PDA

View Full Version : Yüsüp Xas Hajip



uaa_admin
15-04-10, 11:21
Yüsüp Xas Hajip


266

※ insan balisining qedir – qimmiti eqil we bilim bilen bolidu.
※ bilimlik kishi qimmetlik dinardur, bilimsiz nadanlar qimmetsiz yarmaqtur.
※ adem bilimi bilen tonulidu, bilimsizler tirik turup közge körünmeydu.
※ bilimlikler ölsimu nami tirik bolidu, bilimsizler tirik bolsimu nami ölük bolidu.
※ ata – anang sendin razi bolsa, tengrimu sendin razi bolidu.
— Yüsüp Xas Hajip

Büyük mutepekkur, ulugh peylasop, alim we shair, dölet erbabi , chong hejimdiki didaktikiliq dastan — ‹‹Qutadghubilik›› ning muellipi Yüsüp Xas Hajip 11 – esirning otturilirida qaraxaniylar paytextliridin biri bolghan balasaghun shehiride tughulghan we qeshqerde yashap ilim tehsil qilghan hem ijadiyet bilen shughullan'ghan. Yüsüp Xas Hajipning qaysi yili tughulup, qaysi yili wapat bolghanliqi heqqide téxi hazirghiche éniq tarixiy melumat yoq. Lékin ‹‹Qutadghubilik›› tiki bezi béyitlardin Yüsüp Xas Hajipning hayatigha ait bezi yip uchigha ige bolimiz.

Yil atmish iki erdi turt yüz bile,
Bityu tekettim bu söz ülgüle.
(mezmuni: töt yüz atmish ikkinchi yil idi,
Bu sözlerni tallap, yézip tamamlidim.)
Tukel on sekkiz ayda aydim bu söz,
Ödürdüm men etnote kettim tura.
(mezmuni: bu sözlerni on sekkiz ayda sözlep tügettim,
Sözlerni tallap, ayrip, térip retlidim.)

Bu béyitlardiki uchurdin qarighanda dastanning yézilghan waqti hijiriyening 462 – yili (miladiye 1069 — 1070 – yilliri) gha toghra kélidu.

Tegordi manga elgin elig yashim,
Qoghu qildi quzghun tusi teg bashim.
(mezmuni: tegküzdi manga qolin ellik yéshim,
Qoghu(aq qu) qildi quzghun tüsidek béshim.)
Bu misralardin muellipning ‹‹Qutadghubilik›› dastanini yéziwatqan chaghlirida 50 yashlardin ashqanliqi, dastanni yézip bolghan waqti bilen sélishturup qarighanda, texminen miladiye 1018 – yaki 1018 – yili tughulghanliqi melum bolidu. Dastanni yézip bolghandin kéyin, muellip uni qaraxaniylar hökümdari tawghach bughra qaraxan ebueli hesen'ge teqdim qilghan, shuning bilen hesen bughraxan muellipke xas hajipliq (arichi, wekaletchi, xanning eng yéqin meslihetchisi dégen menilerdiki erebche söz) unwanini bergen.

‹‹Qutadghubilik›› dastanining esli qolyazmisi téxi tépilghini yoq. Hazir ilim dunyasigha melum bolghini öz zamanisidin xéli kéyin bashqilar teripidin köchürülgen üch qolyazmisi yétip kelgen. Bulardin biri kona uyghur yéziqi bilen köchürülgen wina nusxisi (1939 – yili hiratta köchürülgen hirat yaki wina nusxisi), ikkinchisi ereb yéziqi bilen (14 – esirning birinchi yérimida) köchürülgen qahire yaki misir nusxisi, üchinchisi 12 – esirning axiri we 13 – esirning bashlirida köchürülgen eng qedimiy we toluq nusxa bolghan ereb yéziqidiki nemen'gen yaki ferghane nusxisidur.

‹‹Qutadghubilik›› — bext keltürgüchi bilim dégen menini bildüridu.

‹‹Qutadghubilik›› 82 bab, 6644 béyit (13288 misra) tin terkib tapqan chong hejimdiki didaktikiliq dastan bolup, bashtin – axir aruz weznining mesniwi shekli bilen yézilghan. Eserde aptor asasen döletni bashqurush yollirini we özining pelsepiwi, exlaqiy qarashlirini özige xas bir xil bediiy usulda, yeni adalet we qanun'gha simwol qilin'ghan padishah küntughdi, bext – saadetke simwol qilin'ghan wezir aytoldi, eqil – idrakqa simwol qilin'ghan ögdülmish, qanaetke simwol qilin'ghan odghurmishtin ibaret simwolluq obrazlar wastiside körkem edebiy til bilen bayan qilidu.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din qisqartip élindi)