PDA

View Full Version : 20 ـ esirde Yétishken Tunji Uyghur Général ــ Muhemmed Riza Pasha



Aduljelil Turan
05-03-10, 17:47
20 ـ esirde Yétishken Tunji Uyghur Général ــ Muhemmed Riza Pasha




Abduljélil turan




Ölükke text yasap altun, tirikke gör ـ lehet qazma,
Ademzat nesili sen, idrek ـ eqildin bu qeder azma.
Hayatliq pesli qan eylep yürek baghrini kot ـ kottin,
Nepestin toxtighan demde mishildap mersiye yazman.


ـــ Muhemmed Eli Zunun



Shundaq, sherqiy türkistanning jenubiy étikige jaylashqan qedimiy diyar ــ xotende tughulup, türkiye jumhuriyitide oqup, généralliq mertiwisige nail bolghan, uzun muddet istanbuldiki sherqiy türkistan weqpining mes'ulluq wezipisini üstige élip, uyghur üchün tégishlik xizmet körsetken muhemmed riza pasha axir alemdin ötti. Pasha hayat waqtida uning munasip hörmitini qilip, uning uyghur généralliq mertiwisidin pexirlinip yürgenlermu, uning gheywitini qilip, üstidin töhmetlerni toqup öz könglini xosh qilip yürgenlermu, uyghur général muhemmed riza pashadin menggü ayrildi. U yaxshiliqi, yamanliqi, sawabi, gunahi bilen udunyagha kelmeske ketti.
Pashaning wapat bolghanliq xewiri tarqalghandin kéyin, istanbuldiki uyghur jamaetchiliki tézdin heriketke kélip, teshkillinip, 200 ge yéqin jamaet enqerege yétip kélip pashaning depni murasimigha ishtirak qildi. Türkiyening qeyseri qatarliq bashqa sheherliridinimu köp kishi enqerege yétip kélip namazgha ishtirak qilghanning sirtida, gérmanyedin erkin alptékin, enwerjan, seudi erebistabdin emin abdulghepur qatarliq kishilermu enqerege hazir bolup, pashaning namizigha ishtirak qildi we özlirining pashagha bolghan hörmet ـ éhtiramini bildürüshti. Epsuski, merhumning ölümige körsitilgen shu qeder izzet ـ hörmet, merhum hayat waqtida körsitlgen bolsa, epsus, ming eps!!!
Sherqiy türkistan milliy azatliq herikitining aldinqi qatardiki wekilliridin merhum muhemmed emin bughraning aile jemetige mensup merhum muhemmed riza pasha 2010 ـ yili 2 ـ ayning 16 ـ küni saet 20.35 te enqerede késel béqish merkizide 85 yéshida késellik sewebi bilen alemdin ötti. 2010 ـ yili 2 ـ ayning 18 ـ küni debdebilik matem murasimi bilen enqere eskiri qebristanliqqa depne qilindi.
Merhum muhemmed riza pasha 1925 ـ yili sherqiy tükistanning xoten shehiride halliq we dindar ailide dunyagha kelgen. Kichik yéshida atisidin ayrilip qélip, anisining terbiyiside chong bolghan.Anisi muhemmed rizani merhum muhemmed emin bughraning qaraqashtiki medrisisige oqushqa bérishni arzu qilghan bulsimu anisining bu arzusi emelge ashmighan. Muhemmed riza 1934 ـ yili anisi bilen at üsitide olturup, qara qurum we himalaya taghliridin éship, keshmir we hindistan yoli arqiliq seudi erebistan'gha barghan. Seudi erebistanda jidde, mekke, medine sheherlirini töge bilen aylinip, hej paaliyetlirini axirlashturup, yene hindistan yoli bilen weten'ge qarap yolgha chiqqan.
Ladaxtin ötüp xoten'ge qarap yolgha chiqip ikki ـ üch kün mangghandin kéyin, xotende xain tungganlar teripidin meghlup bolup, birinchi qétim hijret qilip keshmirge qarap yolgha chiqqan merhum muhemmed emin bughra qapilisi bilen yolda uchrashqan. Merhum muhemmed emin bughraning meslihiti bilen muhemmed riza muhemmed emin bughra bilen ladaxqa qaytip kélip, ladaxtin hindistanning sirinagirshehiridin ötüp emretser shehirige kélip orunlashqan. Emretserde bir muddet turghandin kéyin merhum muhemmed emin bughraning telimati bilen afghanistanning kabul shehirige kélip orunlashqan.
Muhemmed riza emretser we kabul sheherliride turghan künlerde urduche, parsche we in'glizche tillarni ögen'gen.
Muhemmed riza kabulda merhum muhemmed emin bughraning teshebbusi we türkiyening kabuldiki bash elchisi memduh shewket esendal dégen kishining yardimi we wasitisi bilen türkiyege herbiy mektebte oqushqa ewetilgen. Muhemmed riza hemrahliri bilen hindistan, besre, baghdat we sham sheherliridin ötüp, enqerege yétip kelgen. 1938 ـ yili türkiyede herbiy mektebke qubul qilinip, 1944 ـ yili herbiy mektebning tuluq ottura sinipini püttürgen. 1944 ـ 1946- yilliri herbiy mektebning quruqluq armiye sinipini, 1946 ـ 1948 ـ yilliri topchi qismini püttürüp, türk ordisigha esker bolghan. Esker démek wetenni düshmen küchlerdin qoghdighu, tajawuzchilarni weten tupriqidin qoghlap chiqarghuchi jengchi démektur. 1950 ـ yili uzaq sherqte yüzbergen kuréye urushigha qatniship, ghaziliq médaligha nail bolghan.
Merhum muhemmed riza pasha türkiyede, gérmaniyede, amérikida, afghanistanda, pakistanda, iranda uzun yil herbiy oqutquchiliq we bashqa wezipilerde bolghan. 1973 ـ yili Mustapa Kamal ata türk rehberlikide qurulghan türkiye jumhuriyiti ordisi teripidin général mayurluq wezipisige ostürülgen. Bu weten sirtida tünji qétim général bolghan uyghur généralliq yeni cheksiz shan ـ shereplik wezipe bolup hésablinatti. Her qandaq bir kishi diniy ölima bolalishi, yaki siyasiy dahiy bolalishi mumkin, emma xalighan kishi özlikidin esker bolupmu général bolalishi undaq addi asan ish emes. Muhemmed riza pasha 1977 ـ yili türkiye ordisidin généralliq mertiwisi bilen harduqqa chiqqan.
Merhum muhemmed riza pasha 1986 ـ yili merkizi istanbuldiki sherqiy türkistan weqpining rehberlik wezipisini üstige élip, asaret astidiki sherqiy türkistan xelqining heq ـ hoquqini insaniy we siyasiy yol bilen dunya jamaetchilikige, jümlidin türkiye xelqige tonutush we türkiyening herqaysi aliy bilim yurtlirigha sherqiy türkistanliq uyghur oqughuchilarni orunlashturush we ularning her xil qiyinchiliqlirini hel qilish hemde sherqiy türkistandin türkiyege herxil yollar bilen kelgen uyghurlarning türkiye puqraliqigha ötüsh mesilisini hel qilish jehette alahide xizmet körsetken.
Merhum muhemmed riza pasha merkizi seudi erebistanning mekke shehiridiki "dunya islam ittipaqi teshkilati"ning hey'et ezasi we dunya uyghur qurultiyining pexri reisi bolup, u dunya islam ittipaqi teshkilatining mekkide, kowétta ötküzülgen yilliq wekiller qurultiyigha köp qétim qatniship, sherqiy türkistan we uyghur mesilisini ereb we islam dunyasigha anglatqan bolsa, yawropaning her qaysi elliride ötküzülgen dunya uyghur qurultiyining yighinlirigha ishtirak qilip, weten dewasi heqqidiki öz köz qarashlirini we meslihetlirini otturigha qoyghan.
Merhum muhemmed riza pashaning sherqiy tükistan xelqige tégishlik xizmet qilghanliqi, jümlidin 1992 ـ 12 _ ayning 12 ـ küni istanbulda qurulghan sherqiy tükistan milliy qurultiyining qurulushida asasliq rol oynighanliqi, yene 1997 ـ yili istanbulda sherqiy türkistan milliy merkizini qurup chiqqanliqi weten sirtidiki sherqiy türkistan milliy musteqilliq herikitide dewr bolgüch menggü xatirileshke tégishlik weqe bolsa, muhemmed riza pashaning xotendin kéchik yéshida ayrilip, türkiyege kélip oqup généralliq mertiwisige nail bolushi pütün uyghur xelqining ebediy xatirilishige we pexirlinishige tégishlik alahide weqe bolup hésablinidu.

Unregistered
09-03-10, 16:39
bu maqale yahshıken he!