PDA

View Full Version : Rehimsiz ri’alliq, mejburi étirap



Ümüt Yildizi
29-03-10, 17:31
Rehimsiz ri’alliq, mejburi étirap

(chatma nesirler)

Umit yiltiz

1.Yizilmighan qurlar

Yiqinda `` shinjang mediniyiti`` zhornilining bir sanidin, melum bir yazghuchining ``qeshqer, ey teweruk sheher`` digen ziyaret xatirisini qiziqish bilen oqup chiqtim. Awtur eserde, qeshqer shehrining tarixi mehelliliri, kochiliri, ademliri, qeshqerge xas bolghan xaraktiri, meniwi hawa, til shiwesi, saqlinip qalghan örp-adetlirini pasahetlik bir til uslubi bilen bayan qilishqa tirishqan. Gerche diyishke tigishlik bolghan gepni ochuq diyshige, hiqiqi yürek sözini iz’har qilishqa, qelbidiki isyanni yuqiri awaz bilen teleppuz qilishqa pitinalmighanliqi, yeni mexsetning «peydaliqi pinhan, pinhalliqi peyda» uslup bilen iz’har qilghanliqi her qurdin bilinip turuptu. Shundaq bolmaymu mumkin emes. Chünki rehimsiz ri’alliq, sükütni-rizagha mejbur qilghan.

Dimukratiyening « d »si bolmighan yerde pikirning « p » sini tilgha ilish elwette chong gunah we jazasi éghir « yawa kepter » buning tipik misali... Hazirche buni shundaq chüshünüsh we shundaq tehlil qilish kirek elbette.

Esli gepke kelsek: eserde qeshqer shehridiki melum chayxanida chay ichip olturghan üch moysipitning söhbiti, ularning aghzidin birilgen « tirt » ning hikayisi we «... Merikimizde eng köp chiliniwatqan saz-chawak» heqqidiki tört misra biyit, alahide diqqitimni qozghidi.

« tirt » hikayisi, tarixta yüz bergen, ri’al bir weqe bolup, men anglighan hikayining wariyanti eserdikidin bashqichiraq, istanbulda yashawatqan pishiqedem aqsaqallirimizdin, seley hajim akining sözlep berginige qarighanda, yang jangjüng(yang zingshin) zamanida atush meshhette, sey jingju(maliye idarisi) ning bashliqi bolup ishleydighan bir xitay darin(emeldar) bolup, uning dadisimu, yaki qiyin’atisimu(bu namelum) kichik newrisini yitilep, anche-munche kochigha chiqidiken. Oquydighan mektep yoq, qilidighan ish yoq, kochida bir-birlirini qoghlushup gahi urushup, gahi epliship oyun oynaydighan kichik balilarning diqqiti derhal bu ghelite kiyin’gen sirliq ademge merkezliship qaptu. Yan tereptin tügmilen’gen izma, gadaziliq uzun nimcha chapan, bishigha ottursida moniki bar qara teqiye keygen, chirayi sörün shalang saqal-burutluq, oruq bu qiri adem kochidin otkende hichkimge qarimay asta qedemler bilen mangidiken. Bir küni bu adem yene kochigha chiqiptu, oynawatqan oyunini toxtutup, hangwiqip bu ademge qarap turghan balilardin birisi arqisidin «tirt» dep qoyuptu. Shuning bilen bu adem derhal arqigha burulup, balilarni qoghlashqa bashlaptu, balilar qichiptu, qiri xitay putidin bir pay xiyi chüshüp qalghandila, hasirap qoghlashtin toxtaptu. Shuning bilen bu qiri xitay her qitim kochigha chiqqanda kichik balilar «tirt» depla qachidiken, qiri xitay qoghlaydiken. Bir küni bu ish yene tekrarliniptu, qiri xitay balilardin hich birini tutalmay, bir chette tamgha yölinip, tamasha körüp turghan 8-10 yashlardiki bir balini tutiwilip quliqini tolghashqa bashlaptu, chong ademler kilip: «lawyi! tirt» digenler qichip ketti,bu bala tirt dimigen tursa nimishqa urisen? Dep arigha kiriptu. Qiri xitay: `` toghra bu tirt dimidi amma buning qosaqta tirt ba `` digenken . Bu kichikkine hikayidin, hich waqit isimizdin chiqarmaydighan ibretlik bir ders ilishimiz kirek. Xitay hökümranlar gorohining neziride uyghur dimek-bölgünchi,tirorist dimektur. Sen pütün qelbing wujudung bilen, özengni ulargha atisangmu , ular beribir sanga ishenmeydu, «qorsaqta tirt bar» dep qaraydu, xuddi jukünrin ning ``shinjangning bölgünchülük mesilisi toghrisida yüzeki muhakime`` digen maqaliside körsetkendek ``... Uyghurlar, hich bir zaman jonggoni, özemning wetini dep tonimidi....`` `` ... Sitratigiyede axirqi nishan, uyghurlarni asimlatsiye qilip tügütüsh bolishi lazim... `` mana bu xitayning tüp siyasiti. Pilanliq sistimiliq yürgüzülüwatqan siyasetning yoqutush obikti bolghan uyghurlarning eng yaxshisi, ularning neziride, ewladi ejdadi bilen pütünley hezim qilin’ghan, singgen uyghur, we ölgen uyghurdur. Dimek «tirt» dep qachqanlarni qoghlap jazalash, dimigenlerni guman bilen teqip astida tutush , mustemlikchi milletning hökümranliq mentiqisi.

Emdi chawak heqqidiki biyitke kelsek: biz hemishe chawak chalimiz, bashliq, wekil, mihman, alim sehnige chiqsa chawak chalimiz, nutiqini tügetse yene chawak chalimiz, könglimizge yaqidighan yingi gep bolsa xushal bolup chawak chalimiz. Artistlar sehnige chiqsa , usul oynisa , naxsha iytsa, salam birip sehnidin ayrilsa oxshashla chawak chalimiz , könglimizge yarap ketken bir naxshining neqirati, yaki usuldiki pewqul’adde alahide herket üchünmu chawak chalimiz. ``palani üchün bir alqish `` disimu wakaliten chawak chalimiz. Biz adette xushalliq, xushamet , jasaret tebrik üchün chawak chalimiz. Eger aldinqi rette olturghan bolsaq, sözlewatqan bashliqning közi chüshüp qalsa ejep emes dep , alqanlirimiz qizarghiche chawak chalimiz we chawakni bashlap birimiz, bezide chawak chilish istikimiz bolmisimu `` bashqilar chawak chiliwatsa set turmisun `` dep xoshyaqmighan halda , alqanlirmizni bir-birige tekküzüp qoyimiz, yeni mejburi chawak.

Emma chet’ellerde yalghuz yuqarqi seweplerdinla emes, naraziliq bildürüsh, qarshi teshwiqat yürgüzüsh üchün, hem deydighanni lozinka, karton qeghezlerge yizip aghzida shu’ar towlighach chawak chalidiken. Parlamintlarda reqip partiyning sözlewatqanlirighaqarshi naraziliqlirini bir tereptin chawak chilip, bir tereptin shirege urup ipade qilidiken. Bezi pisheqedem sen’etchi, yazghuchi artist , sen’et erbabi bolghan kishiler wapat bolsimu , meschitlerde namizini chüshürüp bolghandin kiyin xiristiyanlar ayin(murasim) din kiyin, qebristanliqqa chawak chilip uzutup qoyidighanliqini hem körduq, hetta ölüm yil munasiwiti bilen qebre bishida hem chawak chalghan ehwallargha shahit bolduq, dimek, chawak chilish- tuyghugha, chüshenchige , adetke köre her yerde we her kim teripidin ijra qilish mumkin bolghan, wujut herkiti bolup qandaqtur bir matiryaldin yasalghan muzika haliti bolmisimu, muzikigha , awazgha tengkesh qilghili bolidighan miludik ahangdur. Uning insan’gha bighishlaydighan hayajan, herketchanliq, külke, köz yashlirini teswirlimeyla qoyay, emdi men gipimni qiliwatqan hiliqi eserdiki tört misra shi’ir(biyit) manga köre, charisizlik pisxologiydiki iziklik, sotsi’al ijtima’i hayat pelsepesige isyan, qolidin hichnime kelmigenliki üchün chekken hesret nadametni ekis ettürgen.

Atam ketti bu dunyadin ``xosh-xosh`` bilen chawak chilip
Anam ötti bu dunyadin , u mu shundaq chawak chilip
Menmu emdi öter boldum , bu dunyadin kiter boldum
Chawak chilip, chawak chilip, chawak chilip, chawak chilip ,

Oqup oylunup qaldim, uzaq we yiqinqi zaman tariximizni köz aldimgha keltürüp, omomi ehwalni eqil-tepekkur iqtidarimgha köre tehlil-mulahize qildim. Bu arida ilhammu kepqaldi we axirqi xulase teriqiside töwendiki üch kuplit shi’irni yizip ilawe qildim.

Ötti tarix, usul oynap rawap chilip
``hayat shu`` dep, xam-matagha yamaq silip
`` shükri `` diduq, toysaq umach-zaghra nan’gha
Pütti ömür, xan’gha sipil-rawaq silip

Jahalet , zulum ezdi xarap qilip
Bashni kötersek urdi miltiq, tayaq kilip
Qan töküp jengde zeper qazansaqmu
Buzdi xa’in, ishimizgha chataq silip

Nime chare `` xosh-xosh `` dimey chawak chilip
Oyghanmisaq tarixlardin sawaq ilip
Wang bekridek bolsa `` millet serkiliri``
Ömileymiz jungnenxeyni tawap qilip