2010年底,援疆干部将达到万人以上,对新疆各类人员的培训和与新疆实施合作项目,皆可增 加数倍。
胡温相信,这种19省市定点长期瓜分新疆的分封式援助模式,有助于加速新疆汉化,从而带来长治久安的稳定— —广东省委书记汪洋4月中旬在赴疆时透露了“分封喜悦”:“新疆工作在党和国家事业发展全局中具有特殊重要 的战略地位。根据中央要求,新一轮对口支援工作期限为2011年至2020年。新一轮援疆与过去相比有质的 变化。”其质的变化就是以瓜分新疆的资源的经济利益来调动内地省市分治新疆的积极性。
今日新疆总人口1 925万人,汉族以外的其他民族有1 096.96万人,其中维吾尔人口834.56多万人,占全疆总人口的43.35%,汉族人口约828.0 4万人,约占全疆人口的43.02%;预计采取 19省市瓜分新疆加速汉化的新政一年后,在新疆的汉人将大大超过维吾尔人,成为控股新疆的第一大民 族。

老师乃是周天子

以瓜分新疆的“分封制”保稳定之策略是何人所献?官方的公开说法是受到“汶川援建模式”启发。如4月27日 国际金融报就称“中央安排19省市对口援建新疆植入汶川援建模式”。但有论者却说胡温的真正老师是首创内地 支援新疆的乾隆皇帝。
新疆之地,汉代称为匈奴或突厥活动的“西域”。1759年,清军平定西北边疆的叛乱和割据势力后,乾隆帝取 “故土新归”之意,将西域改名“新疆”,1762年设立伊犁将军,管辖新疆各族。乾隆年间除在新疆采取牛马 税为百分之一,羊税为千分之一,新疆的所有财政收入都留归新疆各地使用的特殊优惠政策外,还实行通过中央专 饷与内地省份的“协饷”共援新疆的新政。全国25个省级行政区,除了财政比较紧张的黑龙江、吉林、盛京、乌 里雅苏台(今蒙古国)、广西、贵州、云南、西藏、甘肃、青海外,其他的省以及粤海关、闽海关、江汉关、江海 关等海关,都要分担新疆所需的财政支出。 1876年2月1日,清廷更发出上谕:“天下合力,办西陲军事”。 据《清代新疆的协饷和专饷》一文研究,1760~1911年,清廷拨给新疆的协饷和专饷,总计高达近4亿两 白银。
然而有观察家指出,乾隆虽然创造了“内地协饷和中央专饷相结合”的援疆模式,却并未将新疆变相分封与内地诸 侯。所以,胡锦涛的老师并非汶川和乾隆,而是周朝的天子——中国自周朝起,开始以宗法制原则实行分封制:周 天子将子弟和功臣分封于各地,成为一方诸侯,以稳定当时的政治秩序。今日胡温新政将新疆边境的12个地(州 )市分封于19省市中共大员各自管理,并赋予“互利互惠”的经营权,颇类乎按照血缘宗族关系分配领地的宗法 制原则。宗法制原则的一个关键是严嫡庶之辨,实行嫡长子继承制——今日胡锦涛眼中,只有中共的大员才是可以 分封的“嫡长子”,只有“汉族”才是可信任的“嫡长子”,非中共的干部,少数民族的干部,皆是不能享受分封 特权的。今日19省市在新疆分封地再层层委派的管理者,也大有“天子建国,诸侯立家,卿置侧室,大夫有贰宗 ,士有隶子弟”的“天子为大宗,诸侯是小宗”的潜规则——天子(大宗)的庶子封为诸侯(小宗),诸侯的庶子 为大夫,大夫的庶子为士。
也许就短期来看,“19省市瓜分新疆加速汉化”确能一时稳定新疆,但从长远来看,必然引发更激烈的民族冲突 ——“19省市瓜分新疆加速汉化”所暴露的对新疆少数民族干部和百姓的极端不信任,必将激化成强烈的民族反 抗,新疆将陷入一个更大的危险。