PDA

View Full Version : Mehmud Qeshqiri



uaa_admin
15-04-10, 12:25
Mehmud Qeshqiri


267

Qedem izi birawning mangghanliqini körsitidu.

— Mehmud Qeshqiri

Dunya türkologiye ilmi we sélishturma tilshunasliqning asaschisi mehmud binni hüseyin kashgheriy 11 – esirde yashap we ijad qilip ötken memlikitimizning meshhur énsiklopédik alimi we dunya étirap qilghan ataqliq uyghur alimi, tilshunasi we edibidur.

Ulugh uyghur alimi Mehmud Qeshqirining tughulghan yili heqqide éniq tarixiy melumat yoq, shundaqtimu uning özining meshhur esiri ‹‹Türkiy Tillar Diwani›› heqqide éytqan: ‹‹bu kitab méning ömrümni axirigha yetküzdi›› dégen sözige we xelq ichide tarqalghan riwayetlerge asaslan'ghanda, u texminen 1008 – yili etrapida tughulghan.

Mehmud Qeshqirining yurti, hayati we qeyerde wapat bolghanliqimu pütkül jahan ilim dunyasigha taki hazirghiche toluq éniq bolmay kéliwatqan bir mesile idi. Bu heqte xilmuxil köz qarash we munaziriler bolup kelgenidi. Mehmud Qeshqiri özi ‹‹Türkiy Tillar Diwani›› da körsitip ötken yip uchlirigha, uzun yilliq, etrapliq, qayta – qayta emeliy we ilmiy tekshürüshlerge, xelq ammisi we xelq ichidiki meshhur ölimalar teminligen qimmetlik yazma höjjetlerge asasen, ulugh uyghur alimi Mehmud Qeshqirining qaraxaniylar sulalisining paytexti qeshqerge tewe opal yézisining azigh kentide tughulghanliqi éniqlandi. Alim özining qeshqerde tughulup öskenlikini ipadilesh üchün, öz ismining axirigha ‹‹kashgher››(qeshqerning eyni dewrdiki atilishi) dégen edebiy texellusni qoshup ishletken.

Mehmud Qeshqirining atisi hüseyin ibni muhemmed qaraxaniylarning xan jemetidin bolup, öz hayatida atisining ornigha barsghan'gha hakim bolghan meripetperwer kishi idi. Uning anisi bubi rabie öz zamanisigha nisbeten aliy melumatliq, zérek ayal bolup, oghli mehmudni kichikidin etrapliq maharetke ige qilip terbiyeleshke tirishqan.

Mehmud Qeshqiri bashlan'ghuch melumatni ailiside we opal azighda alghan, ottura we aliy melumatni qeshqerdiki sheyx imam zahid hüseyin ibni xelef kashgheriy mudderslik qilghan ‹‹medresei hamidiye›› de we shu chaghlarda pütün sherq dunyasigha meshhur bolghan ‹‹medresei sajiye›› de alghan. Bu aliy bilim yurtlirida islam eqidilirini öginipla qalmay, belki tilshunasliq, ilmiy mentiqe (logika), tarix, jughrapiye, ilmiy nujum (astronomiye), tébabetchilik qatarliq ilimlerni igiligen.

Shu chaghdiki ijtimaiy sharaittin élip qarighanda, Mehmud Qeshqiri yashighan dewr qaraxaniylarda ilim – meripet yükselgen dewr bolup, alimning bowisi muhemmed bin yüsüp we bolupmu uningdin kéyinki hesen bin sulayman qatarliqlar qaraxaniylar hakimiyitide ilim – meripetning hamiysi bolghan shexsler idi. Bundaq shert – sharait Mehmud Qeshqirining ilim hasil qilishi üchün toluq imkaniyet bergenidi.

Ailiwi hayatidin élip éytqanda, alimning ana terep bowisi xoja seypidin oqumushluq kishi bolghan. Shunga u özining birdinbir perzenti bolghan bubi rabieni kichikidin tartipla exlaqliq, oqumushluq qilip terbiyeligen. Mundaq ailide dunyagha kelgen mehmud kichikidin hem qelem hem elem terbiyesini alghanidi. Lékin u bir serkerde (qomandan) bolush arzu – istikide bolmay, belki ilim öginish arzu – istikide bolghan. Shunga u bala waqtidin tartipla öginishke tirishqan, pütün eqil – parasitini ilim igileshke serp qilghan, ilim – pen'ge chongqur muhebbet baghlighan, kéche – kündüz, harmay – talmay tiriship ögen'gen we özining pütün hayatini mana mushundaq menggü ölmes ilmiy ishqa atighan. Alimning on nechche yil qir – sehralarni kézip, japa – musheqqetke chidap tetqiq qilish rohi, ‹‹diwan›› da misal keltürülgen xelq qoshaqliri bilen xelq maqal – temsilliri arqiliq ipadilen'gen güzel insaniy xisliti we exlaq – peziliti aldi bilen uning ailisining, bolupmu anisi bubi rabiedin singgen terbiyening netijisi, shuning bilen bille téximu muhimraqi uning özining ilim – pen'ge chongqur ishtiyaq baghlap, jasaret bilen tiriship ögen'genliki we japaliq emgek qilghanliqining netijisidur.

Ulugh alim Mehmud Qeshqiri nurghun ilimlerni öginish bilen bille ereb, pars tillirinimu puxta ögen'gen. U yene shu chaghda omumiy adet we mejburiyet hésablan'ghan at minish, oqya étish, neyziwazliq qatarliq jeng maharetlirini öginip, chéwer chewendaz we usta mergenlerdin bolup yétishken.

Alimning atisi hüseyin ibni muhemmed 1058 – yili ordida yüz bergen bir qétimliq qirghinchiliqta öltürülgen, lékin bextke yarisha, alim bu qirghinchiliq ichide aman qalghan, shuningdin kéyin, Mehmud Qeshqiri öz yurtidin ayrilip, türkiy xelqler yashawatqan nurghunlighan sheherlerni, yéza – qishlaqlarni, bipayan yaylaq we dala – qirlarni arilap 15 yil tekshürüsh élip barghan we türk, türkmen, oghuz, chinggil, basmil, yaghma, qirghiz qatarliq türkiy qebililerning tili we uning perqlirini, itnografiyisi (kélip chiqish menbesi) ni, tarixini, jughrapiyelik jaylishishini, medeniyiti we örp – adetlirini tepsiliy tekshürüp chiqip, özi yazmaqchi bolghan ‹‹Türkiy Tillar Diwani›› üchün matériyal toplighan. Axir u 1072 – yili salchuq türklirining hamiyliqidiki ereb islam xelipisining paytexti baghdatqa yétip bérip, 1074 – yilighiche bolghan ikki yil ichide retlep yézip ‹‹Türkiy Tillar Diwani›› ning deslepki nusxisini pütküzüp chiqishqa muweppeq bolghan. 1074 – yilidin 1076 – yilighiche bolghan waqit ichide bu kitabni qayta tekshürüp, tüzitip, toluqlighandin kéyin, abbasiylar xelipisining 27 – si obulqasim abdulla binni muhemmedil muqtedi biemrullagha teqdim qilghan.

Alim Mehmud Qeshqirining sirtqa chiqip kétishi miladiye 1058 – , 1059 – yillirigha toghra kélidu. U 1080 – yilliri etrapida baghdattin qeshqerge qaytip kélip, yene kindik qéni tökülgen ana makani opalgha orunlashqan. U opalgha qaytip kelgendin kéyin, ‹‹medresei mehmudiye›› dep atalghan bir medrise bina qilip, özi mudderslik qilghan we her qaysi tereplerdin alahide melumatliq nurghun nurghun shagirtlarni, iz basarlarni terbiyelep yétishtürgen. Shunga kishiler uni ‹‹ilimge höddikar pirim››, ‹‹ilim ögen'güchilerning piri›› dep atighan. U pütün jaygha ilim – meripet tarqitip, 1105 – yili etrapida öz ana yurti opalda texminen 97 yéshida wapat bolghan.

Alim wapat bolghinigha gerche 900 yilghan yéqin waqit ötken bolsimu, téxi uning qeyerde tughulup, qeyerde wapat bolghanliqi we qebrisining qeyerde ikenliki jahan ilim ehlige éniq melum bolmay kelgenidi.

1982 –, 1983 – yilidiki etrapliq ilmiy tekshürüshler arqiliq axir qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› mazirining del Mehmud Qeshqirining maziri ikenliki toluq ispatlandi. Bu arxéologiye ilmi sahesidiki chong bir netije we pütün dunya türkologliri ichide chong tesir qozghighan, keng jamaetchilikni cheksiz xushal qilghan bir chong weqe we yéngiliq boldi.

Shinjang xelqi qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› qebrisi dégen nam bilen atilip kéliwatqan Mehmud Qeshqiri qebrisige chongqur hörmet bilen qarap, uninggha omumen alghanda, bir diniy ölima qebrisi süpitide tawap qilip kéliwatqan bolsimu, mahiyette bu yenila xelqimizning ulugh alim Mehmud Qeshqirige bolghan chongqur muhebbiti, hörmitini ipadileydu we uni 1000 yildin buyan untumay eslep kéliwatqanliqini ispatlaydu.

Emdilikte bu ulugh alimning yurti we qebrisi téximu zor hörmet bilen tilgha élinmaqta we memlikitimiz xelqining, dölet erbablirining, ilim – pen xadimlirining we chet ellik dostlarning hörmet bilen ziyaret qilidighan jayigha aylanmaqta.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din élindi)