PDA

View Full Version : Sherqiy türkistandiki ölüm jazaliri



Qurultay
29-03-10, 15:32
Sherqiy türkistandiki ölüm jazaliri

Kirishsöz

Xitay hakimiyiti teripidin, < Xin jiang Uyghur Aptonom Rayoni > dep atalghan Sherqiy türkistan, nöwette pütün Xitay boyiche ölüm jazasi eng köp ijra qiliniwatqan rayonlarning biri bolup, ölüm jazasigha hokum qiliniwatqanlarning mutleq köp qismini Uyghurlar teshkil qilmaqta.

Unung üstige Sherqiy türkistan rayoni Xitay boyiche siyasi mehbuslargha ölüm jazasi berilip ijra qiliniwatqan eng asasliq aptonom jaylarning biridin ibaret.

Nöwette Xitay boyiche tesis qilinghan 5 aptonom rayon, 30 aptonom oblast we 120 aptonom nahiyege mewjut bolup, taki 2008 – yili 3 – ayda yüzbergen Tibet weqesighe qeder Sherqiy türkistandin bashqa hech bir aptonomiyelik jayda siyasi mehbuslargha ölüm jazasi berilip ijra qilinip baqmighan idi. Bu, Xitay hakimiyitining qanuniy jehette Sherqiy türkistangha qarita alahide qattiq qol bir siyasetni yüzgüziwatqanliqini körsütüp turmaqta.

Sherqiy türkistanda her yili ölüm jazasigha hokum qiliniwatqan Uyghurlarning 90 pirsentidin köpireki özlirining milliy we diniy jehettiki heq – hoqoqlirini telep qilghini üchün qolgha elinghan we Xitay hakimiyiti teripidin < 3 xil küchler > dep atalghan bigunah Uyghurlardin teshkil tapqan bolup, Xitay sotliri teripidin hech bir qanuni tertip yaki qanuni asasqa tayanmighan halda pütünley siyasi buyruq we siyasi qarar bilenla ölümge mehkum qilinghan bu Uyghurlar hetta sotta özini aqlash we mudapiye qilish hoqoqidinmu tamamen mehrum qaldurulmaqta.

Mesilen, Xitay sotliri, 2009 – yili 10 – ayning 12 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 25 – künigiche bolghan qisqighine mezgil ichide, peqetla 2009 – yili 7 – ayning 5 – küni yüzbergen Ürümqi weqesi munasiwiti bilen ilgiri – keyin bolup 9 qetim höküm elan qilish yighini chaqirdi.

Bu 9 qetimliq sotta hökümge elan qilinghanlarning omomi sani 83 neper bolup, bunung ichide ölümge höküm qilinghan Uyghurlarning sani 33 neper, muddetsiz we muddetlik qamaq jazasigha höküm qilinghanlarning 50 neper;

Hazirgha qeder ölüm jazasigha höküm qilinghan Uyghurlarning 28 nepirining jazasi ijra qilindi, qalghan 6 nepirining jazasi ikki yil kechiktürüldi.bularning hemmisila siyasi seweptin hökümge elan qilinghanlardin ibaret.

Dimek, Xitay sotliri teripidin chaqmaq tezlikide berilgen yuqarqi jazalar, Sherqiy türkistan rayonida Uyghurlarning qanuni jehette hech bir heq – hoqoqlirining yoqluquni, shundaqla Xitay hakimiyiti aldida Uyghurlarning jenining hech bir qimmitining yoqluqini ochuq körsütüp turmaqta.

1.Uyghurlar, Qanuniy asas bilen emes, siyasi buyruq bilen tutqun qilinmaqta

Kommunist Xitay hakimiyitining 2009 – yili 5 – iyol Ürümqi weqesini bahane qilip, < Ürümqi weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > digen namda pütün Sherqiy türkistan miqyasida Uyghurlargha qarita hech bir delil – ispatsiz halda keng kölenlik tutqun qilish herikitini qanat yaydurup kelmekte.

Xitayning buxil tutqun qilish we zerbe berish herikitining asasi nishani qandaqtur < Ürümqi weqesi gumandarliri > emes, belki Uyghurlar ichidiki milliy we diniy tuyghuliri bir qeder küchlük bolghan we Xitay hakimiyitining zulum we besim siyasitige qarita özlirining naraziliqlirini bildürüp keliwatqan bigunah insanlar idi.

Chünki, Xitayning özi elan qilghan sanliq melumatlirigha tayanghandimu, 2009 – yili 5 – iyoldiki naraziliq herikitige biwaste qatnashqan Uyghurlarning hemmisila ya öltürülgen yaki tutqun qilinip türmilerge tashlanghan idi.

Xitay hakimiyiti bügünge qeder Sherqiy türkistanda meydangha kelgen herqandaq shekildiki chong – kichik naraziliq yaki qarshiliq körsütüsh heriketliridin keyin, uyghurlargha qarita omomi yüzlük tutqun qilish dolquni qozghash siyasitini izchil dawamlashturup keldi.

Mesilen, 1990 – yili kichikkine Barin yezisida yüzbergen naraziliq herikitini bahane qilip, < Barin eksilinqilapchilirining qalduq küchlirini tazilash > digen namda, pütün Sherqiy türkistan miqyasi boyiche chong tutqun herikiti qozghap, 10 minglighan bigunah Uyghurni qolgha elip türmilerge tashlidi.

Xitayning bu qetimliq chong tazilash herikiti birqanche yil dawam qildi we bu jeryanda tutqun qilinghanlarning omomi sani hetta Barin yezisining omomi noposidinmu eship ketti.

1997 – yili 2 – ayning 5 – küni Ghuljida yüzbergen naraziliq herikitidin keyinmu Xitay hakimiyiti yene bu weqeni bahane qilip, pütün Sherqiy türkistan boyiche atalmish < Ghulja weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > digen namda chong tazilash herikiti elip bardi, bir – ikki yil dawam qilghan bu heriket jeryanida, xelqaraliq kishilik hoqoq teshkilatlirining teminige köre 5000 din, Uyghur teshkilatlirining teminige köre 10 mingdin artuq Uyghur qolgha elindi, emiliyette Xitayning resmi bayanatlirida, 5 – fewral Ghulja weqesige qatnashqanlarning omomi sani 1000 etrapida idi.

Bu qetim yüzbergen 5 – iyol Ürümqi weqesidin keyinmu Xitay hakimiyiti yene yuqarqi taktikisining eynisini qollandi we ötken yili 11 – ayning 1 – künidin etibaren pütün Sherqiy türkistan boyiche, < Ürümqi weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > digen namda chong tazilash dolquni qozghidi.

Xitay metbuatlirida, 7 – ayning 5 – künidiki ürümqi namayishigha qatnashqanlarning omomi sani texminen 3000 neper, ularni basturushqa qatnashqan saqchi – eskerlerning omomi sani 1500 neper dep körsütülgen idi.

Emma, Xitay metbuatlirida hazirgha qeder elan qilinghan sanliq melumatlarni toplisaq, 2009 – yili 7 – ayning 5 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 10 – künige qeder peqetla Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghanlarning omomi sani 3150 neperge yeqin.

dimek, Ürümqi qirghinchiliqi munasiwiti bilen qolgha elinghanlarning omomi sani, 5 – iyol küni namayishqa qatnashqanlarning sanidinmu eship ketidu !

Emma Uyghur teshkilatlirining we bezi shahidlarning texminige asaslanghanda, Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghan Uyghurlarning sani 10 mingdin ashidu.

< aptonom rayonluq yuquri sot mehkimisi > bilen, < aptonom rayonluq ali teptish mehkimisi > ning xizmet doklatida yer alghan sanliq melumatlarmu, Uyghur teshkilatliri we hsahidlarning qarashlirining toghruluqini körsütüp turmaqta.

Mesilen, < Tianshan tori > ning 1 – ayning 14 – küni xewer qilishiche, shu küni < aptonom rayonluq teptish mehkimisi > ning bash teptishi qasim mamut, < aptonom rayonluq 11 - nöwetlik xelq qurultiyi 3 – omumi yighini > da bergen xizmet döklatida, 2009 – yili pütün sherqiy türkistan bolyiche her derijilik teptish mehkimiliri teripidin resmi qolgha élin'ghanlarning omomi sanining 18 ming 527 neperge yetkenlikini, 22 ming 677neper kishi üstidin sotgha erizname sunulghanliqini bayan qilghan.

Yighinda, < aptonom rayonluq ali sot mehkimisi > ning bashliqi rozi ismayilmu xizmet doklati bérip, 2009 – yili bir yil ichide her derijilik sot mehkimilirining jemi 302 ming 356 diloni qobul qilip, bunung ichide 270 ming 592 diloni sotlap ayaqlashturghanliqini bayan qilghan.

Kishini chöchütidighan bu reqemler, ötken bir yilda sherqiy türkistanning siyasi weziyitining neqeder jiddi ötkenlikini eniq körsütüp turmaqta.

ttp://www.tianshannet.com.cn/news/content/2010-01/14/content_4714513.htm

Undaqta Xitay hakimiyiti teripidin qoghlap tutiliwatqan atalmish < Ürümqi weqesi gumanlarliri > kimler ?

Xuddi yuqurida tilgha elip ötkünimizdek, bularning hemmisi Uyghurlar ichidiki milliy we diniy tuyghuliri bir qeder küchlük bolghan we Xitay hakimiyitining zulum we besim siyasitige qarita özlirining naraziliqlirini bildürüp keliwatqan bigunah insanlar idi.

5 – iyol Ürümqi weqesining dayirisi, siyasi tesiri we aqiwitini, < Barin weqesi > bilen < Ghulja weqesi > ge selishturidighan bolsaq, arida nahayiti zor perqining barliqini körüp yeteleymiz, Xitay hakimiyitining atalmish < Ürümqi weqesi gumandarlirini qoghlap tutush > herikiti texi emdi bashlandi, bu heriket jeryanida yene nechche minglighan bigunah Uyghurnung tutqun qilinishi turghan gep.

Mesilen, < Xin hua axbarat agentliqi > ning 1 – ayning 11 – küni Ürümqidin bergen xewiride körsütülishiche, yuqarqi heriket bashlanghan 2009 – yili 11 – ayning 1 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 10 – künigiche bolghan qisqighina ikki ay ichide Sherqiy türkistan boyiche qolgha elinghanlarning sani 552 neperge yetken.


http://www.xj.xinhuanet.com/2010-01/...t_18732091.htm

http://www.hudong.com/wiki/%E9%9F%B6%E5%85%B3%E4%BA%8B%E4%BB%B6

http://china.newssc.org/system/2009/07/19/012164542.shtml

Ürümqi weqesi munasiwiti bilen tutqun qilinghan bezi Uyghurlarning isimliki :

Xitay hökümitining Ürümqi weqesi munasiwiti bilen 2009 – yili 7 – ayning 6 – küni elan qilghan tunji bayanatida, qeder namayishqa qatnashqan 1434 neper kishining namayish meydanida qolgha elinghanliqi, bularning ichide 1379 nepiri er, 55 nepirining ayal ikenliki tilgha elindi.

Xitay metbuatlirida hazirgha qeder elan qilinghan sanliq melumatlarni toplisaq, 2009 – yili 7 – ayning 5 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 10 – künige qeder peqetla Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghanlarning omomi sani 3150 neperge yeqin.

Töwendikiler peqetla Xitay metbuatlirida ismi ashkarilanghan bir qisim Uyghur mehbuslardin ibaret :

1.Gheni Yüsüp

2.Eli Memet Yüsüp

3.Tahirjan Ablimit

4.Ablikim Yüsüp

5.Abduhelil memtimin

6.Abdureshit Hoshur

7.Ehet Yasin


8.Ehmet Emet


9.Emet Yasin


10.Gheni Osman


11.Dilmurat Dilshat


12.Heyrigül Ömer ( ayal )


13.Nurmemet Muhter


14.Roshengül Telet


15.Tahir Ablimit


16.Tursun Tohti memet


17.Ghulamjan Gheni


18.Obulqasim Memtimin


19.Muhtarjan Turdi (穆胡塔尔江·土尔地, 2009 – yili 9 – ayning 1 – küni qolgha elindi )


20.Amannisa (艾曼尼沙·古丽, 2009 – yili 9 – ayning 1 – küni qolgha elindi )


21.Elpan Ilham (伊力盘·伊力哈木,2009 – yili 8 – ayning 28 – küni qolgha elindi )


22.Ekber Imin ( 艾克拜尔·伊明, 2009 – yili 8 – ayning 31 – küni qolgha elindi )


23.Muhtarjan Turdi (穆胡塔尔江·土尔地, 2009 – yili 9 – ayning 1 – küni qolgha elindi )

24.Amannisa (艾曼尼沙·古丽, 2009 – yili 9 – ayning 1 – küni qolgha elindi )

25.Elpan Ilham (伊力盘·伊力哈木,2009 – yili 8 – ayning 28 – küni qolgha elindi )

26.Ekber Imin ( 艾克拜尔·伊明, 2009 – yili 8 – ayning 31 – küni qolgha elindi )

http://gb.cri.cn/27824/2009/09/15/1062s2622474.htm


Sherqiy türkistanning yeqinqi zaman tarixigha nezer salghinimizda, Xitayning Uyghurlargha qaritilghan yuqarqidek qattiq basturush we keng kölemde tutqun qilish heriketliri hech bir ünüm bergini yoq, eksiche Xitay hakimiyitining buxil siyasiti Sherqiy türkistanning siyasi weziyitini yenimu jiddileshtürüsh, milliy ixtilap we toqunushlarni yenimu kücheytish we Uyghurlarning hakimiyetke bolghan naraziliq we qarishiliq heriketlirining teximu ulghuyushigha sewep bolmaqta. Xitayning her qetimliq < qattiq zerbe berish > herikitidin keyin, Uyghurlar ichidimu qattiq tirkishish we qarshiliq körsütüsh dolquni qozghilip keldi we bu dolqun üzlüksiz jush urup janlinip keldi.

Emma Xitay hakimiyiti özlirige ichki – tashqi jehette meghlubiyettin bashqa nerse elip kelmigen buxil gheyri insani siyasitidin waz kechkini yaki unungdin sawaq alghini yoq !

menbeler :

http://news.qq.com/a/20090804/002146.htm

http://news.qq.com/a/20090804/002146.htm

http://news.bandao.cn/news_html/200908/20090805/news_20090805_851697.shtml

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/qanliq-weqedi

http://gcontent.nddaily.com/8/9f/89f03f7d02720160/Blog/14a/622e82.html

http://gcontent.nddaily.com/8/9f/89f03f7d02720160/Blog/cd1/8b67fc.html

http://gb.cri.cn/27824/2009/09/15/1062s2622474.htm

http://www.bbc.co.uk/zhongwen/simp/china/2009/12/091209_china_uighur_arrest.shtml

http://www.xj.xinhuanet.com/2010-01/...t_18732091.htm

http://q341.cn/q3/html/wangluojiaodian/2009/0706/760.htm http://news.bandao.cn/news_html/200908/20090806/news_20090806_851954.shtml

http://politics.people.com.cn/GB/14562/9747834.html

http://gcontent.nddaily.com/8/9f/89f03f7d02720160/Blog/cd1/8b67fc.html



3.Ürümqi weqesi munasiwiti bilen ölümge höküm qilinghanlar heqqide



Xitay sotliri, 2009 – yili 10 – ayning 12 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 25 – künige qeder, Ürümqi weqesi munasiwiti bilen ilgiri – keyin bolup 9 qetim höküm elan qilish yighini chaqirdi.

Bu 9 qetimliq sotta hökümge elan qilinghanlarning omomi sani 83 neper bolup, bunung ichide ölümge höküm qilinghan Uyghurlarning sani 33 neper, muddetsiz we muddetlik qamaq jazasigha höküm qilinghanlarning 50 neper;

Hazirgha qeder ölüm jazasigha höküm qilinghan Uyghurlarning 28 nepirining jazasi ijra qilindi, qalghan 6 nepirining jazasi ikki yil kechiktürüldi.

Xitay sotliri teripidin ölümge höküm qilinghan Uyghurlargha, < zorawan terorist >, < milliy bölgünchi >, < 3 xil küch > digendek jinayetler artilghan bolup, emiliyette bolsa bular 2009 – yili 7 – ayning 5 – küni Ürümqidiki tenichliq namayishigha qatnashqan, hetta namayish jeryanida Xitayning döwlet bayriqini kötürüp chiqqan bigunah Uyghurlar bolup, ularning namayish qilishtiki meqsidimu, 2009 – yili 6 – ayning 26 – küni Xitayning Shao guan shehride Sherqiy türkistandin mejburi yötkep kelingen 1000 gha yeqin Uyghur ishchining 10 minglighan irqichi Xitayning hujumigha uchrash weqesige naraziliq bildürüsh, hökümettin Uyghur ishchilarni urup öltürgen Xitay qatillarni qanun boyiche jazalash we siyasi, iqtisadi, qanuni, diniy, medini – maarip qatarliq jehetlerde uyghurlargha qaritilghan besim siyasitini derhal toxtutushni telep qilish idi.

Hazir Xitay hakimiyiti Dunya siyasi sehniliride 5 – iyol Ürümqi qirghinchiliqining sheklini we xarektirini qesten burmilap, xuddi Uyghurlar kochigha chiqipla urush, cheqish, bulash, koydurush we öltürüshtek zorawanliq herikitige kirishkendek bir saxte menzirini yaritishqa tirishmaqta we Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghan Uyghurlarni jazalashtimu mushu siyasi töhmetlerge tayinip kelmekte.

emiliyette bolsa,< Xitay axbarat agentliqi > ning 7 – ayning 6 – küni Ürümqidin bergen töwendiki xewiridin, 5 – iyol küni Ürümqide zorawanliqni Uyghur namayishchilarning emes, belki Xitay saqchi we eskerlirining bashlighanliqini körüwalghilibolidu.

mezkur xewerde körsütülishiche, 7 – ayning 5 – küni chüshtin keyin saet 17:00 etrapida, qolida tömürning suniqimu bolmighan 200 din artuq uyghur Xitayning döwlet bayriqini kötürüp chiqip ürümqidiki < xelq meydani > gha toplunup, yerde olturuwelip naraziliq namayishi bashlighan we < aptonom rayonluq partikom we xelq hökümiti > din Shao güan weqesi heqqide tepsili melumat berishni telep qilghan.

Namayish bashlinishi bilenla Xitay saqchi we eskerliri neqmeydangha basturup kelip, yerde olturghan namayishchilardin 70 tin artuq kishini urup – soqup baghlap tutup ketken we qalghan namayishchilarni tarqitiwetken.

Xitayning tenichliq sheklide namayish qiliwatqan Uyghurlargha tutqan bu zorawanliqi, etraptiki uyghurlarning qattiq naraziliqini qozghighan, shunung bilen < Ürümqi Jenobi azatliq yoli >, Döng köwrük, Sanxihangza rayonigha Uyghurlar toplushup shoar towlap naraziliq bildürüshke bashlighan.

Kech saet 19:30 etrapida Sanxihangzidiki bir doxturxanining aldigha toplanghan Uyghur namayishchilarning sani mingdin eship ketken, 19:40 etrapida 300 din artuq Uyghur namayishchi, < xelq yoli > bilen jenobi qowuq ariliqida yolgha tosaq qurup, saqchi we eskerlerni tosushqa tirishqan, emma bular Xitayning saqchi we eskerliri teripidin urup tarqitiwetilgen, köpligen namayishchilar qolgha elinghan, namayishchilargha qaritip oq chiqirilghan, yash aqquzush bombisi etilghan.

Kech saet 21:00 etrapida, 200 neperdin artuq uyghur yash yene < xelq meydani > etrapidiki < aptonom rayonluq partikom > binasining aldigha toplunup, shoar towlap, hökümet rehberliri bilen körüshüshni telep qilghan, emma, saqchi we eskerler ularni qatmu – qat qorshuwelip qanliq basturushqa kirishken.

Uyghur namayishchilar, saet 17:00 din, taki kech saet 22:30 ghiche saqchi we eskerlar bilen toqunushtin özini qachurushqa tirishqan, bu jeryanda bezi namyishchilar saqcxhilar teripidin öltürülgendin keyin andin saqchi we eskerler bilen resmiy toqunush elip barghan.
toqunushqa qatnashqan Uyghurlarning saqchi we eskerlerdin mudapiye körüsh üchün ishletken qorali peqetla tash we kalteklerdin ibaret.
zorawanliqni we qatilliqni deslep özi bashlighan Xitay hakimiyiti, riyalliqni astin – üstün qilip, hech bir pakit yaki delil – ispatsizla her hepte digüdek 10 lighan Uyghurni ölümge mehkum qilip kelmekte.
http://www.chinanews.com.cn/gn/news/2009/07-06/1762907.shtml


Xitay sotliri teripidin 2009 – yili 10 – ayning 12 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 25 – künige qeder ölümge höküm qilinghan Uyghurlarning tizimliki töwendikiche :

2009 – yili 10 – ayning 12 – küni ölümge höküm qilinghanlar :

1.Abdukerim Abduwahit ( höküm ijra qilindi )

2.Gheni Yüsüp ( höküm ijra qilindi )

3.Abdulla mettohti ( höküm ijra qilindi )

4.Adil Rozi ( höküm ijra qilindi )

5.Nureli Hoshur ( höküm ijra qilindi )

6.Alim Metyüsüp ( höküm ijra qilindi )



2009 – yili 10 – ayning 14 – küni ölümge höküm qilinghanlar :



7.Ehmetjan Mömün ( höküm ijra qilindi )

8.Tohti Pazil ( höküm ijra qilindi )

9.Enwer Ekber ( ölüm jazasi berilip ikki yil kechiktürüldi )

10.Ezizjan Yasin (ölüm jazasi berilip ikki yil kechiktürüldi )

http://gcontent.nddaily.com/8/9f/89f03f7d02720160/Blog/910/34f363.html

http://www.farmer.com.cn/news/zhxw/200910/t20091016_491982.htm

2009 – yili 12 – ayning 3 – küni ölümge höküm qilinghanlar :



11.Memtili Islam ( 麦麦提艾力·依斯拉穆 )

12.Memettursun Helim ( 麦麦提吐尔逊·艾力穆 )

13.Memtili Abdukerim ( 麦麦提艾力·阿不都克热穆 )

14.Osman Qurban ( 库西曼·库尔班 )

15.Helil Sadir ( 合力力·萨迪尔 )



2009年12月03日18:20人民网

http://news.qq.com/a/20091203/003140.htm



2009 – yili 12 – ayning 4 – küni ölümge höküm qilinghanlar :

16.Heyrinisa Sawut ( ijra qilindi )

17.Roziqari Niyaz ( ijra qilindi )

18.Li long fei ( ijra qilinip – qilinmighanliqi eniq emes )

http://tttan.com/HT/boards/NewsBot/1259957004.html

2009 – yili 12 – ayning 22 – 23 - küni ölümge höküm qilinghanlar :

BBC ning xewer qilishiche, Ürümqi soti, 12 – ayning 22 – 23 – künliri 5 – iyol weqesi munasiwiti bilen ayrim – ayrim halda ikki qetim hokum elan qilish yighini chaqirip, Memet Mehet qatarliq 10 Uyghurni ölüm jazasigha höküm qildi.

Ölüm jazasigha höküm qilinghan 10 kishining ichide 5 nepirining jazasi ijra qilindi, qalghan 5 nepiride ölüm jazasi berilip ikki yil kechiktürüldi.

Xitay metbuatlirida bu 10 neper uyghur ichide peqet töwendiki bir nepiriningla ismi yer aldi :

19.Memet Mehet

http://news.qq.com/a/20091203/003140.htm

http://www1.voanews.com/chinese/news/special-reports/urumqi-demonstrations/China-Xinjiang-20091224-80050787.html




2010 – yili 1 – ayning 25 – küni ölümge höküm qilinghanlar :



20.Alim Abduweli ( 阿里木·阿不都万里, ijra qilindi )

21.Abdukerim Ablet ( 阿卜力克木·阿卜来提, ijra qilindi )

22.Alimjan Erkin ( 阿力木江·艾尔肯, ijra qilindi )

23.Qurbanjan Hüseyin (库尔班江·玉苏音, ijra qilindi )

24.Yüsüp Qadir Abdukerim ( 玉苏甫卡地尔.阿布都克力木, ölüm jazasi berilip ikki yil kechiktürüldi )

http://www.xj.xinhuanet.com/2010-01/26/content_18873058.htm
4.Uyghur mehbuslar sotta özini aqlash hoqoqidin mehrum qaldurulmaqta



Ürümqi weqesidin buyan Xitay sotliri her ay, hetta her hepte digüdek zindanlardin onlighan Uyghur mehbuslarni sörep chiqip ölümge we türlük eghir qamaq jazalirigha höküm qilmaqta.

1 – ayning 25 – küni Ürümqide yene 5 neper Uyghur Ürümqi weqesi munasiwiti bilen ölümge höküm qilindi.

Xitay sotliri, 2009 – yili 10 – ayning 12 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 25 – künige qeder, peqetla Ürümqi weqesi munasiwiti bilen ilgiri – keyin bolup 9 qetim höküm elan qilish yighini chaqirdi.



Bu 9 qetimliq sotta hökümge elan qilinghan uyghurlarning omomi sani 83 neper bolup, bunung ichide ölümge höküm qilinghan Uyghurlarning sani 33 neper, muddetsiz we muddetlik qamaq jazasigha höküm qilinghanlarning sani bolsa 50 neper;

Yuqarqilar peqet qisqighiche 4 ay ichide hökümge elan qilinghanlar bolup, bunungdin, Xitay hakimiyiti aldida Uyghurnung jeni we qenining hech bir qimmiti yoqluqini körüwelish tes emes !

Demokratiye we kishilik hoqoq pütün insaniyet dunyasining ortaq qimmet qarishigha ayliniwatqan bügünki künde jeryan qiliwatqan Buxil tiradigiye heqiqeten kishini chongqur epsuslanduridu !

Nöwette Sherqiy türkistandiki türmilerde yene 10 minglighan Uyghur mehbus ölümni kütüp yatmaqta.

Xitay metbuatlirida hazirgha qeder elan qilinghan sanliq melumatlarni toplisaq, 2009 – yili 7 – ayning 5 – künidin, 2010 – yili 1 – ayning 10 – künige qeder peqetla Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghanlarning omomi sani 3150 neperge yeqin.

Emma Uyghur teshkilatlirining we bezi shahidlarning texminige asaslanghanda, Ürümqi weqesi munasiwiti bilen qolgha elinghan Uyghurlarning sani 10 mingdin ashidu.< aptonom rayonluq yuquri sot mehkimisi > bilen, < aptonom rayonluq ali teptish mehkimisi > ning xizmet doklatida yer alghan sanliq melumatlarmu, Uyghur teshkilatliri we bezi shahidlarning qarashlirining toghruluqini körsütüp turmaqta.

Mesilen, < Tianshan tori > ning 1 – ayning 14 – küni xewer qilishiche, shu küni < aptonom rayonluq teptish mehkimisi > ning bash teptishi Qasim Mamut, < aptonom rayonluq 11 - nöwetlik xelq qurultiyi 3 – omumi yighini > da bergen xizmet döklatida, 2009 – yili pütün sherqiy türkistan bolyiche her derijilik teptish mehkimiliri teripidin resmi qolgha élin'ghanlarning omomi sanining 18 ming 527 neperge yetkenlikini, 22 ming 677neper kishi üstidin sotgha erizname sunulghanliqini bayan qilghan.

Yighinda, < aptonom rayonluq ali sot mehkimisi > ning bashliqi Rozi Ismayilmu xizmet doklati bérip, 2009 – yili bir yil ichide her derijilik sot mehkimilirining jemi 302 ming 356 diloni qobul qilip, bunung ichide 270 ming 592 diloni sotlap ayaqlashturghanliqini bayan qilghan.

Kishini chöchütidighan bu reqemler, ötken bir yilda sherqiy türkistanning siyasi weziyitining neqeder jiddi ötkenlikini eniq körsütüp turmaqta.

ttp://www.tianshannet.com.cn/news/content/2010-01/14/content_4714513.htm

Xitayning qanun tertibi boyiche, ürümqi ottura sot mehkimisi teripidin ölüm yaki qamaq jazasigha höküm qilinghan mehkumlarning aldi bilen < aptonom rayonluq yuruqi sot mehkimisi > ge etizar bildürüsh hoqoqi bar, eger bu sottimu erzi ret qilinsa, yene Xitay ali sotigha etiraz qilish hoqoqi bar.



Adette Ürümqi sheherlik ottura sot mehkimisi teripidin ölümge höküm qilinghan mehbusning dilosi awal < aptonom rayonluq ali sot mehkimisi > ge yollunidu, buyerde tekshürülüp testiqlanghandin keyin, Xitay ali sot mehkimisige yollunidu, ali sottin testiq kelgendin keyinla andin höküm ijra qilinidu.

Normalda Bu resmiyetler bejirilip bolunghiche eng az bir yil ötidu.

Epsuski, hazir ürümqide ölüm jazasigha höküm qilinip etip öltürüliwatqan Uyghurlarning bezisi eng köp bolghanda 6 ay burun, yeni, ötken yili 7 – ayning 5 – küni, beziliri bolsa peqetla keyinki bir – ikki ay burun, hetta beziliri bir – ikki hepte burun qolgha elinghanlar, ehwal shundaq iken, ular Xitayning qaysi qanuni we qaysi qanun tertipi boyiche sotlunup jazagha tartiliwatidu ?

ulargha sotlarda özini aqlash salahiyiti berildimu ? Xitay sotlirining Uyghur mehbuslar üstidin chiqiriwatqan yuqarqi rararliri qanuniy asaslargha tayanghan qararmu yaki siyasi buyruq bilen ijra qiliniwatqan qararmu ?

Nöwette Xitay sotliri Xitay jinayetchiler üstidin höküm chiqirishta peqetla < Xitay jinayi ishlar qanuni > ning munsiwetlik maddilirigha tayinip kelmekte.

Emma, bir Uyghurni jazalashta tayinidighan atalmish < qanun > liri nahayiti köp.

Taki 1994 – yiligha qeder sotlanghan Uyghurlarning mutleq köp qismi, < Xitay jinayi ishlar qanuni > ning 103 – maddisining < döwletni parchilash jinayiti > digen birinchi piragipi bilen, bu maddining, < döwletni parchilashqa qutratquluq qilish jinayiti > digen ikkinchi piragirapigha asasen jazalinip kelgen idi.



http://baike.baidu.com/view/6391.html?fromTaglist

http://www.hngf.gov.cn/xingsh/xingsh_list.asp?id=13

1994 – yili 1 - aygha kelgende, < aptonom rayonluq xelq qurultiyi dayimi komuteti > teripidin mexsusla atalmish < milliy bölgünchiler > ge zerbe berish mezmon qilinghan, < Xin jiangda jemiyet amanliqini omomlashturup tüzesh qanuni > digen yerlik qanun chiqirildi.

http://www.tianshannet.com.cn/news/content/2010-01/07/content_4694463.htm

Emiliyette bolsa zorlap tengilghan bu yerlik qanun, qanun orunlirining, shundaqla saqchi – eskerlerning Uyghurlarning milliy heriketlirini teximu qattiq basturushigha qulayliq yaritip berish üchün tüzüp chiqilghan idi.

http://unn.people.com.cn/GB/14748/10688510.html

http://www.jfdaily.com/a/787416.htm

Bu qanun hazirghaqeder minglighan bigunah Uyghurnung jenigha zamin boldi.

Xitay hakimiyiti 1997 – yili elip barghan < qattiq zerbe berish herikiti > mezgilide, özining siyasi ehtiyajigha asasen, < Xin jiangda jemiyet amanliqini omomlashturup tüzesh qanuni > digen bu nersining maddilirini kengeytken idi.

Xitay hökümiti bunung bilenla qanaet qilmidi, buyil 1 – ayda chaqirilghan < aptonom rayonluq 11 - nöwetlik xelq qurultiyi 3 – omumi yighini > da, < jemiyet amanliqini omumlashturup tüzesh qanuni > ning yéngilanghan we toluqlanghan nusxisi maqullandi, mexsus 3 xil küchlerge zerbe bérish meqsitide chiqirilghan bu qanunmu 2 - Ayning 1 - Künidin étibaren ijra qilinmaqchi.


http://www.tianshannet.com.cn/law/content/2009-11/25/content_4604105.htm

Bu qétim maqullanghan bu qanunda, atalmish < 3 xil küchler > ge zerbe bérish dairisi téximu kéngeytilgen bolup, milliy we diniy tuyghuliri sel - Pella küchlük bolghan we hökümetning siyasitini tenqitligenliki uyghurlarning hemmisi zerbe bérish nishanidin ibaret.


Xitay hökümiti yene, < milletler ittipaqliqi terbiyisi qanuni > digen yerlik qanuni tüzüp chiqip,uni buyil 1 – ayda < aptonom rayonluq xelq qurultiyi dayimi komuteti > gha zorlap maqullatti, bu qanunmu 2 - Ayning 1 - Künidin étibaren ijra qilinmaqchi.


http://unn.people.com.cn/GB/14748/10688510.html

http://www.jfdaily.com/a/787416.htm

http://www.tianshannet.com/news/ ... content_4760848.htm


yuqarqilardin bashqa yene, 1996 – yili Xitay kommunistik partiyesi merkizi komutéti siyasi birosi teripidin Sherqiy Türkistangha qarita chiqirilghan < 7 – nomurluq höjjet > te, Uyghurlarning Diniy étiqat erkinlikige qattiq cheklime qoyush we dini sahege qaritilghan tazilash herikitini alahide kücheytish kerekligi tekitlengen bolup, shu yili 12 – ayning 2 – küni < Aptonom Rayonluq Partiye Komutéti > Xitay merkzi hökümitining 7 – nomurluq höjjitining rohini asas qilghan halda, jemi 23 maddédin terkip tapqan < Qanunsiz Dini heriketning chek – chigrisini bekitish toghrisidiki qarar > ni élan qilip yolgha qoydi, shu yilning axirida bu qarar, < xin jiangda dini paaliyet sorunlirini bashqurush nizami > digen isim bilen resmi qanunlashturuldi.

Shundin kéyin, Xitay saqchi dairliri Sherqiy Türkistanda dini zatlarni omumi yüzlük halda tutqun qilish, urush – qiynash, öltürüsh herikitini yenimu bir baldaq halda küchéytti.

Undin bashqa yene Sherqiy türkistanda 1988 – yili mexsus yerliklerge qarita chiqirilghan < pilanliq tughut > qanunidimu, Hökümetning pilaliq tughut siyasitige emel qilmighanlarni qattiq jazalash heqqidiki köpligen maddilar yer alghan, bu qanun tüpeylidinmu yene minglighan Uyghurlar qanuni jehettin eghir eghir jazalshqa uchrighan idi.

Qisqisi, Sherqiy türkistan xelqining jenigha zamin boluwatqan bundaq yerlik < qanun > larni sanap tügütüsh mumkin emes.

Undaqta Xitay türmiliride jaza kütüp yetiwatqan nechche 10 minglighan Uyghur mehbusning sotta özini aqlash, mudapiye qilish we adwukat tutush hoqoqigha kapaletlik qilindimu ?

Bu mesilige jawap berish üchün aldi bilen Sherqiy türkistandiki adwukatlarning weziyitige qisqiche bir köz yügürtüp chiqayli :

< xin huan axbarat agantliqi > teripidin 2009 – yili 12 – ayning 6 – küni elan qilinghan bir maqalida körsütülishiche, nöwette pütün Xitaydiki adwukatlarning omomi sani 150 mingdin köpirek bolup, ottura hisap bilen her 9000 Xitay gerejdanigha bir adwukat toghra kelidu.

Gherip elliride bolsa her 300 kishige birdin adwukat toghra kelidu.

http://news.xinhuanet.com/legal/2009-12/06/content_12600368_1.htm

Undaqta sherqiy türkistandichu ?

< xin hua axbarat agentliqi > ning xewiride körsütülishiche, Sherqiy türkistandiki Adwukatlarning omomi sani 2184 neper bolup, bunung ichide < azsanliq millet adwukatliri > ning omomi sani 380 neper we pütün adwukatlarning omomi sanining peqetla 17 pirsentini teshkil qilidu.

http://www.law-star.com/cac/50009432.htm

Xitay metbuatlirida körsütülishiche, nöwette Sherqiy türkistandiki < azsanliq milletler > ning omomi sani 12 milyon 944 ming 800 neper bolup, Sherqiy türkistanning omomi noposining 60.7 pirsentini teshkil qilidu.

Eger biz Sherqiy türkistanda mewjut 380 neper < azsanliq millet adwukati > ni, < azsanliq millet > tin bolghan 12 milyon 944 ming 800 neper kishige chachsaq, texminen her 35 ming kishige birdin adwukat toghra kelidu. Bu, Xitayning otturiche sewiyesidinmu 4 -5 hesse töwen turidu.

Sherqiy türkistandiki < azsanliq millet adwukatliri > ning asasasi wezipisi bolsa iqtisadi we jinayi ishlar jinayetchilirining adwukatliqini qilish bolup, memuri jehette pütünley qanun tarmaqlirining nazariti we bashqurushi astida ishleydu.

http://www.tianshannet.com.cn/news/content/2010-01/21/content_4730251.htm
unung üstige Sherqiy türkistanda Adwukatlarning siyasi jinayetchilerge adwukatliq qilishi we aqlishi tamamen cheklengen bolup, Uyghurlar üstidin elip beriliwatqan sotlarning mutleq köp qismi yepiq sot sheklide mexpi elip berilmaqta, sot jeryanida Uyghur mehbuslarning özini aqlash uyaqta tursun, hetta bir eghiz gep qilishimu qattiq cheklengen bolup, teptish mehkimilirining ular üstidin toqup chiqqan eyipleshnamisi we telipi qandaq bolsa, sotlarmu shununggha asasen höküm chiqiridu.

Mesilen, 5 – iyol Ürümqi weqesi yüzberip bir heptidin keyin, Bei jing sheherlik hökümet uxturush chiqirip, adwukatlarning Ürümqi weqesige qatnashqan Uyghurlargha adwukatliq qilishi we aqlishini chekligen idi.

Yene oxshash mezgilde Sherqiy türkistandiki qanun tarmaqlirimu alahide buyruq chüshürüp, bu rayondiki adwukatlarning Ürümqi weqesi gumandarlirigha adwukatliq qilishini cheklidi.

Dimek bunungdin, Uyghurlarning peqet siyasi we iqtisadi jehetlerdila emes, qanuni jehettimu hech bir heq – hoqoqining yoqluqini, nöwette ürümqi weqesi munasiwiti bilen jazaliniwatqan Uyghurlarning qanuni tertip boyiche emes, belki siyasi buyruq we qararlar bilen jazagha tartiliwatqanliqini ochuq körsüüp turmaqta.

http://crd-net.org/Article/bzsf/200907/20090715082029_16288.html

http://www.coolloud.org****/node/43356


5.ölümge hokum qiliniwatqan Uyghurlarning atalmish < Jinayetliri > nime ?

Xitay hakimiyiti nöwette Sherqiy türkistandiki pütün qanun tarmaqlirining asasi küchini < 3 xil küchler > ge zerbe berishke qaritip kelmekte.
Xitay metbu’atlirimu, Xitay hakimiyitining yuqarqi telebbuzigha mas halda, ichki we tashqi jehette teshwiqat kampaniyesi yürgüzüp kelmekte.
Undaqta xitayning < 3 xil küchler > dep atiwalghini kimler ?

bu hakimiyetning neziridiki < 3 xil küchler > bolsa, özlirining insani heq – hoqoqlirini, jümlidin, Xitayning asasi qanunida we Xitay teripidin elan qilinghan < Milliy teritoriyélik aptonomiye qanuni > tekitlengen Milliy, Diniy, Siyasi, Iqtisadi we bashqa heq – hoqoqlirini telep qilghuchi we Xitay hakimiyitining mustemlikichilik siyasitige qarshi chiqquchi Sherqiy Türkistan xelqidin ibaret !
hazirgha qeder ölüm jazasigha höküm qiliniwatqan Uyghurlarning hemmisige < 3 xil küch > digen siyasi qalpaq keydürülgen bolup, Xitay sotlirining ular üstidin toqup chiqqan eyipnamilirini yighinchaqlisaq, ularning atalmish < jinayiti > töwendiki bir qanche nuxtigha merkezlishidu :

Xitay hakimiyitidin, Uyghurlargha zorlap tengilghan < Xin jiang > digen atalghuni emeldin qaldurup, wetinining esli nami bolghan < Sherqiy türkistan > digen isimni eslige keltürüshni telep qilghanliqi;

Sherqiy türkistangha pilansiz halda Xitay köchmenlirini yötkeshni toxtutup, Uyghurlarning öz ornida azsanliq orungha chüshüp qalmasliqigha kapaletlik qilishini telep qilghanliqi;

Uyghur xelqining tüp menpeetlirige biwaste xewip yetküziwatqan < Bing tuan > ni emeldin qaldurup, unung konturolliqidiki yer – zimin we iqtisadi eslihelerni yerlikke qayturup berish, Bing tuan terkiwidiki Xitaylarni pilanliq we qedembasquchluq halda öz yurtlirigha qayturup ketishini telep qilghanliqi;

Sherqiy türkistandiki her derijilik kommunistik partiye teshkilatlirining memuri bashqurush hoqoqini we hakimiyetke arilishish salahiyitini emeldin qaldurup, yerlik xelqning özini özi idare qilishigha kapaletlik qilishini telep qilghanliqi;

Sherqiy türkistandiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqqe qaritilghan < pilanliq tughut > siyasitini pütünley emeldin qaldurushni telep qilghanliqi;

Uyghurlarning milliy maaripini Xitaylashturush meqeset qilinghan atalmish < qosh tilliq oqutush > siyasitini derhal emeldin qaldurup, ularning milliy maaripining tereqqi qilishigha we milliy til – yeziqida oqu – oqutush elip berishigha kapaletlik qilishini telep qilghanliqi;

ichki ölkilerde tesis qilinghan < Xin jiang toluq ottura sinipliri > ni derhal bikar qilip, unungda oquwatqan uyghur oqughuchilarni öz yurt – makanlirigha qayturup kelishni telep qilghanliqi;

Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerge qaritilghan mejburi dinsizlashturush siyasitini emeldin qaldurup, ularning diniy etiqat erkinlikige we normal diniy paaliyetler bilen shughullunishigha kapaletlik qilish, mesjit qurulushi we hej paaliyitige cheklime qoymasliqni telep qilghanliqi;

< eshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh > digen namda elip beriliwatqan Uyghur dehqanlirini öz yurt – makanliridin sürgün qilish herikitige derhal xatime berilishini telep qilghanliqi;

Uyghurlarni, bolupmu Uyghur qizlirini Xitayning ichki ölkilirige mejburi yötkep ishlitish siyasitini derhal toxtutup, ichki ölkilerge mejburi iwetilgen Uyghurlarni derhal qayturup kelip, ularni öz yurt – makanlirida ishqa orunlashturushqa kapaletlik qilishini telep qilghanliqi;

Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerning Sherqiy türkitanning tebiy bayliqlirini biwaste echish we unungdin paydilinish hoqoqigha kapaletlik qilish, Xitay merkizi hökümitige qarashliq karixanilar bu rayonning tebiy bayliqlirini achqanda, xelqara ölchem boyiche yerliklerge payda we ghelle – paraq tapshurushini telep qilghanliqi;

Sherqiy türkistandiki Qazaq, Qirghiz,Mongghul we Tajik charwichilirini dehqanchiliq rayonlirigha mejburi yerleshtürüsh siyasitini bikar qilip, ularning eslidiki yurt – makanlirida erkin charwichiliq bilen shughullunishigha kapaletlik qilishi we ulardin eliwelinghan we musadire qilinghan yaylaq we charwa – mallarni qaytururup berishni telep qilghanliqi;

Uyghur siyasi mehbuslargha qaritilghan ölüm jazasini emeldin qaldurush, siyasi mehbuslarning sanini we tutup turiliwatqan yerini ashkare elan qilish, erkin pikir qilish tüpeylidin qolgha elinghan siyasi mehbuslargha qarita omomi kechürüm elan qilishni telep qilghanliqi;

Sherqiy türkistandiki atom qurbanlirining heqiyqi sanini eniqlap chiqip, ulargha muwapiq derijide tölem tölesh, Sherqiy türkistanning yerlik xelqlirini pütünley dawalinish sigortasigha ige qilishini telep qilghanliqi;

Uyghurlarning tarixini burmilashni toxtutup, Uyghur yash – ösmürlirining özlirining heqiyqi tarixini ögünüshke yol qoyushni telep qilghanliqi;

Uyghurlarning diniy etiqat erkinlikige hörmet qilishni telep qilghanliqi;

Emiliyette Uyghurlarning ölüm jazalirigha mehkum bolushigha sewepchi bolghan yuqarqi telepler bolsa Xitayning asasi qanunida we Xitay hakimiyiti teripidin chiqirilghan < Milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > gha tamamen mas kelidighan uyghun telepler bolup, Uyghurlarning bu heqqani telepler yüzisidin jazagha tartilishi, mahiyette bu qanunlargha qilinghan ochuq bir xiyanettin ibaret idi.

Mesilen, Xitay hakimiyiti teripidin, < qanunsiz diniy paaliyetlerge qarshi turush > digen namda Uyghurlargha qarita elip beriwatqan omomiy yüzlük dinsizlashturush siyasiti bolsa, < milliy teritoriye qanuni > ning 11 – maddisigha tüptin xilap.

Xitay hakimiyiti teripidin Uyghurlarning milliy maaripini xitaylashturush meqsidide elip beriwatqan atalmish < qosh tilliq oqutush > siyasiti bolsa < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > ning 37 – maddisigha xilap.

Xitay hakimiyitining atalmish < eshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh > digen namda elip beriwatqan uyghur qiz – yigitlirini Xitayning ichki ölkilirige mejburi ishlemchilikke iwetish siyasiti bolsa < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > ning 23 – maddisigha tamamen zit.

Xitay hakimiyiti teripidin, < xin jiangni echish, xin jiangni güllendürüsh > digen niqap astida Sherqiy türkistanning tebiy bayliqlirini sömürüsh we Uyghurlarning öz wetinining tebiy bayliqliridin paydilinishi we nep elishini tamamen cheklesh siyasiti bolsa yene < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > ning 62 – maddisigha xilap.

Xitay hakimiyitining nöwette Sherqiy türkistandiki idare – jemiyetlerge xizmetchi qobul qilishta Xitaychini rawan bilishni shert qilishi we < Xitayche bilmiseng istiqbaling yoq > digen sepsetini terghip qilishi bolsa, < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > ning 10 – maddisigha tüptin xilap.

Qisqisi biz, < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > ning 67 maddisining hemmisini Sherqiy türkistanning nöwettiki riyal weziyiti bilen birleshtürüp tetqiq qilidighan bolsaq, kommunist Xitay hakimiyitining özi chiqarghan bu qanunini özining depsende qiliwatqanliqini körüwelish tes emes.

Xitay kommunistik hakimiyiti, 1955 – yili 10 – ayning 1 – küni atalmish < Xinjiang uyghur aptonom rayoni > digen bu nersini uyghurlargha zorlap tangghanda, bu < aptonom rayon > bolsa hech bir qanuniy asasqa tayanmighan, unung siyasi, iqtisadi, qanuniy we memuri shekli eniq bekitilmigen idi.

Qisqisi, bu < aptonom rayon >, aptonomiyelik hoqoq dayirisi bekitilmigen bir < aptonom rayon > din ibaret idi.

54 – yili bu rayonda Uyghurlarning noposi omomiy noposning 80 pirsentige yeqinraqini teshkil qilghini üchün, bu aptonomiyelik memuri rayonning nami < uyghur aptonom rayoni > dep bekitilgen bolsimu, emma uyghurlarning qanuniy salahiyiti, siyasi, iqtisadi, mediniy jehettiki heq – hoqoqliri toghruluqmu hech bir chüshenche yaki izahat berilmigen idi.

Shunga, taki 80 – yillarning bashlirigha qeder bu atalmish < aptonom rayon >, xuddi asasi qanuni yoq döwlet we nizamnamisi yoq teshkilattek bir weziyet astida qalaymiqan idare qilinip kelindi, Xitayning ichki ölkiliride qandaq siyaset yürgüzülüp kelingen bolsa, Sherqiy türkistandimu shu siyaset eynen köchürüp kelinip ijra qilindi, mesilen, atalmish < yer islahati >, < eksilinqilaphilarni basturush herikiti >, < ongchilargha qarshi turush herikiti >, < solchilargha qarshi turush herikiti >, < mediniyet zor inqilabi > … digendek san – sanaqsiz siyasi heriketlerning hemmisi Xitayning ichki ölkiliride qandaq ijra qilinghan bolsa, sherqiy türkistandimu shu peti ijra qilindi.

< Xinjiang uyghur aptonom rayoni > qurulup Aridin 30 yilgha yeqin waqit ötkendin keyin, yeni 1984 – yiligha kelgende andin < Zhung Hua Xelq Jumhuriyiti Milliy Teritoriyelik Aptonomiye Qanuni > tüzüp chiqildi we bu qanun shu 10 – ayning 1 – künidin etibaren resmi küchke ige qilinghan idi.

Epsuski Xitay hakimiyiti hazirgha qeder hazirgha qeder bu qanundiki maddilarning hech biri ija qilinghini yoq.

6.Xitayning 7 – nomurluq mexpi höjjitidin keyin ölüm jazaliri shiddet bilen köpeydi

Sherqiy türkistanning omomi weziyitige nezer salghinimizda, 1996 – yilidin etibaren ölüm jazalirining sanining shiddet bilen köpeygenlikini, bolupmu siyasi seweptin ölümge höküm qilinghanlarning sanining roshen halda ashqanliqini körüwelish mumkin.

Bu, Xitay merkizi hökümitining 1996 – yili mexsus Sherqiy türkistangha qarita chiqarghan < 7 – nomurluq mexpi höjjet > bilen zich munasiwetlk.

< 7 – nomurluq höjjet > bolsa, 1996 – yili 3 – ayning 19 – küni Xitay kommunistik partiyisi merkizi komititi siyasi birosi teripidin mexsus Sherqiy türkistangha qarita tüzüp chiqilghan we 10 maddidin terkip tapqan bir istiratigiyelik heriket pilani bolup, bü höjjet, deplomatiye jehette aktip heriketke ötüp, chetellerdiki Uyghur teshkilatlirining pa’aliyetlirini weyranchiliqqa uchrutush, Sherqiy türkistandiki din, milliy ma’arip we mediniyet sahesige qaratqan nazaretchilikni küchéytip, Uyghurlar ichide diniy we milliy tuyghularning küchiyishining aldini élish, qanun organlirining asasiy fonkisiyonini milliy heriketlerni basturushqa qaritish, bingtüennni küchéytip, uning milliy heriketlerni basturushtiki rolini toluq jari qildurush, Sherqiy Türkistanda herzaman yüz bérish ehtimali bolghan milliy weqelerni öz waqtida basturush üchün héliq azatliq armiyisi bilen jandarma qisimlirinining jeng qilish iqtidarini ashurush, Xitayning ichki ölkiliridiki Xitay puhralirini Sherqiy Türkistangha kélip xizmet qilishqa righbetlendürüsh … qatarliq nahayiti keng mezmonni öz ichige alghan we bu heqte konkiritni tedbirler otturigha qoyulghan idi.

Undin burun Xitay hökümiti, < Xinjianggha asasiy hewip milliy bölgünchilerdin kélidu > digen telebbuzni qollunup kelgen bolsa, < 7 – nomurluq > höjjitide tunji qétim, < Xinjianggha asasiy hewip milliy bölgünchilerdin we qanunsiz diniy heriketlerdin kélidu > digen shoarni otturigha qoyush arqiliq, Sherqiy türkistandiki diniy saheni asasliq zerbe berish nishani qilip tallighan idi.

Eyni chaghda bu höjjet elan qilinghanda, cheteldiki Uyghur teshkilatlirining we xelqaraliq kishilik hoqoq teshkilatlirining qattiq qarshiliqigha uchrighan, hetta chetellerdiki bezi Xitay demokratchilirimu bu heqte elan qilghan maqale we eserliride, eger 7 – nomurluq höjjet emilileshtürülgen teqdirde, Sherqiy türkistandiki milli zidiyet, ixtilap we toqunushlarning teximu keskinlishidighanliqini, muqimsizliq amillirining shiddet bilen köpüyidighanliqini, bunung Xitayning omomiy bixeterliki üchünmu zor tehditlerni elip kelidighanliqini eskertip, Xitay merkizi hökümitini bu heqte agahlandurghan idi.

Emma Xitay merkizi hökümiti yuqarqi qarshiliq we agahlandurushlargha qilche qulaq salmidi we Sherqiy türkistan qorchaq hökümitidin < 7 – nomurluq höjjet > ning rohini eynen we jiddi emilileshtürüshni telep qildi, shundaqla bu höjjetni chiqirip bir qanche ay ötmeyla atalmish < Shang hai hemkarliq teshkilati > digen nersini qurup chiqip, Uyghurlargha qarita bashlatqan bu rehimsiz siyasiti üchün deplomatiye jehettin asas yaritishqa tirishti.

96 – yili < 7 – nomurluq höjjet > chiqirilipla aldi bilen Sherqiy türkistan miqyasi boyiche < jemiyet amanliqini omomlashturup tüzesh > digen namda zor siyasi heriket qozghulup, herikette milliy we diniy tuyghuliri küchlük bolghan Uyghurlar zerbe berish nishani qilindi.

Yene shu yili Xitay merkizi hökümiti, < memliket boyiche bir tutash elip beriliwatqan jinayi ishlar jinayetchilirige qattiq zerbe berish herikitide, Xin jiangda asasi nishan milliy bölgünchilerge we qanunsiz diniy unsurlargha zerbe berish bolushi lazim > digen chaqiriqni otturigha qoydi.

Shu yili bashlitilghan,< jemiyet amanliqini omomlashturup tüzesh > herikiti bilen < qattiq zerbe berish > herikiti jeryanida minglighan bigunah uyghur tutqun qilindi, yene köpligen Uyghur yashliri ölüm jazalirigha we türlük qamaq jazalirigha höküm qilindi.

< 11 – sintebir > teror weqesidin keyin, Hitay hökümiti < heliqara terorizimgha qarshi turush > digennni bahane qilip, sherqiy türkistanda atalmish < üch hil küchlerge zerbe berish >, yeni, < Milliy bölgünchilikke, terorizimgha we qanunsiz diniy heriketlerge zerbe berish > digen shoarni otturigha qoyup, bu shoarni zor bir siyasi heriketke aylandurghan we bu heriket jeryanida köpligen bigunah uyghurlarning yuqarqidek namlar bilen qolgha elinip jazalinishigha sewepchi bolghan idi.



7.Qanuniy jehette Xitaylar bilen Uyghurlargha qarita qosh ölchem siyasiti yürgüzülmekte

shrqiy türkistandiki qanun tarmaqlirining pütün küchi uyghurlargha siyasi jehettin zerbe berish kürishige qaritilghini üchün, bu rayonda jinnayi ishlar dilolirining shiddet bilen köpüyüp, jemiyet amanliqi eghir hewipke duch kelishtek weziyet barliqqa keldi.

Hitayning buhil siyasiti, sherqiy türkistan rayonida jinayi ishlar dilolirining, bolupmu hitay millitidin bolghan jinayi ishlar jinayetchilirining sanining shiddet bilen köpüyüp, sherqiy türkistanning amanliqigha we yerlik heliqning hayati hem mal – mülkige eghir hewip elip kelidighan derijige berip yetishige sewepchi bolmaqta, chünki hitay hökümitining hitay millitidin bolghan jinayetchilerge biperwa qarishi we bu qanuniy jehette uyghurlar bilen hitaylargha periqliq muamile qilishi, hitay puhralirini jasaretlendürüp, ularning tehimu köplep jinayet sadir qilishigha sewepchi bolmaqta.

Xitay sotliri, 12 – ayning 25 – künige qeder Ürümqi weqesi munasiwiti bilen 33 neper Uyghurni ölümge höküm qildi.

Undin bashqa yene hazirgha qeder bu weqe munasiwiti bilen eghir qamaq jazalirigha höküm qilinghanlarning hemmisi digüdek Uyghurlar bolup, peqetla qanun jehette Uyghurlar bilen Xitay köchmenlirige qarita yürgüziwatqan ikki xil ölchem siyasitini pedezlesh we bu arqiliq dunya jamaetchilikining közini buyash meqsidide, jazalanghuchilarning arisigha bir – ikki neper Xitay jinayetchi simowul xarektirlik qoshup qoyulghan idi.

Emiliyette bolsa, Shawguan we Ürümqi weqelirining heqiyqi qurbanliri tamamen Uyghurlar idi, bu ikki sheherde eriq bolup aqqan qanlar yene Uyghurning qeni idi.

Hazirgha qeder Ürümqi weqesini biwaste beshidin kechürgen shahitlarning bayan qilishichimu, Xitay saqchi we eskerliri teripidin qirip tashlanghan minglighan Uyghurdin sirt, yene yüzligen bigunah uyghurmu adettiki Xitay köchmenliri teripidin yawuzlarche urup öltürülgen, Uyghurlar teripidin echilghan minglighan dukan we resturanlar urup – cheqilip we köydürülüp weyran qilinghan idi.

Chünki, 7 – ayning 5 – künidiki namayish jeryanida anche – munche ziyan tartqan Xitay köchmenlirining hemmisi, 7 – ayning 7 – künidin etibaren hökümetning küshkürtishi we saqchi – eskerlerning himayisi astida cheydo – pichaq, palta – kekiler bilen qorallinip chiqip uyghurlargha hujum qozghighan, bir ziyinining ornigha ming ziyan salghan idi.

Bezi shahitlarning bayan qilishiche, peqetla Xitay köchmenliri omomiy yüzlük qozghulup chiqip zorawanliq herikiti bashlighan 7 – ayning 7 – künidin, 7 – ayning 9 – künigiche bolghan 3 kün ichidila, Ürümqide irqichi Xitaylar teripidin wehshilerche urup öltürülgen uyghurlarning sani texminen 500 neperdin ashidu, unung üstige buxil qirghinchiliq herikitining quyruqi üzülüp baqqini yoq, hazirghichimu Fashist Xitaylarning kocha – mehellilerde bigunah Uyghurlargha hujum qilish herikiti izchil dawam qilip kelmekte.

Mesilen, 12 – ayning 4 – künidiki sotta ikki Uyghurgha qoshup ölüm jazasigha höküm qilinghan Li long fei isimlik Xitay bolsa, 7 – ayning 7 – küni Xitay köchmenliri teripidin Uyghurlargha qarshi bashlitilghan irqiy qirghinchiq herikiti jeryanida Memet Tohti, Ehmet Yasin qatarliq ikki neper bigunah Uyghurni kaltek bilen mengisigha urup wehshilerche öltürgen bolup, bu Xitayning ölümge höküm qilinishi, emiliyette bolsa Xitay köchmenlirining 7 – ayning 7 – künidin etibaren Ürümqide Uyghurlargha qarshi keng kölemde elip barghan qirghinchiliq herikitining Xitay hökümiti teripidin resmiy etirap qilinishi idi.

Emma hazirgha qeder ikki qoli Uyghurning qeni bilen boyalghan bu zorawan Xitay köchmenlirining hemmisi digüdek qanun torining sirtida qalduruldi, 5 – iyol weqesidin bunyan bashlitilghan qattiq zerbe berish herikiti jeryanida tutqun qiliniwatqanlarning hemmisila yene shu bigunah Uyghurlar idi.

Hazirgha qeder Xitay merkizi hökümiti ghayet zor meblegh ajritip, toqunushta ölgen Xitaylarning ayile – tawabatlirigha ömür boyi bayashat yashighudek nepiqe tarqatti, maddi jehette ziyangha uchrighan Xitaylargha hessilep tölem tölep berildi, urup – cheqilghan dukan, resturan we shirket binaliri hökümet teripidin tez sürette rimunt qilinip eslige keltürüldi.

Epsuski weqedin buyan Xitay hakimiyiti qanuniy we iqtisadiy jehetlerde hech bir Uyghurgha ige chiqqini yoq, 5 – iyoldin buyan namayishqa qatnashqan Uyghurlarla emes, ulargha hesdashliq qilghuchilar, hetta milliy we diniy tuyghuliri biraz küchlük dep qaralghanliki uyghurlar qeri – yash, er – ayal dimestin yolsizlarche tutqun qilinip türmilerge tashlanmaqta we bu arqiliq Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirige jasaret we medet berilmekte.



Zindanlargha tolup – tashqan Uyghurlar türküm – türkümlep sörep chiqilip ölümge höküm qiliniwatqan we ular üstidin toqup chiqirilghan atalmish < jinayi pakit > lar pütün Xitay metbuatlirida bes – bes bilen bazargha seliniwatqan shu künlerde, Xitayning zuwani hisaplanghan < xin hua axbarat agantliqi > teripidin Sherqiy türkistanning türmiliride turiwatqan Xitay jinayetchilerning ehwali heqqide qiziqarliq bir xewer elan qilindi.

11 – ayning 9 – küni elan qilinghan bu xewer, Xitayning qanun jehette yürgüziwatqan ikki xil ölchem siyasitining roshen bir delili bolup, mezkur xewerde körsütülishiche, 11 – ayning 6 – küni, Ürümqige jaylashqan < aptonom rayonluq 5 – türme > de, mudditi toshup qoyup berilish aldida turghan Xitay jinayetchiler bilen 10 nechche shirket otturisida xizmet toxtimi imzalanghan bolup, bu shirketler türmidiki Xitay jinayetchilerni 300 xizmet orni bilen teminligen.

Mesilen, murasim jeryanida, bulangchiliq jinayiti bilen türmige kirgen Li pemililik bir Xitay jinayetchi, eyigha 2500 yuandin, 3000 yuangiche muash alidighan bir xizmet toghruluq toxtamlashqan.

Dimek, bigunah Uyghurgha ish yoq, ash yoq, emma Xitay jinayetchige türmidin chiqqanda yuquri muashliq xizmet teyyar !

Shawguande irqichi Xitaylarning hujumigha uchrighan Uyghurlarmu del öz yurt – makanlirida qilghili ishi, terighili yeri bolmighini üchün mejburi yötkep kelinip ishlemchilikke seliniwatqan we ayliq muashi 1000 yuangimu barmaydighan bichare dehqanlar idi.

Hazir Xitayning zindanlirida ölümini kütüp yetiwatqan onminglighan uyghurmu, Shawguande bozek qilinishqa uchrighan qerindashlirining heq – hoqoqlirining qoghdilishini telep qilip kochilargha chiqqan we özlirimu eghir xorluq ichide ezilip yashawatqan ishsiz yashlar idi.

Mana bu, Xitay hakimiyiti tekitlep keliwatqan atalmish < adalet > we atalmish < milliy barawerlik >.

http://www.xj.xinhuanet.com/2009-11/09/content_18176990.htm

nöwette Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirining asasliq qismini Bing tuanlik xitaylar teshkil qilmaqta.

Bing tuan eslide 1954 – yili Xitay eskerliri we Xitayning ichki ölkiliridin yötkep kelingen Xitay jinayetchiler asasida qurulghan ölke derijilik bir memuri organ bolup, Xitay hökümiti Bing tuan qurulghandin buyan qanuniy jehette alahide etibar berish siyasitini yüzgüzüp kelmekte.

Xitayning siyasiti boyiche, eger ichki ölkilerde eghir jazagha höküm qilinghan bir mehbus Sherqiy türkistangha kelip ömür boyi olturaqliship qelishni xalida, u halda bu jinayetchining gunahi zor derijide yenggillitilidu.

< shinxua axbarat agéntliqi > teripidin, 2009 - yil 8 - Ayning 31 - Küni élan qilinghan bir maqalida,hazirgha qeder bingtuenning xitay ölkiliridin yötkep kilingen 120 ming neper xitay jinayetchini özgertish we orunlashturush wezipisini orundap bolghanliqi, 1983 - Yili xitayda jinayi ishlar jinayetchilirige qattiq zerbe bérish herikiti bashlanghandin buyan, bingtuenning xitaydiki 18 ölkide éghir qamaqqa höküm qilinghan jinayetchilerni yötkep kélip terbiyilesh wezipisini öz üstige élip kiliwatqanliqi, peqetla 1983 - Yilidin buyan bingtuenning jemi 40 mingdin artuq xelq eskirini seperwerlikke keltürüp, mekit, poskam, barin, ghulja .... Qatarliq köpligen jaylarda yüz bergen milliy topilanglarni basturushta aktip rol oynighanliqi we bu jeryanda jamaet xewpsizlik organlirigha masliship, 500 din artuq atalmish "bölgünchi unsur" ni tutup bergenliki we bu arqiliq, pütün xitayning bixeterliki we sherqiy türkistan rayonining muqimliqi üchün ghayat zor muhim rol oynighanliqi alahide teriplengen hemde bingtuen, " shinjangning muqimliqini saqlashtiki yadro küch" dep körsitilgen.


http://www.xj.xinhuanet.com/bt/2009-08/31/content_17557021.htm

Xitay hökümiti teripidin tüzüp chiqilghan,< Bingtuanning tereqqiyat tarixi > namliq eserde bayan qilinishiche, Sherqiy Türkistan kommunist Xitay hakimiyiti teripidin ishghal qilinghan 1949 – yilining özidila, < Xinjiang Herbiy Rayoni > ning qarmiqida < Jinayetchilerni qobul qilish komutiti > qurulup, 49 – yilining axiridin 1952 – yiligha qeder ilgiri – kéyin bolup Shanxi, Hubei, Henan, Anhui, Zhejiang qatarliq ölkilerdin bir türküm jinayetchilerni yötkep kelgen.

1954 – yili atalmish < ishlepchiqirish Qurulush Bingtuani > qurulghandin kéyin, 1955 – yilidin 56 – yilighiche Bingtuanmu öz aldigha yene Siqüan, Shanghai, Zhejiang qatarliq jaylardin Xitay jinayetchilirini yötkep chiqip Bingtuan tewesige yerleshtürgen.

1955 – yili 11 – ayda we 56 – yili 9 – aylarda Bingtuan mexsus < Jinayetchiler mesilisi yighini > chaqirip, Xitaydin yötkep kélinip jinayet mudditi toshqan Xitaylarni qayturmay sherqiy türkistangha yerleshtürüsh, ularning Xizmet we turalghu mesilisini hel qilish, yurtida qalghan bala – chaqilirini yötkep kélip ularning sherqiy türkistanda menggü yerliship qélishini qolgha keltürüsh … qatarliq jehetlerde konkiritni siyaset we belgilimilerni tüzüp chiqqan.

1957 – yili Xitay Ali Xelq Soti, Teptish mehkimisi, Ediliye ministirliki we Jamaet xewipsizlik ministirlikining asasliq emeldarliridin terkip tapqan birleshme xizmet ömigi Sherqiy Türkistangha yétip kélip, Xitay jinayetchilerni yerleshtürüsh xizmetlirige yetekchilik qilghan hemde bu jinayetchilerni éghir emgekke salmasliq, ulargha qopalliq qilmasliq, bashqurushta qattiq qolluq qilmasliq, ularning turmushigha we bixeterlikige kapaletlik qilish heqqide yolyoruq bergen. Shu yili yene mexsus küch teshkillep, mutleq köp sandiki jinayetchilerning ayile – tawabatlirini yötkep kélip ular bilen jem qilghan.

Unungdin keyin Bing tuange kelip qoshulghan Xitaylarning köpünchisimu ichki ölkilerdiki jinayetchiler we Bing tuanlik Xitaylarning ichki ölkilerde qep qalghan uruq – tuqqan, jedde – jemetliri idi.

Sherqiy türkistanda Bing tuandin qachqan Xitay jinayetchilirining yerlikler arisida adem öltürüp, ot qoyup, bulang – talang qilghanliqigha dayir dilolar nahayiti köp.

Epsuski, Sherqiy Türkistandiki türmiler Uyghur mehbuslar, bolupmu uyghur siyasi tutqunlar üchün bir dowzaqtin ibaret bolup, wetendin kelgen inkaslardin qarighanda, Uyghur mehbuslar türmide künige 16 – 18 sa’etlep heqsiz halda eghir jismani emgekke selinidu, bezi mehbuslar aylap, hetta yillap kün nurini körelmeydu, Uyghur mehbuslar ichide türme saqchiliridin tayaq – toxmaq yep ölüp ketidighanlarmu az emes.eger teliyi ongdin kelip qoyup berilse, ishlesh we normal hayat kechürüsh uyaqta tursun, keynige 24 saet saqchi kiriwelip nazaret qilidu we her yili elip berilidighan < qattiq zerbe berish herikiti > jeryanida yene qayta qolgha elinip türmige tashlinidu.

http://www.tianshannet.com/bt/content/2006-02/15/content_227950.htm



8.Öülm jazalirining köpüyishi, irqiy ayrimichiliq siyasitining biwaste netijisi



Sherqiy türkistan rayonida Uyghurlargha berilgen ölüm jazalirining yildin – yilgha köpüyishi, Xitay merkizi hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzgen irqiy ayrimichiliq siyasiti bilen zich munasiwetlik bolup, Uyghurlarni Xitay hakimiyitige qarshi naraziliq we qarshiliq heriketlirini elip berishqa mejbur qiliwatqan asasliq amillarning birimu Xitayning buxil irqiy ayrimichiliq siyasitidin ibaret.

Junghua heliq jumhuriyitining asasi qanunida, barliq gerejdanlarning qanuniy heq – hoqoqlarda barawer ikenliki tekitlengen, eger hitayning asasiy qanuni boyiche bolghanda, uyghurlar peqet sherqiy türkistandila emes, belki pütün hitay teritoriyeside huddi hitay puhralirigha ohshash erkin yashishi, halighan yerge berip kelelishi, arzu qilghan ölke yaki sheherde hechbir cheklimige uchrimay yashap turalishi kerek idi, emma hazirqi menzirige qaraydighan bolsaq, uyghurlarning yashash we normal paaliyet qilish dayirisi peqet sherqiy türkistan bilenla cheklep qoyulghan, yeni hitay hökümiti sherqiy türkistan rayonini uyghurlarni nezerbent qilidighan üsti ochuq türmige aylanduriwalghan, bu üsti ochuq türmidin halqip hitayning ichkiri ölkilirige berip qalghan uyghurlar hem hitay hökümiti, hem hitay puhraliri teripidin huddi bir jinayetchidek muamilige uchrawatidu, hazir hitayning pütün ölkiliri we sheherliri sherqiy türkistandin kelgen uyghurlarni qoghlandi qilishni, ulargha yataq bermeslikni, öy yaki dukan kiralimasliqni, ularni halighanche urup – soqup bozek qilishni, hechbir qanuniy asasqa tayanmastinla ularning mal – mülkini musadire qiliwelishni, wehetta halighanche tutup – solap qiynashni omomiy yüzlük bir adetke aylanduriwaldi.

Hitay hökümiti eghizida, < Xinjing gunggoning ayrilmas bir parchisi, xinjiangdiki hermillet helqi büyük junghua millitining mohim terkiwi qismi > dep jar salghini bilen, mahiyette uyghurlargha qartqan yuqarqidek periqliq muamilisi arqiliq sherqiy türkistanning < junggoning ayrilmas bir parchisi > emeslikini, uyghur helqiningmu junghua millitidin periqlinidighanliqini, junggoning we junghua millitining peqetla hitay millitigila has ikenlikini öz – özi ihrar qilip turuptu. nöwette sherqiy türkistan helqini hitay hakimiyitige qarshi milliy heriket elip berishqa mejbur qiliwatqan we ularning erkin, hör we musteqil yashash arzusining küchüyishige sewepchi boluwatqan asasliq amillarmu mana mushuningdin ibaret.

Beyjing hitayning paytehti, eslide beyjing shehri hitay hökümiti eghizida tekitlewatqan < milletlerning teng barawerliki siyasiti > ni ijra qilishta bashqa sheherlerge örnek bolushi kerek idi, emma hazir beyjing, uyghurlarning insaniy heq – hoqoqliri eng eghir derijide depsendi qiliniwatqan we uyghurlarni hor körüshte hitayning bashqa sheherlirige ülge boluwatqan merkizi sheherlerning birige aylandi. Uyghurlarni kemsitish herikitimu desliwide beyjing shehride bashlanghan, keyin buhil gheyri insaniy heriketler asta – asta hitayning bashqa sheherlirige kengiyishke bashlidi.

Hitayning ichki olkiliridiki buhil ehwallarning, hitay hakimiyitining sherqiy türkistan helqighe qaratqan besim we zulum siyasitining küchiyishige parallil halda tereqqi qilip ewij alghanliqini körüwelish tes emes.

merkizi hitay hökümitining 90 – yillarning beshida sherqiy türkistangha qarita tüzüp chiqqan siyasitide, meyli hökümetke qarshi milliy heriketler bolsun, naraziliq heriketliri bolsun yaki yerlik heliq bilen hitay milliti otturisidiki zidiyet we ihtilaplar bolsun, omomen hemmisila harektir jehettin < milliy bölgünchilik > katigoriyesige kirgüzülgen bolup, < milliy bölgünchi > digen gep hitay hökümitining we hitay puhralirining neziride < düshmen > digenla gep.

hitay merkizi hökümiti, sherqiy türkistan helqini nazaret qilinidighan we ehtiyat qilinidighan heretlik insanlar qilip bekitiwalghan, hitay hökümitining bu jehettiki ghayet zor teshwiqatliri tüpeylidin, buhil idiye sherqiy türkistandiki hökümet tarmaqliri we hitay puhraliridin halqip, peydin – pey hitayning ichkiri ölkilirigimu yeyilishqa bashlighan, yeni, uyghurlar mesiliside hitay merkizi hökümiti bilen herqaysi ölkiler we sheherler otturisida pikir we heriket jehette birdeklik we ohshashliq bar, uning üstige hitay hökümiti özining teshwiqatlirida sherqiy türkistan helqining türlük shekildiki naraziliq heriketlirining harektirini eghir derijide burmilap, bu heriketlerge qatnashqan uyghurlarning hemmisini < oghri, qaraqchi, bulangchi we zorawan küch > qilip körsütüp, bulishigha teshwiq qilip, uyghurlarning hitay milliti ichidiki obrazini hünükleshtürüp, herqaysi ölkilerdiki hökümet tarmaqlirini we adettiki hitay puhralirini uyghurlardin ehtiyatchan bolushqa ashkare ündep keldi, bolupmu amerikidiki < 11 – sintebir weqesidin keyin, hitayning pütün teshwiqat wastiliri uyghurlarning milliy zulumgha we adaletsizlikke qarshi qarshi elip beriwatqan milliy herikitining hemmisini < teroristik heriket > dep qarilap, hitayning ichki ölkiliride huddi uyghurlarning hemmisila teroristek bir hawani yeyishqa bashlidi, hitayning asasliq teshwiqat wastilirigha qaraydighan bolsingiz, uyghurlar heqqide aylap, yillap birer ijabiy hewer – maqale körelmeysiz, hemmisila digüdek siyasi jehettin qarilash tüsini alghan selbi hewerler, yeni < urush, cheqish we bulash herikiti bilen shughullanghan milliy bölgünchiler, terorislar, zorawan küchler > digenge ohshighan kelimiler bilen tolup ketken.

Yuqarqidek irqiy kemsitish weqeliri bugunki kunde sherqiy turkistanning chong sheherliridimu jeryan qilmaqta. Buhil hadisiler tebiy halda uyghurlarning hitaylargha bolghan ochmenliki we qarshiliqini ashurup kelmekte.

DUQ tetqiqat merkizi

2010 – yili 2 – ayning 1 – küni

Germaniye - Miyonhin