PDA

View Full Version : Sherqiy Türkistanning Qorchaq Reyisliri heqqide qisqiche izahat



Qurultay teshwiqati
29-03-10, 14:58
Sherqiy Türkistanning Qorchaq Reyisliri heqqide qisqiche izahat


Sherqiy Türkistan Xitayning bir ölkisige aylandurulghan we name < Xin jiang > dep özgertilgen 1884 – yilidin, taki Qing sulalisi aghdurulghan 1911 – yiligha qeder bu rayon mustebit, dektator manju we xitay waliliri teripidin zalimlarche idare qilinip kélindi.

Zhung hua minguo qurulghan 1911 – yilidin, taki 1947 – yiligha qeder Sherqiy Türkistanni idare qilghan omomiy wali yaki ölke reyislirining hemmisi Xitay bolup, ularmu Qing sulalisi dewridiki zalim we rehimsiz dektatorlarning yerlik xelqqe qaratqan qanxorluq siyasitige eynen warisliq qilidi.

Qisqisi, 1884 – yilidin, 1947 – yilighiche bolghan yérim esirdin köpirek bir mezgilge qeder mustemlikichi hakimiyetler Sherqiy Türkistanda yerliklerdin bolghan qorchaq omomiy wali yaki qorchaq ölke reyisi ishletmidi.

1.Mehsut Sabri Bayquzu

Sherqiy Türkistan tarixining tunji qorchaq reyisi uyghur Mehsut Sabri Bayquzu bolup, Guo mindang hökümiti teripidin 1947 – yili 5 – ayda < Xinjiang ölkilik hökümet > ning reyislikige teyinlengen Mehsut ependi, 1949 – yilining beshigha qeder bu wezipisini dawamlashturdi.
Eyni chaghda Sherqiy Türkistandiki milletchilik herikitining wekili hisaplanghan Mehsut ependi, hazirgha qeder wezipige teyinlengen qorchaq reyisler ichide öz xelqighe ijabi tesir qaldurghan we kommunist xitay hakimiyitining ziyankeshliki bilen hayatidin ayrilghan birdin – bir shexistin ibaret.

2.Burhan Shehidi

Sherqiy Türkistanning ikkinchi qorchaq reyisi Tatar Burhan Shehidi bolup, 1949 – yilining beshida Guo mindang hökümiti teripidin Mehsut ependining ornigha < Xinjiang ölkilik hökümet > ning reyislikige teyinlengen Burhan Shehidi, 49 – yili 10 – ayda Guo mindang hökümiti aghdurulup, Xitay kommunistik armiyesi Sherqiy Türkistanni ishghal qilghandin keyinmu yene Kommunist Xitay hakimiyiti teripidin qayta < Xinjiang ölkilik hökümet > ning qorchaq reyislikige teyinlendi we taki 1955 – yili 10 – ayning 1 – küni atalmish < Xinjiang Uyghur aptonom rayoni > qurulghangha qeder unung reyislik wezipisi dawam qildi.
Hemme dewirge mas kélidighan meydansiz, ghurorsiz xarektirge ige Burhan Shehidining ismini Sherqiy Türkistan xelqi, < yumulaq tawuz > digen bu uqum bilen oxshash menide ipade qilip kelmekte.

3.Seypidin Ezizi

1955 – yili 10 – ayning 1 – küni Uyghurlardin Seypidin Ezizi < Xinjiang Uyghur aptonom rayoni > ning reyislikige teyinlendi, unung reyisliki taki 1978 – yili 1 – ayghiche dawam qildi, undin bashqa Seypidin Ezizi yene 1972 – yili 7 – aydin, 78 – yili 1 – ayghiche, < Xinjiang uyghur aptonom rayonluq partikom > ning sekritarliqinimu öz üstige alghan bolup, Seypidin Ezizi hazirgha qeder < aptonom rayonluq partikom > ning sekritari bolghan birdin – bir uyghurdin ibaret.

4.Ismayil Emet

Sherqiy Türkistanning 4 – qorchaq reyisi uyghur Ismayil Emet bolup, u, 1979 – yili 9 – ayda Seypidin Ezizining ornigha < aptonom rayon > ning reyislikige teyinlendi we unung reyisliki 1985 – yili 12 – ayghiche dawam qildi.

5.Tömür Dawamet

1985 – yili 12 – ayda uyghurlardin Tömür Dawamet, Ismayil Emetning ornigha Sherqiy Türkistanning 5 – qorchaq reyislikige teyinlendi we unung reyisliki 1993 – yili 12 – ayghiche dawam qildi.

6.Ablet Abdurishit

93 – yili 12 – ayda Tömür Dawametning ornigha teyinlengen 6 – qorchaq reyis Ablet Abdurishit, taki 2003 – yili 1 – ayghiche bolghan 10 yilgha qeder bu wezipisini dawamlashturdi we Sherqiy Türkistan tarixida Seypidin Ezizidin qalsila eng uzun qorchaq reyis bolghan shexistur.

7.Ismayil Tiliwaldi

2003 – yili 1 – ayda Uyghurlardin Ismayil Tiliwaldi, Ablet Abdurishitning ornigha Sherqiy Türkistanning 7 – qorchaq reyislikige teyinlendi we unung reyislik wezipisi 2007 – yili 12 – aygha qeder dawam qildi.
Yuqarqi 7 neper qorchaq reyisning ichide, tunji reyis Mehsut Sabri Bayquzudin bashqilirining hemmisining teqdiri oxshash bolup, ular reyislik wezipisidin élinghandin keyin, Xitay merkizi hökümiti ularni quruq östengge mirap qilip, mensiwini östürgen bahane bilen Bei jinggha yötkep ketti.

Mehsud Sabri Bayquzu bolsa 1951 – yili Xitay kommunistik hakimiyiti teripidin < milletchi unsur > digen nam bilen qolgha élinip türmige tashlandi we 52 – yili Xitay türmiside qiynap öltürüldi.

8.Nurbekri

2007 - yili 12 – ayning 28 – küni Ürümqide chaqirilghan < aptonom rayonluq 10 – nöwetlik xelq qurultiyi dayimi komutéti > ning 35 – qétimliq yighinida, < aptonom rayon > ning sabiq qorchaq reyisi Ismayil Tiliwaldining sewebi hazirghiche eniq bolmighan istipasi qobul qilinip, unung ornigha, < aptonom rayonluq partikom > ning muawin sekritari Nurbekri, < aptonom rayonluq xelq hökümiti > ning reyislikige atighanliqi elan qilinghan idi.
Nurbekri, Sherqiy Türkistan manju impiratorliqi teripitin mustemlike qilinip, unung nami resmiy yosunda < Xinjiang > dep özgertilgen we Xitaygha qaraydighan bir memuri ölkige aylanduruwélinghan 1884 – yilidin buyanqi Sherqiy Türkistanning 8 – qorchaq reyisi bolup hisaplinidu.


Hazirgha qeder wezipige teyinlengen qorchaq reyislerning xarektirige, alahidiliklirige we shundaqla ular mensepke teyinlengen dewirlerdiki Sherqiy Türkistanning siyasi weziyitige qaraydighan bolsaq, Xitay kommunistik hakimiyitining her bir qorchaq reyisni teyinligen chaghda, melum bir siyasi meqsetni we nishanni közde tutqanliqini körüwélish tes emes.

Axirqi qorchaq reyis Nurbehrige kelsek, Sherqiy Türkistanning siyasi weziyiti intayin murekkep bir dewirge qedem qoyghan mezgilde unung tuyuqsiz qorchaq reyislikke teyinlengenliki hergizmu tasadipiliq emes, unung bu wezipige qoyulushi, bundin keyin Sherqiy Türkistanning üstiqurulma saheside, yeni maarip, edibiyat – senet we diniy sahede jiddi bir edilogiyelik tazilash élip bérilidighanliqining, Xitay hakimiyitining bu sahelerge qaratqan basturush we atsimilatsiye qilish siyasitining yenimu chongqurlashturilidighanliqining eniq bisharitidin ibaret,
chünki Nurbehri 1983 – yili < Xinjiang uniwersitéti > ning siyaset fakultitini püttürüp mensep tutqan hazirghiche bolghan mezgil ichide, Xitay hakimiyitining yuqarqi sahelerde élip barghan basturush heriketlirining eng aktip we eng sadiq kaltekchilirining biri idi, meyli 80 – yillardiki milliy oqughuchilar demokratik herikitini basturushta bolsun, < idilogiye sahesidiki milliy bölgünchilikke qarshi turush herikiti > de bolsun, yaki diniy we tarixiy eserlerni köydürüsh, < qosh tilliq maaripni chongqurlashturush herikiti > de bolsun Nurbehrining oynighan roli chong bolghan we shu seweptinmu Xitay hakimiyiti uni keyin < aptonom rayonluq partikom > ning siyasi we idilogiye sahesige mesul muawin sekritari qilip östürgen idi.

Nurmebhrining 2007 – yili 1 – ayning 16 – küni Ürümqide chaqiriliwatqan < aptonom rayonluq 11 – nöwetlik xelq wekiller qurultiyi > da bergen < Hökümet xizmitidin doklat > timu, bundin keyinki 5 yil ichide < muqimliq xizmiti > ge alahide ehmiyet béridighanliqini, Diniy sahege qaratqan bashqurushni yenimu kücheytip, Dinni sotsiyalizim ishlirigha maslashturidighanliqini, < 3 xil küchler > ge qattiq zerbe béridighanliqini, < wetenning birliki > we < milletler itipaqliqi > ni qoghdashqa alahide ehmiyet béridighanliqini tekitligenliki, bundin keyin Sherqiy Türkistanning milliy edibiyat – senet, maarip we diniy sahesining teximu zor siyasi besimgha we atsimilatsiye xewipige duch kélidighanliqini ochuqche körsütüp turmaqta.

DUQ teshwiqat merkizi retlep chiqti

Unregistered
29-03-10, 16:22
hitay gomindang mustemlikisi uchun qorchaq bolghanlarmu ohshash. ularning ichide hitaygha qarshi qozghilang kotergen kop isil uyghurlar, qazqlar...mu bar. qorchaq emeldar bolmighan likin qorchaq amballardin yuz barawer qanhor, satqun uyghur melunlirimu bolghan. hitaydin birmu bizge hisdashliq qilidighan insan chiqmidi. aghzining uchida rengwazliq qilip derhal shumluqini ashkarilap kelgen hitaylar tunugunlerde kozimizning aldida haramzadiliq qilip mahiyitini ashkare qilidi. arimizda kimler ularning quchiqigha ozini itip birge yep-ichip, olturup qopti? arimizdiki bular bilen qorchaq emeldarlarni silishturup baqsaq ko suallargha jawap chiqidu.

qolimiz yetmeydighan, hichnime qilalmaydighanliqimiz iniq turup "Qorchaq emeldar"gha qarshi koresh qilishning yongi dolquni koturiliwatidu. 5-iyul qirghinchiliqida "Awtonum rayun" qorchaq emeldarlirining uyghurlarni "terorist" dep qolgha ilip jazalash heqqide xitaylargha qarshi keskin taqabil turghanliqi, tirengenliki ashkaere pakitlargha ige. "qorchaq emeldarlar"ning mutleq kop sandikiliri moshundaq taqabil turup kelgen. weten sitidiki uyghurlar ulargha maslishi biridighan derijide birer teshkilatqa ige bolsa idi. ish bundaq bolmaydighanliq her-kimge ayan.

qolimiz yetidighan, bir ish qilalaydighanliqimiz chetellerde butunley mumkin turup nimishke bu halgha keduq?
tosalghu nede? kimde? bir yildin biri weten bilen alaqimizni yoqatqanliqimizni "qazanghan ghelbe" dep qip-qizil yalghan gep qiliwatimiz. qilidighan ish bizge hich chiqmidi. qilmaydighan ish chiqipla turdi. bular bizning ishimiz emes idi. qolimiz yitidighan yerdiki ishimiz qaldi.

Qorchaq-tiki "chaq" uyghur tilida esli mashina digen bolidu. yaghunchaq, chaqmaq.. digenlerdek. Qorchaq emeldar-qolida emili hoquq bolmighan mashina emeldar digen bolidu. biz mashinigha qarshi koresh qilimiz!

chaq- chaqchaqtiki "chaq"ning del ozi. biz "chaqchaq" qa qarshi koresh qilimiz. chaq...

Sidiqhaji MetMusa (Diplum Arxitiktur)

Frankfurt








sundaq turup

Unregistered
30-03-10, 06:49
mustemlike tuzum astida xitay "Qorchaq emeldarlar"gha muhtaj bolmay qalmaydu. ular bilen hepilishish, tigh uchini ulargha qaritish xitay belgiligen shumluq. xitay ozi kozur-qorchaq qilip ishletkenlerni yene Uyghurlarning aldigha tashlap biridu. butun zulumni, qirghinchiliqni, bishigha kelgen kulpetlerni "qorchaqlar"din korup xitayni unutturush uchun bu bir
shumuluq -hile-mikirdur. mesilen Rabiye qadirni eyipligende uning arqisidiki "bash siyasi meslihetchi" we xitayperes qumandanlarni unutmasliq kirek. ular koinche jinayet neq meydanida korunmeydu. bizge korunidighini Uyghurlar ichidin chiqqan "Qorchaqlar", "kozurlar", "5-iyul weqesidin kiyin urumchide Birlin Temi peyda boldi" dep maqale yazidighan s"obzorchi"lardur.

bularni arimizdin tazilighanda xitay arimizgha kirip ular qilghan ishlarni hergiz qilalmaydu. Exmetja Qasimning 1948-yili "arimizdiki xitaydinmu better Eysa yusup, Mehsut sabiri qatarliq satqunlar" digen sozining menasini 60 yildin biri bileleymigenlikimiz bugunki pajielirimizni belgiligen.

bizning dushminimiz xitay we arimizdiki xitaydinmu better satqunlirimiz.ularni ikki dushmen dep ayrishqa bolmaydu. ular bir dushmen -peqet arimizdikisi xitaydinmu better wehshi, xalas!

bizning dushminimiz hergiz mustemilike-diktatur tuzum astidiki "Qorchaq Kadirlar" emes, belki dimokratiye bar Yawropa, Turkiyede we dunyada "uyghur musteqilliqi" niqawida xitay birliki ni teshwiq qiliwatqan "40 yilliq" satqunlardur. bizning arimizdiki dushmenlirimiz ularni bilip qalmasliqimiz uchun, bizge xitay we ozliridin bashqilarni Uyghurlarning dushmeni dep korsitip keldi. ularning bizge korsetken dushmenlirimiz bek kop: "dunya kapirliri", "Eydiz kisili", "yer tewresh", "yaponiyediki seteng jasus", "dangliq Artis mahire zakir" , "xitay komunist tuzumi", " Nurbekir"" Tmur dawamet".... sanap tugitelmeysiz. biz moshu dushmenlirimiz bilen koresh qilip qanche yillarni otkuzduq?
wetinimizni" xitayning altiden-biri" dep RFA ilan qilghan "Obzorchi" bizning dushminimiz ems, belki DUQ ning qelemkishi, u-tv ning Riyasetchisi zamanimizning "ependisi".

Sidiqhaji MetMusa (Diplum Arxitiktur)

info@uygu ria.com

Unregistered
30-03-10, 19:35
Sherqiy türkistan qachan xitayning mustemlikisige aylinip qalghan ? Dégen meslide köpinche hallarda uqum jehettiki bir xataliqqa yol qoyup kéliwatimiz .
Tariximizda hem hazirghiche biz seddichinning ichidiki étning toplamni hem u yerde qorulghan hakimiyetlerni "xitay " dep atap kiliwatimiz . Manchurlarning ching sulalisi sherqiy türkistanni bésiwalghan 1884- yilni tebii halda sherqiy türkistanning xitaygha mustemlike bolghanliqining bashlinishi dep qarap kiliwatimiz . Bu bizdiki xitayliq chüshenchisining kemchillikidur .
1884- Yili sherqiy türkistan bir qeder ozaqqa sozulghan mustemlike dewrini bashlighan dep qaralghan teqdirdimu , mustemlikichi hakimiyet xitay - xenler emes ,manju hakimiyiti idi ) gerche mustemlike pilanida ching turghan hem ijra qilghanlar xitay - xenler bolsimu ( . Sherqiy türkistan manjularning mustemlikisige aylinishtin xéli borunla xitaylar ) xenler (mu hem manjularning mustemlikisi astida idi . Démek , xitaylar oxshashla mustemlike qilin'ghan millet idi . Xuddi chinggizxan dewrliride bizning memlikitimiz hem xitaylarning memlikiti oxshashla mungghullarning mustemlikisi astida bolghandek . Xitay milletchilikining bashlamchisi sün wén ) sün jungsen ( 1911- yili manju ching sulalisini aghdurghandimu , " yatlarni qoghlap chiqirish , xitay - xen jumhuriyitini qurush " shuari astida heriket qilghan . 1911 - Yillarda manju ching hakimiyitining xitay zéminida aghdurulishi bilen manjularning sherqiy türkistandiki mustemlikisimu ayaqlashti . Undin kiyin 1949 - yilghiche xitay - xen militaristlirining xitay merkizi hakimiyiti ) emiliyette nurghun yillarghiche bundaq merkizi hakimiyet bolmighan ( bilen munasiwiti bolmighan mustemlikichilik dewri bashlandi . Emiliyette sherqiy türkistan "mustemlike astidiki musteqil tupraq " bolup shekillen'gen . Ariliqta ikki qétim sherqiy türkistanliqlargha tewe musteqil jumhuriyet quruldi . Bu menidin éytqanda , sherqiy türkistan köp bolghandimu " yérim mustemlike " hésablinatti , beziler oylighandek xitay merkizi hökümitige qarashliq " xitay mustemlikisi " emes idi .
Xitay kommunistliri bilen sowét bolshiwiklirining éghiz - burun yaliship yeng ichide soda qilishliri arqisida ikkinchi jumhuriyitimiz aghdurulup , xitay kommunist armiyisi sherqiy türkistan'gha kirgen 1949 - yil andin wetinimizning xitay mustemlikisige aylan'ghan dewrining bashlinishidur .
Hazir xitaylar éghizdin chüshürmeydu : sherqiy türkistan 2000 yildin béri bizge tewe , dep . Xitaylar özlirimu mustemlikige aylinip , qul bolghan shu dewrlerde sherqiy türkistan qandaq bolup xitaygha ) xenlerge ( qaram bolup qalidu ? Bu qandaq logika ? Shunga deymiz , xitayning bu xil peskesh logikisining xaltisigha chüshmeslik üchün awu 65 yilnimu ulargha tutup bermeslik kérek . Elwette , mustemlikichi kim bolishidin qet'iynezer , mustemlike milletning azab jeryani oxshashtur , mustemlikige qarshi köresh jeryani hem perqsizdur . Emma , 1884 we 1949 ning meslisi tarixi chüshenche meslisi bolupla qalmastin , xitay milletchiliki bilen uyghur milletchiliki , xitay döletchiliki bilen sherqiy türkistan döletchiliki otturisidiki zakun meslisi .
Kesp ehlilirining bu meslilerni téximu yaxshi yurutup , milli dawayimizdiki bir qeder köp uchraydighan muhim bir chüshenche xataliqini tüzitishimiz üchün xizmette bolishigha teshnamiz .

Unregistered
30-03-10, 19:39
Sherqiy türkistan qachan xitayning mustemlikisige aylinip qalghan ? Dégen meslide köpinche hallarda uqum jehettiki bir xataliqqa yol qoyup kéliwatimiz .
Tariximizda hem hazirghiche biz seddichinning ichidiki étning toplamni hem u yerde qorulghan hakimiyetlerni "xitay " dep atap kiliwatimiz . Manchurlarning ching sulalisi sherqiy türkistanni bésiwalghan 1884- yilni tebii halda sherqiy türkistanning xitaygha mustemlike bolghanliqining bashlinishi dep qarap kiliwatimiz . Bu bizdiki xitayliq chüshenchisining kemchillikidur .
1884- Yili sherqiy türkistan bir qeder ozaqqa sozulghan mustemlike dewrini bashlighan dep qaralghan teqdirdimu , mustemlikichi hakimiyet xitay - xenler emes ,manju hakimiyiti idi ( gerche mustemlike pilanida ching turghan hem ijra qilghanlar xitay - xenler bolsimu ) . Sherqiy türkistan manjularning mustemlikisige aylinishtin xéli borunla xitaylar ( xenler) mu hem manjularning mustemlikisi astida idi . Démek , xitaylar oxshashla mustemlike qilin'ghan millet idi . Xuddi chinggizxan dewrliride bizning memlikitimiz hem xitaylarning memlikiti oxshashla mungghullarning mustemlikisi astida bolghandek . Xitay milletchilikining bashlamchisi Sün wén ( Sün jungsen ) 1911- yili manju ching sulalisini aghdurghandimu , " yatlarni qoghlap chiqirish , xitay - xen jumhuriyitini qurush " shuari astida heriket qilghan . 1911 - Yillarda manju ching hakimiyitining xitay zéminida aghdurulishi bilen manjularning sherqiy türkistandiki mustemlikisimu ayaqlashti . Undin kiyin 1949 - yilghiche xitay - xen militaristlirining xitay merkizi hakimiyiti ( emiliyette nurghun yillarghiche bundaq merkizi hakimiyet bolmighan ) bilen munasiwiti bolmighan mustemlikichilik dewri bashlandi . Emiliyette sherqiy türkistan "mustemlike astidiki musteqil tupraq " bolup shekillen'gen . Ariliqta ikki qétim sherqiy türkistanliqlargha tewe musteqil jumhuriyet quruldi . Bu menidin éytqanda , sherqiy türkistan köp bolghandimu " yérim mustemlike " hésablinatti , beziler oylighandek xitay merkizi hökümitige qarashliq " xitay mustemlikisi " emes idi .
Xitay kommunistliri bilen sowét bolshiwiklirining éghiz - burun yaliship yeng ichide soda qilishliri arqisida ikkinchi jumhuriyitimiz aghdurulup , xitay kommunist armiyisi sherqiy türkistan'gha kirgen 1949 - yil andin wetinimizning xitay mustemlikisige aylan'ghan dewrining bashlinishidur .
Hazir xitaylar éghizdin chüshürmeydu : sherqiy türkistan 2000 yildin béri bizge tewe , dep . Xitaylar özlirimu mustemlikige aylinip , qul bolghan shu dewrlerde sherqiy türkistan qandaq bolup xitaygha ( xenlerge ) qaram bolup qalidu ? Bu qandaq logika ? Shunga deymiz , xitayning bu xil peskesh logikisining xaltisigha chüshmeslik üchün awu 65 yilnimu ulargha tutup bermeslik kérek . Elwette , mustemlikichi kim bolishidin qet'iynezer , mustemlike milletning azab jeryani oxshashtur , mustemlikige qarshi köresh jeryani hem perqsizdur . Emma , 1884 we 1949 ning meslisi tarixi chüshenche meslisi bolupla qalmastin , xitay milletchiliki bilen uyghur milletchiliki , xitay döletchiliki bilen sherqiy türkistan döletchiliki otturisidiki zakun meslisi .
Kesp ehlilirining bu meslilerni téximu yaxshi yurutup , milli dawayimizdiki bir qeder köp uchraydighan muhim bir chüshenche xataliqini tüzitishimiz üchün xizmette bolishigha teshnamiz .

Unregistered
11-04-10, 16:44
Qorchaq emeldarlar heqqidiki ozgiche qarashlirimni tekrar tilgha ilip keldim. haqaretke uchrudum. "qorchq emeldarlarni aqliding" digen qalpaqni keyguzushke urunghanlar boldi. torbetler ilip tashlap qutulmaqchi boldi.uyghurlarning bu mesilini erkin munazire arqiliq aydighlashturushi, qarashlirimda xataliq bolsa til salmastin qayil qilarliq shekilde korsutup
yardem qilishini tileymen.

Tema bilen munasiwetsiz, 2 qitim tekrar yollanghan "diqqet qilishqa tigishlik bir oqum" digen yuqurqi yazma arqiliq bu tema heqqidiki talash-tartish atlitildi. dimek haqaret, tohmet we ilip tashlash taza qamlashmay qaldi bolghay.

toghra emes, exlaqsiz maharetlerni tashlaydighan zaman keldi!