PDA

View Full Version : « Bizge Te’elluq…..»



Ümüt Yiltizi
17-04-10, 02:46
« Bizge Te’elluq…..»




Bir milletning dunyada öz mewjutluqini dawam qildurushning eng muhim amili-milletning özige xas bolghan milli en’enisi, tili, mediniyiti, tarixigha warisliq rohi, yimirilmes eqide we buni nesildin-nesilge miras qaldurush iradisidur.

Memlikette bisilghan bir zhornalda, yash yazghuchilardin biri shundaq yiziptu: «…oylap baqsam, bizge te’elluq üchla nerse qaptu. Biri mesjid, biri haraq, biri naxsha-usul uningdin bashqisini xeqqe tartturup qoyup, özimiz döngge chiqip qaptuq…»

Efendim! sel chungqurraq oylisingiz, etrapliq küzütüp tehlil qilsingiz ene shu bizge `` te’elluq üch nersining , shu dewr-waqit itibari bilen bizge toluq tewe emesligini, we bizningmu uning toluq hoquqluq warisi bolalmighanliqimizni, bezisining (haraqning) sirttin igidarchiliq da’irisige zorlap kirgüzülüp, sighdap singdürüp, milli xasliqtin uzaqlashturush wastisi süpitide paydiliniwatqanliqini his qilalaysiz .

`` bizge te’elluq `` dep toqughan mesjid mesilisige kelsek; Ejdatlirimiz islam dinini qobul qilghandin kiyin, qaraxaniylar xanliqi , pütün türki dewletliri ichide tunji qitim islam dinini `` dewlet dini ``dep ilan qilghan idi. Shu dewirlerde we uningdin kiyin padishahlar , emirler , xanlar baylar, we jama’etler teripidin pütün memliket miqyasida köplep jame. Mesjid, medirise, xaniqalar bina qilighan bolup , 50.Yillarning bashliridiki sitastiklargha asaslan’ghanda, yalghuz qeshqer shehridila 444 chong-kichik mesjid, we ali bilim yurti hisaplan’ghan 20 din artuq medirise bar iken .

Uyghur xelqi ``beytullah`` (allahning öyi) dep atalghan bu mesjidlerning qurlushigha, zinnetlinishige, körkem tashqi körnishi, we heywetlik ichki körnishige alahide ehmiyet bergen bolup, mesjidler, bir ibadet yiri bolushtin sirt , bir güzel sen’et esiri idi.

Xitay mustemlikchiliri xelqqe qarshi yürgüzgen zalim siyasiti tüpeylidin, jama’etning bishigha kelgen palaketler meschit-jamelerning bishigha hem keldi. Xususen ``medinyet inqilawi`` digen shum herket jeryanida, meschitler urup-chéqildi, weyran qilindi, hoyliliri, oghut toplaydighan meydan , xanqasi samanliq , ighil, hetta bezi yerlerde choshqa qotinigha aylanduruldi. Qur’an-kerim, dini kitaplar köydürüldi, bu heqte sözlisek gep tola.

Emdi esli gepke kelsek; Shu anda bizge te’elluq bolghan meschitlerning aldigha kilip bishimizni kötürüp qarisaq derwazining üstide `` 18yashtin töwen balilarning , ayallarning kirishi en’i qilinidu`` digen uxturishi yizilghan, birliksep (xelq aghzida «bölek sep») teripidin teyinlen’gen imam, mezinliri , hökümetning `` yolyoruqlirini teshwiq qilish bilen birlikte, «hökümetning emre wajiptur, xilap –gunahtur», « namaz-besh waqit», « taharette perz törttur...» digendek emir-meruplarning sirtigha chiqmay ügüniwalghan 4-5 kelime hedisni tuti qushtek tekrarlashtin bashqini bilmeydu, hökümetning ichki jehettiki uxturishida , meschit jama’itidin bashqa, tonumaydighan shexisler , yolochilar , gumanliq shexisler peyda bolup qalsa , derhal saqchigha melum qilish alahide tekitlen’gen . Namaz qa’idiliri , qur’an ügünüsh-ügütüsh `` qanunsiz dini pa’aliyet `` katigoriyesige kiridu, we eng yinik jaza- üch yildin besh yilghiche hepis jazasi.

Komonistlarning siyasiti « dinni teshwiq qilish- qanun’gha xilap , dinsizliqni (atézim) teshwiq qilish erkinlik » bolup, partiye ezaliri, hökümet ishchi xizmetchiliri, pinsiyge chiqqanlirining meschitte namaz oqushi men’i qilin’ghan. 70.Yillarda hökümet , seypidin ning namida , pütün aptonum rayun da’irside keng kölemlik atézim terbiysi ilip birish, we buni barliq mektep, idare jemiyetlerde emili ijra qilish heqqide höjjet tarqatqan bolsa, sabiq re’is isma’il emet « namaz oqughan ishchi-kadir , Pinsi’onirlar, ma’ashini meschittin alsun» dep yolyoruq bergen idi, we buni kuchap teshwiq qilin’ghan idi. Hazirghiche hökümet, saqchi da’irlirining közi meschitlerning üstide ,« pütün xewp, dindin , dindarlardin, dinda oqughanlardin kilidu....» dep nazaritini kuchaytip, ikki ayaqliq paylaqchi itlirini meschitlerge zenjirsiz baghlap qoyghan.

Dimek; Bu halda xalighan kishi meschitke kirip xalighanche ibadet qilish erkinlikidin mehrum iken, meschit qandaqmu pütünley bizge ``te’elluq `` bolidu?

Emdi haraq mesilisige kelsek; Bu bizning ejdadimizdin qalghan ``teweruk`` bolmastin , hökümetning kiyinki zamanlarda `` din zeherlik epiyun`` dep atézim terbiysini kuchap yolgha qoyush, musulman yashlarni dindin uzaqlashturush, islami exlaqtin, milli en’enelerdin alaqisini üzüsh, we bu arqiliq ``komonizim ghayisi`` din ibaret aldamchi idi’ologiye asasidiki hakim mutleqliq siyasiti üchün xizmet qilidighan kishilerni terbiyleshning ünümlük wastisi süpitide qollunush, bir tereptin zamaniwi zeher- haraq ishlepchiqirishni tereqqi qildursa, bir tereptin ichidighanlarni awutush üchün herxil wastilarni qollandi, we qismen bolsimu bu sahede muwapiqiyet qazandi. Hazir bizning yurtlarda haraqni eng az ichidighanlar xitaylar we tungganlar, eng köp ichidighanlar uyghurlar, qazaqlar we mungghullar. Haraq bezi merkizi sheherlerde, toy-merike sorunidiki ziyapetning bolmisa bolmaydighan `` bash taji`` boldi. Ayallarning olturush sorunlirida hem qizil haraq tördin orun alidighan halgha keldi.

Men bu heqte, memlikette neshir qiliniwatqan, abuniliri koprek we sewiyesi nisbeten üstünrek bolghan melum bir-ikki zhornaldin, bir nechche abzas qiturushni muwapiq kördüm.

`` burun bishimizgha kelgen paji’e, millitimizning nadanliqidin kelgen bolsa, hazir haraqtin kiliwitidu ``
`` haraq-insanning renggini tatirangghu, közini qizil, abroyini qara qilidu`` (kucharliq a.S) (zhornaldin)
`` haraq sorunning eng muhim alahidiliki, köngli nazuk bolush, yüzi qilin bolush, qilin’ghan hemme gep inawetsiz bolushtin ibaret `` ( romandin)

Yeni, “WTO``ürümchi kechlik giziti`` ning 2000.Yil 16.Yanwardiki sanida muxpir e . K ning « `` dunya soda teshkilatigha eza bolush`` aptonum rayunimizning yinik sana’itige nimilerni ekilidu? », digen bir qatar chatma maqalilarning biri bolghan `` aq haraq xushal, üzüm hariqi ensirmekte `` digen maqalidiki pakitlar , pütün rayunning bayliq qarishining opratsiyesi üchün eng tipik misali bolalaydu. Iniqlinishche aptonum rayunining her yili 120 ming tonna haraq , 30 ming tonna üzüm hariqi, 350 ming tonna piwe ishlepchiqirish iqtidari bar iken....

Yeni aptonum rayundiki 20 milyun adem her yili 14.400 milyard yiwen haraqqa xejleydiken, (bularning ichide awatning musellisi, qazaqning qimizi, xotenning meyzisi, palani yerning bozisi digendek ichimlikler yoq), bu pul bilen 14 yaxshi onwirisit qurghili bolatti...
Yuqurida sözlen’gen 500 ming tonna haraq sharapning terkiwide texminen %30 sipirt bar disek, uning miqdari 150 ming tonna , 15 tonnaliq mashinigha bassaq 15 ming mashinigha bisilidighan sipirtni ichiwitimiz.

Dimek, bu haraqtin iqtisadi jehette bir ziyan, salametlik jehette bir ziyan (nechche hesse iqtisadi ziyandin,salametlikke bolghan ziyini köp),buningdin payda alidighan yerler bajxanilar,saqchilar. Doxturlar.

«eger haraq, mushu sür’ette ichilidighan bolsa, 50 yildin kiyin ewlatlirimiz perzent qalduralmaydiken»
« yüz biriwatqan jinayi ishlarning yirimdin köpreki haraqqa munasiwetlik iken... »

Heqiqeten haraqning keng kölemde xelq turmushidin orun ilishi , iqtisadi jehettin dewletke, shirketlerge payda keltürüsh bilen qalmay , meniwi jehettin sitiratigiyelik pilanini ishqa ashurushning muhim wastisi bolup xizmet qilmaqta.

Anglashlargha qarighanda , melum bir nahiyede yilliq haraq sitish aburoti töwenlep ketken, nime üchün Bundaq bolghanliqini iniqlash üchün nahiyege ewetilgen tekshürüsh ömikining dokilatida, mezkur nahiyediki yashlarning mutleq köpchiliki, haraqni tashlap namaz bashlighanliqi, ichidighanlarning barghansiri kemiyip ketkenliki, aburotning shuning üchün töwenlep ketkenliki yizilghan .

Shuning bilen yuqiri derjilik organlar derhal herketke kilip, nahiyening shujisi bashliq xizmet etriti teshkilligen , her qaysi idare jemiyet, yiza gungshilirida `` hushyarliqni östürüp, qanunsiz dini pa’aliyetlerni cheklesh `` ammiwi herkiti qanat yaydurup , dini tebligh bilen yashlarni namaz oqushqa dewet qilghan ikki kishini , we ``qur’andin`` ders berdi dep bir ``qarim`` bir ``buwim`` ni yoqilang sewepler bilen qolgha ilip, türmige yollighan. Wi buning bilen meschitning ``yingi jama’etliri`` ning yürükini obdanla mujighan, anche uzun ötmey,haraq sitish,haraq ichish ehwali awushqa bashlighan.

Haraq-tolimu ziyanliq ichimlik bolup, her xil kiselliklerning biwaste sewepchisi ikenliki tibbiy tetqiqat netijiliridin melumdur. Muhitning bulghunishi, hawa , yimek-ichmeklerde ximiyewi maddilarning barghansiri köpüyishi , alkol(sipirt) ning qollunulishining kingiyishi, herxil kselliklerning ewj ilishigha sewep bolmaqta.

Addi bir misal keltürsek; Tibbi alimlirining tetqiqatigha köre, burun erkeklerde qisirliq nisbiti %3-%5 etrapida bolsimu, hazir yüzde %50 ke ulashqan.

Özimizning esli gipimizge kelsek; A’ile we jemiyet hayatining birinji numurluq düshmini bolghan dinimizda hem haram qilin’ghan haraq, yalghuz iqtisadi, we salametlikimizge ziyan yetküzüpla qalmastin, eng muhimi insani pezilitimizge, kishilerning neziridiki izzet-hörmitimizge, abroyimizgha büyük noqsan yetküzidu. Mes bolup insan’gha zerer bersingiz , qanuni jazagha tartilisiz, eshyagha zerer bersingiz töleysiz, ichip waqiraysiz, jaqiraysiz xelqning lenitige uchraysiz. Mes bolup ``qelbingizni chüshendürüsh`` jeryanida partiye, hökümet, xitay heqqide bir nimilerni dep tashlisingiz, way halingizgha! `` mes iken`` dep, hich epu qilmaydu. Özingizni teshkürisiz, tenqidlinisiz, xizmettin qoghlinisiz, türmige tashlinisiz. Dimek; Bu ``bizge te’elluq`` digen haraqni xalighanche ichelisingizmu, xalighanche keypini sürelmeysiz. Imkaningiz yar bermeydu . Dimek, bumu sizge mutleq ``te’elluq`` emes.

Emdi naxsha-usul mesilisige kelsek; Bu intayin inchike, nazuk bir mesile, qedimi tarixlarda «...Uyghurlar, uyushqaq, jenggiwar, at minishke, oqya, neyze qollunushqa usta, jasaretlik, mihman dost, batur, we we türki milletler ichide eng mediniyetlik xelqlerdin biri...» dep tonulghan bolsaq, 20.Esirde «uyghurlar-sen’etxumar, naxsha-usulgha amraq bolup, baliliri ayighi chiqipla taytanglap usul oynaydighan, tili chiqipla naxsha iytidighan bir millet...» süpitide tonulduq. Mundaqche eytqanda erkek ejdatlarning `` ewrishim`` ewlatliri... (allahqa shükür, iptixarimiz on ikki muqam bar...)

Shu zamanda, shu künlerde, milli his tuyghulirimizni ghidiqlap oyghutidighan, milli iptxar, ghururimizdin qozghulup, tariximizni, ejdatlirimizni eslitip, köz aldimizda janlandurdighan sen’et eserliri-naxsha, muzika, usul, kino-tiyatir, edibi eserler yenila cheklen’gen bolup, ``siriq`` ``qara`` dep marka chaplinip, qarangghu, ambarlargha tashlinip ketmekte.

Usul oynisingiz, hökümetning ``ghemxorluqi`` ansambilining ``orunlashturushi`` bilen lahilinip tikilgen chirayliq etles köynek, badam doppingizni kiyip, sehnige chiqip sazning ahangigha keltürüp ``senem`` ``shadiyane`` ge piqirap, gah lezzan dessep zalning aldinqi rétide olturghan katiwashlargha igilip salam birip, yalghandin külüp sehnidin chiqisiz, chawak, alqish sizning bolsa, qoltuq dumbiqi qisturup qizil ishtan kiyip, `` niyu yanggar`` oynisingiz, yaki yumshaq dessep `` yelpügüch `` usulini ijra qilsingiz tiximu köprek alqish alalaysiz.

Naxsha eytsingiz, awal tékistni bir nechche qétim diqqet bilen közdin kéchiring. Partiye, hökümet we uning ``parlaq`` siyasitini, xelqning ``parawan`` turmushini mehileydighan bolsa, yüreklik oqung. Eger ``shinjang yaxshi jay`` ``gül nimishqa qizil?`` digendek xitayche naxshilarni eytsingiz, tiximu köp alqish, chawakka sazawer bolisiz....

Yaki bolmisa ichishturmaydighan, qichishturmaydighan ``gülmerem`` ``mirajixan`` ``ayshemgül`` digendek xelq naxshilirini kona-yingi ahanggha silip, neqratigha ``ah jénima, way jénim`` ni ilawe qilghan qoshaq biyitlerni ala-taghil towlap bersingizmu belki bir gep bolmas. (bezi weziyetshunas siyasi ghalcha, ``pirinsip`` kötemichilirining diqqet étiwarini qozghimisila...)

Likin ``halimiz xarap boldi, baghrimiz kawap boldi`` digendek qoshaqlarni naxsha qilip eytsingiz, nex balagha qalisiz.

Ehwal shu, qedirlik dostum! ehwaldin qarighanda xalighan usulni oyniyalmisingiz, xalighan naxshini yüreklik eytalmisingiz, chin qelbingizdin qaqahlap külelmisingiz yaki tesirlinip közingizge yash alalmisingiz, insanning meniwiyitige , qelbige xitap qilidighan edibiyat- sen’et, kino-tiyatir, naxsha-muzika sizning isil en’ene til-mediniyet xasliqingizni ipade qilishtin uzaq bolsa, qandaqmu naxsa-usulni, özingizge ``te’elluq `` diyeleysiz?

21.Esirge qedem basqan shu dewirde zadi bizge ijtima’i hayatta ``te’elluq`` bolup qulluq, mehkumluq, yoqsulluq, hoqoqsizliq, charesizlik, kemsitilish, jahalet, nadanliqtin bashqa, millet süpitide idiwwi’al xaraktiristika mahitide nimilirimiz bar dep köp oylandim. Hazirche bizge ``te’elluq`` bolup, yekliniwatqan bolsimu ana tilimiz (öz-ara qolliniliwatqan) chekliniwatqan bolsimu yiziqimiz(tar da’irege qistilip, yoqulush xewpide qalghan bolsimu) we ata-animiz teripidin ezan, tekbir bilen qoyghan, ehmet, memet, abdul’eziz, awut, dawut....Ismimizla bar iken digen xulasige keldim.

Eger taliyi ongdin kélip, hökümetning ``tömür deptiri`` ge yézilip ``padishahliq leng yeydighan`` (dewlettin ma’ash alidighan) ademlirimizning beziliri, ihtiyaj yüzisidin, yaki bashliqning aldidin obdan ötken, texsikeshlikni obdan qamlashturup, birer quruq mensepke iriship qalsa, tixi u isimning bash heripila qollunup, qalghini tashlinip qalidiken, yeni ey jingli, mey shuji, a jüyjang, da kojang......

Shundaq qilip bizge te’elluq maddi, meniwi nersilerdin yene nimiler qaldikin? Dep oyla-oyla bu maqalini yézip tügettim.
Dimek; Siz, `` bizge te’elluq`` dep sanighan üch nersige qarita, özemning oylighan, his qilghan chüshenchemni otturigha qoydum. Bu chüshenche peqet mangila te’elluq.

Chünki men hich kimning wekili emes, eger manga oxshash chüshen’genler bolsa, ularning hisyatini qismen bolsimu, ekis ettürgen bolsam, we ular buni könglide bolsimu étirap qilghan bolsa söyinimen.

Yazghanlirim, mukemmelliktin , obiktiw we konkiritni analiz yekündin uzaq, bular peqet hisyatlirimning üzeki bayani xalas. Hörmetlik oqughuchédin iltimasim shuki, buni peqet ene shu noqtidin chüshüniwiling we tehlil qiling.

Shuni alahide eskertip ötmekchimenki, `` zamaniwilishish we tereqqiyat `` bir milletning hayatida , milli en’enilerini asta-asta yoq qilish, tesir küchini azaytish, eslidin uzaqlashturush, teqlidi tüske kirgüzüsh bolmastin, xasliq, özlük we buning bilen perqini namayen qilish, milli roh-sezgülirini, eqide-itiqadqa baghlap, yingi parlaq tüske kirgüzishning herketlendürgüchi dinamik küch bolup tonulishi lazimki. Bu , asimlatsiye xewpige duch kiliwatqan uyghur milliti üchün tiximu zor ehmiyetke ige.

Rohiytimiz pakliq, milli roh, kélichekke ümitwarliq bilen béqish tuyghusi mewjutla bolidiken, yiltizimiz öz tupraqlirimizda téximu chungqur we her terepke saghlam yéyilghan iken, millitimiz ebediyen mewjudiyitini saqlap qalalaydu. We kélichekke, istiqbalgha téximu küchlük qedemler bilen ilgirleydu. Buninggha ishenjim kamil.

Özimizge xas ejdad mirasi, peqet özimizge te’elluq dep bilgen köp nersiler, ümitsizlik, rohi chüshkünlük girdawi ichide yoq bolupla ketmise, qoldin ketkenning hemmisini qayturwilish her zaman mümkindur!