PDA

View Full Version : 21-esirde uyghür tili dunya tili bulidu.



IHTIYARI MUHBIR
04-04-10, 16:59
Heyran boldum, men Biliwal.comni oquwatsam bu maqale uchquship qaldi, we qattiq heyran boldum,bu maqaleni yazghan kishi bilen men hich tonushmaymen, kimliginimu bilmeymen.amma bu maqalediki sozlerni men mekkede nechche ret eynen diginim esimde ,hetta bir jum,lisimu perqlenmigen halette, dimek insanlarda ohshash oylimaq bolidighan hadise iken.shuning uchun yezip chaplap qoydum,


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE



21-esirde uyghür tili dunya tili bulidu.
96-yilliri bulsa kirek. U waqitta shinjang unwérsititda uquwatattim. Aldi bilen jemyette kiyin metbuatta xewer, ubzurlar birilip pichandinmu bir yerdin bir dihqan tilshunasning chiqqanlighi, uning tizliqta dom yétip yürüp , topilangda tupigha milinip yürüp hazirghiche 5 xil tilni pishshiq igiligenligi tonushturuldi.eger rastinla shundaq bulsa heqiqeten qabiliyetlikken dep oylidim. Lékin shuninggha egiship bir qatar xewerler birildi. Diyilishiche, u bu tillarni üzlügidin üginish jeryanida tillarni üz ara sélishturup ügen'gen. Sélishturush jeryanida yene uyghur tilining neqeder güzelliki, herqandaq tawushni qiynalmayla chiqiralaydighanlighini bayqighan. We bu tüghriliq ilmi tetqiqatlarni élip bérip sistimilashturup maqale yézip xelqara yighin'gha tapshurup ularning qizghin alqishigha irishken. We ikki qétim shiwitsiyedimu bir yerde maqalisni oqup shu yerdiki tilshunas alimlargha üziining küz qarishini bayan qilghan we ularning qollishini qolgha keltürgen. Bu tilshunas alimimiz hazir mushu nishani üchün tirishiwatidu. U yene bu yighin'gha bir qétim qatniship tilshunaslarning maqullighidin ütkuzsila uyghür tili 21-esirde dunya tili bulidu. Shu chaghda mushundaq gepler jemyetni bir aldi. U alimimizning qandaq qiynilip besh xil til ügen'genligi, yighinda qandaq süzligenligi, uyghur tilining her qanda tawushni chiqiralaydighan, nime oqusa shuni yazalaydighan bulghanlighi üchün xelqara til bulush ülchimge uyghun kilidighanlighi digendek gepler hemmeylenni hayajan'gha saldi. Uni mehmut qeshqiridin kiyin chiqqan ikki tilshunas dep atidi. Jornal, kitaplarda nime yazsa shuninggha pütünley ishinidighan bizler bu gepke sheksiz shenduq, kiyin qarap baqsam bizler emes küp sanliq uyghur jamaiti bu gepke ishiniptu. Hayajanlinip her yerde süzlep yürduq. Dimisimu bizning tilimiz 21-esirde dunya tili bolsa nime digen pexirlinerlik ish. Biz yene chet'el tili üginimiz dep aware bolup yürmeymiz. U waqitlarda mining in'giliz tilidin emdi A, B, C lerni üginishke bashlighan, yingi oqum in'giliz tili kitawining birinchi qismidiki diyaloglarni yadlap bulalmay yürgen waqtim idi. Adem üzi yaxshi qilalmighan ishni bashqilarning yaxshi qilghinini kürse u ademge nahayti qayilliqi ashidu. Shunga menmu u ademge nahayti qayil boldum. Men bir tilni üginelmey yürüymen, u besh xil tilni üginiptu ,dep uning tirishchanliqigha qayil buldum. Dunyani chüshenmigechke uyghur tili dunya tili bulsa nime digen yaxshi dep yataqta kichiche uxlimay chüsh kürüp chiqtuq. U chagh oqughuchilar oyushmisining teshwiqat tarmiqida ishlewatqan waqitlar idi. Shu ademni tépip liksiye süzlitimiz dep yürdum. Shinjang maarip shuyuwenidin birsi kilip ularning u ademni teklip qilip süzletkenligini, u ademning hazir 3-qétim yighin'gha qatnishish üchün teyyarliq qiliwatqanlighini, emma puli bulmighachqa chiqalmasliq xewpi barlighini, shunga ularning jemyette iane toplawatqanlighini digende qilche ikkilenmey yanchuqumda bar pulumning hemmisini uninggha atidim. Yene kiyin bir süzmen aghinmizge egiship u akashning duüngkürükte turuwatqan kichik katektek üyige bérip parangliship kelduq. Satarni yaxshi chalidiken. Satarning mungigha egiship xiyalimiz 10 esir burunqi mehmud qeshqiri dewrige ketti....
Jeck tehlili: kiyin menmu til ügendim, bir tilni ponni bilidu digen gepning qanchilik wezni barlighini bildim. Men hazirmu téxi in'gilis tilini ponni bilidu emes yaxshi bilidu dep atashqimu jür'et qilalmaymen. Hajitimdin chiqalaymen dep qaraymen xalas. Miningche u akashni 5 xil tilni ponni bilidu dep teshwiq qilish pütünley mubalighileshturghanliq iken. Men hazir u akashning 5 xil til emes shuning ichidiki xalighan bir tilini ponni bilidighanlighidin gumanlinimen. Shu tilni ishlitidighan dülette birer yil turup mexsus shu tilni üginip baqmay étizliqlarda yürüp bir tilni ponni igellesh mumkinchiligi az. Yene uylap baqsam emiliyette u akashning digenliri in'gilis tili üginiwatqan hemmeylenning béshigha mundaqla kilip qalidighan xiyalken xalas. Bizmu deslep ügen'gende in'gilis tilini oqushta bir xil oqup yézishta bir xil yazghili tursa nimandaq qalaymiqan dep oylighan. Kiyin asta asta künüp ketken. Lékin digen gepler ras bolsa u mushularni sel neziriyeleshtürüp chiqqaniken. Bularghu toghra chüshinishlik. Qizziq yiri lékin u uyghur tili dunya tili bulidu dep berse jemyettiki hemmeylenning shuninggha dap chalghini. Bilmeydighanlarghu meyli ishnip shuni qollap kitiwerduq. Shu waqitlardimu chet'elge chiqqanlar, ichkirni kürgenler jiqti. Shularning birsimu qopup ochuq halda " hey ademler, quruq hayajanlanmanglar, uyghür tili dunya tili emes shinjangning tili bir bolsun awal" digen gepni qilmidi. Xulase kalam, uzaq ütmeyla men ichkirge kitip bu ishlarnimuuntup qaldim. 4 yildin kiyin oqush püttürüp qaytip kilip xizmetke chüshsem alliqachan unwérsitita uyghur tilida deris süzlesh emeldin qaldurluptu, bu del 21-esirning birinchi yili idi. 21-esirde dunya tili bulidighan til üz xelqi yashawatqan jayda rolini yoqatqili turuptu. Ikki üch yildin kiyin mana hazir ottura -bashlan'ghuchtimu uyghur tilining asasi til bolushi emeldin qaldurulghili turdi. Shu waqitta ashu xewerlerni . Obzurlarni yézip bizni quruq hayajanlandurghan ashu yazghuchilar nege ketkendu?

Unregistered
05-04-10, 02:46
Yazmida yezilghan weqeler berheq bolup shundaq kishi otken shundaq weqemu sadir bolghan. Ozlikidin til ugengen
Shewetsiyedeki bir yighingha cheqish uchun kireklik pulni tapalmay jamaettin pulmu toplanghan hetta u yeghinghimu qatniship yenipmu klgen.
Keyin men bu dem bien yuz turane korushkndin keyin bu toghrisiiki pikirlirinimu anglidim. Yezilghan maqalenimu korgen edim.

eger teximu koprek uchugh ige bolay desingiz alaqe tepsilatini qoyup qoyng !mekke ependim


Heyran boldum, men Biliwal.comni oquwatsam bu maqale uchquship qaldi, we qattiq heyran boldum,bu maqaleni yazghan kishi bilen men hich tonushmaymen, kimliginimu bilmeymen.amma bu maqalediki sozlerni men mekkede nechche ret eynen diginim esimde ,hetta bir jum,lisimu perqlenmigen halette, dimek insanlarda ohshash oylimaq bolidighan hadise iken.shuning uchun yezip chaplap qoydum,


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE



21-esirde uyghür tili dunya tili bulidu.
96-yilliri bulsa kirek. U waqitta shinjang unwérsititda uquwatattim. Aldi bilen jemyette kiyin metbuatta xewer, ubzurlar birilip pichandinmu bir yerdin bir dihqan tilshunasning chiqqanlighi, uning tizliqta dom yétip yürüp , topilangda tupigha milinip yürüp hazirghiche 5 xil tilni pishshiq igiligenligi tonushturuldi.eger rastinla shundaq bulsa heqiqeten qabiliyetlikken dep oylidim. Lékin shuninggha egiship bir qatar xewerler birildi. Diyilishiche, u bu tillarni üzlügidin üginish jeryanida tillarni üz ara sélishturup ügen'gen. Sélishturush jeryanida yene uyghur tilining neqeder güzelliki, herqandaq tawushni qiynalmayla chiqiralaydighanlighini bayqighan. We bu tüghriliq ilmi tetqiqatlarni élip bérip sistimilashturup maqale yézip xelqara yighin'gha tapshurup ularning qizghin alqishigha irishken. We ikki qétim shiwitsiyedimu bir yerde maqalisni oqup shu yerdiki tilshunas alimlargha üziining küz qarishini bayan qilghan we ularning qollishini qolgha keltürgen. Bu tilshunas alimimiz hazir mushu nishani üchün tirishiwatidu. U yene bu yighin'gha bir qétim qatniship tilshunaslarning maqullighidin ütkuzsila uyghür tili 21-esirde dunya tili bulidu. Shu chaghda mushundaq gepler jemyetni bir aldi. U alimimizning qandaq qiynilip besh xil til ügen'genligi, yighinda qandaq süzligenligi, uyghur tilining her qanda tawushni chiqiralaydighan, nime oqusa shuni yazalaydighan bulghanlighi üchün xelqara til bulush ülchimge uyghun kilidighanlighi digendek gepler hemmeylenni hayajan'gha saldi. Uni mehmut qeshqiridin kiyin chiqqan ikki tilshunas dep atidi. Jornal, kitaplarda nime yazsa shuninggha pütünley ishinidighan bizler bu gepke sheksiz shenduq, kiyin qarap baqsam bizler emes küp sanliq uyghur jamaiti bu gepke ishiniptu. Hayajanlinip her yerde süzlep yürduq. Dimisimu bizning tilimiz 21-esirde dunya tili bolsa nime digen pexirlinerlik ish. Biz yene chet'el tili üginimiz dep aware bolup yürmeymiz. U waqitlarda mining in'giliz tilidin emdi A, B, C lerni üginishke bashlighan, yingi oqum in'giliz tili kitawining birinchi qismidiki diyaloglarni yadlap bulalmay yürgen waqtim idi. Adem üzi yaxshi qilalmighan ishni bashqilarning yaxshi qilghinini kürse u ademge nahayti qayilliqi ashidu. Shunga menmu u ademge nahayti qayil boldum. Men bir tilni üginelmey yürüymen, u besh xil tilni üginiptu ,dep uning tirishchanliqigha qayil buldum. Dunyani chüshenmigechke uyghur tili dunya tili bulsa nime digen yaxshi dep yataqta kichiche uxlimay chüsh kürüp chiqtuq. U chagh oqughuchilar oyushmisining teshwiqat tarmiqida ishlewatqan waqitlar idi. Shu ademni tépip liksiye süzlitimiz dep yürdum. Shinjang maarip shuyuwenidin birsi kilip ularning u ademni teklip qilip süzletkenligini, u ademning hazir 3-qétim yighin'gha qatnishish üchün teyyarliq qiliwatqanlighini, emma puli bulmighachqa chiqalmasliq xewpi barlighini, shunga ularning jemyette iane toplawatqanlighini digende qilche ikkilenmey yanchuqumda bar pulumning hemmisini uninggha atidim. Yene kiyin bir süzmen aghinmizge egiship u akashning duüngkürükte turuwatqan kichik katektek üyige bérip parangliship kelduq. Satarni yaxshi chalidiken. Satarning mungigha egiship xiyalimiz 10 esir burunqi mehmud qeshqiri dewrige ketti....
Jeck tehlili: kiyin menmu til ügendim, bir tilni ponni bilidu digen gepning qanchilik wezni barlighini bildim. Men hazirmu téxi in'gilis tilini ponni bilidu emes yaxshi bilidu dep atashqimu jür'et qilalmaymen. Hajitimdin chiqalaymen dep qaraymen xalas. Miningche u akashni 5 xil tilni ponni bilidu dep teshwiq qilish pütünley mubalighileshturghanliq iken. Men hazir u akashning 5 xil til emes shuning ichidiki xalighan bir tilini ponni bilidighanlighidin gumanlinimen. Shu tilni ishlitidighan dülette birer yil turup mexsus shu tilni üginip baqmay étizliqlarda yürüp bir tilni ponni igellesh mumkinchiligi az. Yene uylap baqsam emiliyette u akashning digenliri in'gilis tili üginiwatqan hemmeylenning béshigha mundaqla kilip qalidighan xiyalken xalas. Bizmu deslep ügen'gende in'gilis tilini oqushta bir xil oqup yézishta bir xil yazghili tursa nimandaq qalaymiqan dep oylighan. Kiyin asta asta künüp ketken. Lékin digen gepler ras bolsa u mushularni sel neziriyeleshtürüp chiqqaniken. Bularghu toghra chüshinishlik. Qizziq yiri lékin u uyghur tili dunya tili bulidu dep berse jemyettiki hemmeylenning shuninggha dap chalghini. Bilmeydighanlarghu meyli ishnip shuni qollap kitiwerduq. Shu waqitlardimu chet'elge chiqqanlar, ichkirni kürgenler jiqti. Shularning birsimu qopup ochuq halda " hey ademler, quruq hayajanlanmanglar, uyghür tili dunya tili emes shinjangning tili bir bolsun awal" digen gepni qilmidi. Xulase kalam, uzaq ütmeyla men ichkirge kitip bu ishlarnimuuntup qaldim. 4 yildin kiyin oqush püttürüp qaytip kilip xizmetke chüshsem alliqachan unwérsitita uyghur tilida deris süzlesh emeldin qaldurluptu, bu del 21-esirning birinchi yili idi. 21-esirde dunya tili bulidighan til üz xelqi yashawatqan jayda rolini yoqatqili turuptu. Ikki üch yildin kiyin mana hazir ottura -bashlan'ghuchtimu uyghur tilining asasi til bolushi emeldin qaldurulghili turdi. Shu waqitta ashu xewerlerni . Obzurlarni yézip bizni quruq hayajanlandurghan ashu yazghuchilar nege ketkendu?

Unregistered
05-04-10, 03:38
bek yaxshi pikir yurguzupsiz. bizni shundaq quruq emzige bilen yiraqlargha nezer tashlitip, koz aldimizdikini korushke purset bermigen iken. men 84 -yili " way Dunya tili-dep bir til chiqiptu, uni ogenmek bek asan iken, 6 ayda toluq ogunup bolghili bolidiken, Dunya tili ogengen adem, dunyaning hemme jaylirigha Viza alamy baralaydiken..."degen paranglarni kop anglighan idim. bizdek Dunyani chushunushtin mehrum lekin Dunyagha bek qiziqidighan xelq uchun undaq gepler intayin chongqur tesir qilidiken.

keyin, 96-yili "Shinjang" medeniyti jornilida " Quddus hapizdin tutashqan ot" mawzuluq bir eserni oqup, menmu sizdek hayajangha chomulgen idim. Quddus hapiz Aqsu uchturpanliq bolup bir yeza mektepte oqutquchi iken. u ishtin sirtqi waqitlirida ozlikidin ogunup Engliz, Fransuz, Nemis tillirini mukemmel bilgendin sirt , Yawrupadiki nurghun tillarni, Slawiyan tillirini, barliq Turki xelq tillirini we kilasik Turki tillirini tetqiqat qilip, Uyghur tilining alahidilikini bayqaptu. bu heqte Ilmi Maqala yezip xelqara tilshunasliq jemiyitige sunuptu. netijide Uyghur Tili Dunya tili bolushqa munasip dep qarilip, heliqi Dehqan Tilshunas Alim Quddus hapizni Xelqara til tetqiqat yighinigha teklip qiliptu, lekin bu Alimgha hokumet pasport bermeptu,u chetke chiqidighan Pasportni ozi hel qilishi kerek iken. shunga Maarip sahesidin mesul bolup iane toplap, Pasport yasitip, bu Alimni xelqara Tilshunaslar yighinigha qatnashturushqa purset yaratmaqchi bolup, putun weten boyiche ottura we bashlanghuch mekteplerde seperwerlik bashliniptu. "Quddus hapizdin tutashqan ot" chong-kichik barliq xelqimizni righbetlendurup, iane toplunuptu. Pasport putsila, shu yili Fransiyede chaqirilidighan Xelqara tilshunaslar yighinigha bu Alim qatniship, Uyghur tilini Dunya tili qilip sherep bilen qaytip kelidiken......

bu parang weten miqyasida shunchilik tesir qozghaptiken. lekin Uyghur tilini Dunya tili qilidighan Tilshunash Alim- 2. Mahmut qeshqeri Quddus hapiz chetelge shu chiqqiniche Uyghur tilini Dunya tili qilalmay, wetengimu qaytalmay, besh balisini ailisini korelmey, hazirghiche Istanbulda yatmaqta.

Demek Guna Quddus hapizdimu emes eksiche Uyghur xelqining beshini koldurlutup, qaymuqturup oynawatqan saxtipez Teshwiqat organlirida. shu chaghda Uyghur tilini Quddus hapiz Dunya tili qilidighan boldi-dep tetur teshwiqat qilghan unsurlar besh yil keyin "qosh tilliq mamarip Uyghur xelqini Dunyagha yuzlenduridu"dep teshwiqat qildi we Uyghur tilining ana til bolush salahiytidinmu mehrum bolishigha ketmen chepishti. hazir Uyghur tili wetinimizde ailidimu cheklinish aldida turmaqta. shuchaghdiki saxta teshwiqatning bir guwachisi supitide Quddus hapiz melumat berishi kerek. u jezmen bu ishning sirini bilidu.

yaxshi bir Realliqni teqdim qilipsiz.