PDA

View Full Version : Tibetlikler nime üchün ottura yolni tallidi ?



T.Bughra
02-03-10, 03:47
Tibetlikler nime üchün ottura yolni tallidi ?

Dalay Lama bashchiliqidiki Tibet milliy herikitining, musteqilliq teleplirini waqtinche bir terepke qayrip qoyup, memuri shekli < yüksep aptonomiye > ge tayanghan ottura yolni tallishi we bu asasta Xitay hakimiyiti bilen bilen biwaste diyalogni yolgha qoyghanliqi, Uyghur milli herikitigimu biwaste tesir körsütüp, milliy küresh sepimizda bu jehette jiddi talash – tartishlarning meydangha kelishige sewepchi boldi.

Tibetliklerning ottura yolni tallishi gerche hazirgha qeder Tibet milliy herikiti bilen Uyghur milliy herikiti otturisida 1959 – yilidin buyan dawam qilip kelgen dostluq we hemkarliq munasiwetlirige biwaste tesir yetküzmigen bolsimu, emma etirap qilishimiz lazimki, xelqara siyasi sehnilerde Uyghurlarningmu Tibetliklerni örnek elip, ottura yolni tallishi kereklikige dayir ashkare we yoshurun besim bar.

Tibetliklerning ottura yolni tallighanliqini, hergizmu milliy dawadin yaki musteqilliq ghayisidin waz kechkenlik dep qarashqa bolmaydu. Tibetliklerning bu yolni tallishidiki tüp meqsidi, peqetla xelqarada ewzel sharayitqa ige bolush, bir tereptin, Xitayning < milliy bölgünchilikke qarshi turush > shoari astida Tibetliklerning milliy alahidiliklirini yoqutushigha siyasi we deplomatik purset yaritip bermeslik, ikkinchidin, < BDT ning nizamnamisi we xelqaraliq deplomatik qayide – pirinsiplarning rohi boyiche, Xitayning hazir dunya teripidin etirap qilinghan igilik hoqoqigha qarshi herqandaq shekildiki bölünüsh herikitini ashkare we dalil halda qollushimiz mumkin emes > digen bahane bilen özini chetke tartip kelgen we süküt qilip turiwatqan ellerning, rayonlarning we xelqaraliq teshkilatlarning, Tibet milliy herikitini teximu keng qollishi üchün azade zimin hazirlap berishtin ibaret bolup, eger biz Tibetliklerning Xitay bilen bolghan axirqi muzakirilerde otturigha qoyghan tüp teleplirining mezmonigha qaraydighan bolsaq, Tibetliklerning, < yüksek aptonomiye > digen bu shoarni tüp meqset emes, belki axirqi meqsetliri hisaplanghan milliy musteqilliqqe yetishtiki waste qilip kelgenlikini körüp yeteleymiz.

Mesilen, Tibetliklerning < yüksek aptonomiye > shoari astida, Xitay hakimiyitige qoyghan 5 türlük tüp telipining asasliq mezmoni töwendikilerdin ibaret :

( 1 ) Tibetning tarixiy we mediniyet jehette bir musteqil döwlet ikenliki, hergizmu Xitayning bir ayrilmas parchisi emesliki pirinsipida ching turimiz, emma hazir bu tarixiy riyalliqni tekitlimey, peqetla kelgüsi heqqide toxtilimiz;

( 2 ) Xitay eskerlirining we Xitay herbi eslihelirining TIbettin elip ketilishini, Tibetning qanuni ornini xelqarada muzakire qilip bekitishni, Tibetning < tenichliq rayoni > we < terepsiz ötkünchi döwlet > ke aylandurushni telep qilimiz;

( 3 ) TIbetning bashqa döwlet we xelqaraliq teshkilatlar bilen deplomatik munasiwet ornutishigha yol qoyulushini qeti telep qilimiz;

( 4 ) Qing hai, Gans u, Si chuan, Yün nan qatarliq ölkilerdiki Tibet rayonlirinimu öz ichige alghan 2 milyon 400 ming kuwadirat kilometirliq teritoriye ichide < büyük Tibet rayoni > tesis qilinip, bu rayonda < heqiyqi aptonomiye > ning yolgha qoyulushini qeti telep qilimiz;
( bu teklipning konkiritni mezmoni bolsa, < büyük Tibet aptonom rayonida > kommunistik hakimiyetning bashqurushigha xatime berip, bu rayonlarning Dalay lama bashchiliqidiki Tibet milli hökümitining biwaste idare qilishigha ötküzüp berishtin ibaret. Bu teklip boyiche bolghanda, < büyük Tibet aptonom rayoni > bolsa, pütün Xitayning omomi ziminining tötten bir qismini teshkil qilghan bolidu. hazirqi < Tibet aptonom rayoni > bolsa pütün Xitay ziminining sekkizden bir qismini teshkil qilidu we Sherqiy türkistandin qalsila Xitay boyiche ikkinchi orunda turidu, Sherqiy türkistan bolsa Xitay ziminining altiden bir qismini teshkil qilidu we hazir Xitaydiki ölke we aptonom rayonlar ichide birinchi orunda ).

( 5 ) < büyük tibet aptonom rayoni > diki pütün Xitay köchmenliri chiqip ketishi lazim;

dimek, yuqarqi tekliplerning mezmonigha baqqinimizda, Tibet milliy herikiti telep qiliwatqan < yüksek aptonomiye > ning emiliyette musteqil bir döwlettin hech bir perqining yoqluqini roshen körüp yeteleymiz.

Dalay Lama rehberlikidiki Tibet milliy herikiti bolsa Xitay bilen muzakire elip barghanda, yuqarqi 5 türlük tüp pirinsipta ching turghan asasta, Xitay asasi qanuni we Xitayning < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > da azsanliq milletlerge berilgen wedilerge tayinip turup, Xitay hakimiyitini özlirining bu wediside turup, Tibet xelqining mediniyitini yoqutush üchün elip beriwatqan türlük atsimilatsiye herikitige xatime berishke qistap kelmekta.

Mesilen, 2008 – yili Xitay bilen Tibet otturisida ötküzülgen 8 – qetimliq muzakiri jeryanida, Tibetlikler teripidin otturigha qoyulghan, < Tibet xelqini ismi – jismigha layiq heqiyqi aptonomiyege ige qilish heqqide teklip > namliq teklip lahiyeside, Xitay asasi qanuni we < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > ning munasiwetlik maddilirigha tayandurulghan 7 türlük teklip otturigha qoyulghan bolup, bu teklipler, Tibetliklerning bir jughrapiyede toplushup yashishigha kapaletlik qilish, yeni, Qing hai, Gans u, Si chuan, Yün nan qatarliq ölkilerde tesis qilinghan < Tibet aptonom oblasti > bilen < Tibet aptonom nahiyesi > ni hazirqi Tibet aptonom rayonigha qoshuwetish, Tibet mediniyitige, Tili – yeziqigha, Dini etiqatigha, milliy maaripigha, tebiy mohitigha hörmet qilish we qoghdap qelish heqqidiki konkiritni telepler otturigha qoyulghan, gerche yuqarqi 5 türlük tüp pirinsip jehettiki muzakiride ilgirlesh bolmighan bolsimu, emma keyinki 7 türlük tekip heqqide ötküzülgen muzakirilerde ijabi qedemler besilmaqta.

Amerika bashchiliqidiki gherip elliri we xelqaraliq teshkilatlarmu Tibetning ottura yol siyasitini kozur qilip turup, Tibet milliy herikitige bolghan ashkare qollushini kücheytish bilen birge, Xitaygha qaratqan siyasi we deplomatik besimlirinimu üzlüksiz ashurup kelmekte.

Chetellerde elip beriliwatqan Uyghur milli herikiti bilen Tibet milliy herikitining hemkarliqi uzun tarixqa ige bolup, Dalay Lama 1959 – yili 3 – ayda yüzbergen Tibet milliy qozghilingidin keyin chetelge hijret qilip chiqqanda, eyni chaghda Uyghur milliy herikitige bashlamchiliq qiliwatqan Muhemmet Imin Bughra, Eysa Yüsüp Alptekin qatarliq milliy rehberler Dalay lama bilen biwaste diyalog we hemkarliq ornutup, teqdiri bir – birige oxshap ketidighan bu ikki milletning heq – hoqoq dawasini dunya siyasi sehniliride birge mas qedemde elip berish üchün pikir birlikige kelgen idi.

1985 – yili Shiwitsariyening Züzich shehride ichki Mongghulistanliqlarningmu qoshulishi bilen, 3 terepni öz ichige alghan , < Sherqiy türkistan, Tibet we Ichki mongghulistan xelqliri ittipaqi > qurulghan idi.

Gerche bu jeryanda Tibet dawasining ghaye – meqsetliri we istiratigiyeside qismen özgürüshler yüzbergen bolsimu, emma yuqarqi 3 terep bir – birining dawasigha we ghaye – meqsetlirige hörmet qilghan asasta xelqara sehnilerdiki hemkarliqini bügüngiche izchil dawamlashturup kelmekte.

Tibet milliy herikiti bügün xelqarada ghayet zor hesdashliqqa, qollashqa we yardemge ige.
Shundaq diyishke boluduki, Tibet milliy herikiti hazir dunya siyasi sehniliride özlirining heq – hoqoqliri üchün küresh qiliwatqan esir milletler ichide eng nopozluq we eng quduretlik küchlerning biridin ibaret.

Bügünki künde Hetta bezi musteqil döwletlermu özlirining dunyadiki, bolupmu gherip elliridiki obrazini yaxshilash üchün Dalay Lamaning we unung rehberlikidiki Tibet milliy herikitining xelqaraliq nopozi we tesiridin paydilinishqa tiriship kelmekte.

Bügün Dalay lama we unung bashchiliqidiki Tibet sergerdan hökümiti xelqarada resmi qanuni salahiyetke ige bolup, xelqara qanun mutexesisliri jemiyiti teripidin 1959, 1960 we 1997 – yilliri Tbetning xelqaradiki qanunluq orni heqqide elan qilinghan 3 qetimliq resmi doklatta, Tibetning Xitay teripidin besiwelinghan musteqil bir döwlet ikenliki, bolupmu Tibetliklerning 1912 – yilidin 1950 – yiligha qeder bolghan mezgilining tashqi küchning tesirige uchrimay pütünley özini özi idare qilish dewri bolghanliqini we bunung xelqara qanunlardiki musteqil döwletler pirinsipigha tamamen mas kelidighanliqi eniq körsütülgen idi.

Shundin buyan Amerika, Awustiraliye, Kanada, Engiliye, Firansiye, Germaniye, Hindistan, Shwitsariye, Bilgiye, Norwigiye, Ispaniye, Italiye, Latwiye … qatarliq 20 din artuq döwletning parlamentliri yuqarqi qanun asasqa tayinip turup Tibet mesilisi heqqide mexsus 60 qetimdin artuq qara lahiyesi maqullap, Tibetning Xitay teripidin besiwelinghan musteqil bir döwlet ikenlikini, Dalay lamaning weten ichi we sirtidiki barliq Tibetliklerning birdin – bir qanunluq ali rehbiri ikenlikini, Tibet sergerdan hökümitining bolsa barliq Tibetliklerning birdin – bir qanunluq wekillik orgini ikenlikini elan qilishti.

Bu jehette eng köp qarar lahiyesi maqullighanlar Yawropa parlamenti bilen Amerika parlamenti bolup, Tibet sergerdan hökümitining melumatlirida körsütülishiche Yawropa parlamenti 1987 – yilidin buyan Tibet mesilisi heqqide 15 qarar maqullighan, amerika parlamentidimu 1959 – yilidin buyan 11 qarar lahiyesi we 6 qanuni höjjet maqullanghan.
Shunga hazir xelqaraliq qanun nuxtisidin alghanda Tibetlikler xalisa Xitay bilen birge yashash, xalisa Xitaydin ayrilip musteqil bolush hoqoqigha ige.

Tibetlikler hazir xelqarada intayin quduretlik bir qollashqa ige bolup, hazir 30 nechche döwletning parlamentlirida mexsus Tibet mesilisini qollash guruppiliri qurulghan bolup, bezi parlamentlardiki guruppa ezalirining sani 200 din ashidu, yeni, bezi döwletlerning parlament ezalirining yerimi digüdek Tibetni qollughuchilardin ibaret.

Undin bashqa yene dunyadiki 60 tin artuq döwlette mexsus chetellik dini zatlar, edibiyat – senetchiler, alimlar we herqaysi sahelerdiki zatlar teripidin qurulghan 380 Tibetni qollash teshkilati bar, yene herqaysi ellerdiki ali mekteplerde chetellik oqughuchilar teripidin qurulghan Tibetni himaye qilish teshkilatlirining sanimu 450 din ashidu.

Bu teshkilatlar Dalay Lama we Tibet sergerdan hökümitige masliship mesxusla Tibet milliy herikitini qollash paaliyiti bilen shughullinidu.

Bundin bashqa yene 40 tin artuq döwlet we rayonda chetellikler teripidin 900 din artuq Tibet mediniyet merkizi qurulghan bolup, bu merkezlermu Tibet dawasi üchün xizmet qilidu.
Undin bashqa yene Tibet mesilisi hazir BDT kishilik hoqoq kengishi, BDT musapirlar ali kengishi, xelqara kechürüm teshkilati, xelqara wakaletsiz milletler teshkilati, Dunya insan heqliri teshkilati … qatarliq xelqaraliq teshkilatlarning mohim küntertiplirining biri bolup, ular Xitay hakimiyitini Dalay lama bilen biwaste söhbet ötküzüsh arqiliq Tibet mesilisini tel – töküs hel qilishqa qistap kelmekte.

Hetta Türkiye, Liwiye qatarliq xeli köpligen mosulman döwletlermu Tibetni qollash sepidin yer alghan bolup, 1996 – yili 12 – ayda Dalay lama Türkiyeni ziyaret qilighanda, ununggha < Türkiye tenichliq ali medali > teghdim qilinghan idi.
Dalay Lama hazir ziyaret qilghanliki döwlette mexsus döwlet rehbiri qatarida qarshi elinishqa uchrap kelmekte.
Tibet milliy herikitini qollawatqan döwlet we rayonlar her yili digüdek Tibetke biwaste tekshürüsh ömeklirini iwetip, Xitayning Tibetke qarita yürgüziwatqan her bir siyasitini qattiq nazaret astigha elip, Xitayning püt – qolini küshep kelmekte.

Bügün Dalay Lama bashchiliqidiki Tibet milliy herikitining xelqaradiki tesirila emes, belki özlirining teshkili qurulmisimu intayin küchlük we zor bolup, Uyghur milliy herikitidin her jehettin mutleq üstünlükte turmaqta.

Bügün Tibet milliy herikiti xelqarada intayin zor siyasi tesirge we nopozgha ige bolup, Tibet teshkilatliri we chetellikler teripidin teshkil qilinghan Tibetni qollash guruppiliri xuddi ömüchükning toridek pütün dunyani orap alghan.

Tibetliklerning chetellerdiki eng yüksek rehberlik orgini bolsa dalay Lama yetekchilikidiki Tibet sergerdan hökümiti bolup, Hindistanning Darisalam rayonini merkez qilghan bu sergerdan hökümet bolsa 59 – yili 3 – ayning 10 - küni yüzbergen Tibet qozghilingidin burunqi Tibet yerlik hökümiting cheteldiki dawamidin ibaret.

Tibet yerlik hökümiti 1959 – yili 3 – ayning 28 – küni Xitay merkizi hökümiti teripidin bikar qilinghan, 1965 – yili 9 – ayda hazirqi < Tibet aptonom rayoni > qurulghan idi.
Dalay lama Hindistangha qechip chqishtin burun Xitay memliketlik xelq wekiller qurultiyining muawin reyisi idi, aridin 5 yil ötüp, 1964 – yiligha kelgende Xitay hökümiti dalay lamaning bu mensiwini emeldin qaldurghanliqini elan qildi.

Cheteldiki Tibetliklerning teshkili aparati 3 chong musteqil organdin teshkil tapqan bolup, biri, Tiber sergerdan hökümiti, biri, sürgündiki Tibet parlamenti, yene biri bolsa sürgündiki Tibet ali sotidin ibaret. Bu 3 organ bir – birining ichki ishlirigha arilashmaydu we biwaste Dalay lamaning rehberliki astida paaliye elip baridu.

Sergerdan hökümet bolsa Din we mediniyet ishliri ministirliki, ichki ishlar ministirliki, maarip minstirliki, maliye ministirliki, sehiye ministirliki, bixeterlik minstirliki, tashqi ishlar we teshwiqat ministirliki qatarliq 7 ministirlik we köpligen merkez we komutetlardin terkip tapqan bolup, bu ministirlik we organlar hergizmu simowul xarektirlik bolmastin, belki xuddi musteqil döwletlerning organliridek emiliy xizmet qilidu.

Mesilen, Tibet sergerdan hökümitining sanliq melumatlirida körsütülishiche, bu hökümetning biwaste bashqurushida hazir Hindistan, nepal, butan qatarliq ellerde Tibetlikler teripidin tesis qilinghan 200 din artuq budxana we 5000 din artuq rahip, yene shundaqla dunyaning herqaysi elliride Tibetlikler teripidin tesis qilinghan 1000 din artuq diniy jemiyet, 100 din artuq diniy mektep bar.

Yene sergerdan Tibet hökümitining bashqurushida 87 tibet ottura – bashlanghuch mektiwi we bir ali mektep, ikki minggha yeqin Tibetlik kespi oqutquchi, 27 ming oqughuchi bar, Tibet sergerdan hökümiti her yili Hindistandiki Tibet ottura mektepliridin 1000 din artuq oqughuchini bashqa ellerdiki nuxtuluq ali mekteplerge oqushqa iwetip turidu.

Hazir cheteldiki Tibetliklerning sani 128 neper bolup, her yili Tibettin Hindistan, Nepa arqiliq chetelge 4000 – 5000 neper musapir qechip chiqidu, hazirgha qeder cheteldiki 70 ming neperge yeqin Tibetlik mexsus sergerdan Tibet hökümiti maarip ministirliki teripidin uyushturulghan din, milliy mediniyet we til – yeziq kursliridin ötküzülgen.

Cheteldiki Tibet ösmürlirining Tibetche mekteplerge kirish nisbiti 99 pirsent bolup, wetendin yengi qechip chiqqanlarning perzentliridin oqush heqqi elinmaydu.

Tibet sergerdan hökümitining bunungdiki meqsidi bir tereptin cheteldiki Tibetliklerning til – mediniyitini qoghdap qelish bolsa, yeni biri Tibet dawasi üchün Xitayning we kommunistik idilogiyening tesirige uchrimighan kespi siyasi paaliyetchilerni terbiyilep chiqishtin ibaret.

Shunung üchünmu hazir cheteldiki Tibet milliy heriket qoshunida wetenperwer iqtisas igiliri intayin köp bolup, herqaysi teshkili organlarda maashliq xizmet qiliwatqan kespi xadimlarning sani 1000 din ashidu.

Iqtisadi jehettin elip eytqandimu hazir Tibet milliy herikitining iqtisadi küchi intayin zor bolup, chetel fonda jemiyetlirining yardimisizmu özining milliy dawasining iqtisadi yükini qamdashni emelge ashurghan.

Mesilen, Tibet sergerdan hökümitining maliye ministirliki 1969 – yili tesis qilinghan bolup, bu ministirlikning riyasetchilikide 1972 – yili 7 – ayning 30 – künidin etibaren cheteldiki barliq Tibetliklerge < Tibet erkinlik kenishkisi > tarqitilghan we shundin buyan her bir Tibetlik meyli qaysi döwlette yashisun, Tibet sergerdan hökümitige muqim halda bedel puli tölep kelmekte.

Mesilen, Hindistanda 6 – ayshtin 18 yashqiche bolghan Tibetlikning her biri yilda Tibet sergerdan hökümitige 36 rupiye, 18 din ashqanlar 46 rupiye tapshrushi lazim, ishchi – xizmetchiler ayliq maashining 2 – 4 pirsentini, sodigelermu ehwaligha qarap sap kirimining 15 pirsentige qeder erkinlik bedili öteydu.

Undin bashqa yene Tibet sergerdan hökümiti we Dalay lama ishxanisi teripidin tesis qilinghan gilemchilik, könxürüm, yüng, qol hünerwenchilik zawutliri we Tibetche ashxana – restoranlar we neshriyat organliri bolup, bularning alghan paydisimu yene Tibet sergerdan hökümiti maliye ministirlikige tapshurulidu.

Chetelde Tibetlikler yashawatqan ellerning hemmiside sergerdan hökümetning wakaletchiliri, maliye ministirlikining xadimliri turghuzulghan bolup, ular shu ellerdiki siyasi paaliyetlerge yetekchilik qilghandin sirt, yene Tibet erkinlik bedel puli yighishqimu kapaletlik qilidu.

Gerche hazir Tibetliklerge yardem qiliwatqan chetel fonda jemiyetliri köp bolsimu, emma yenila öz küchige tayinishni asas qilish pirinsipida ching turup kelmekte.

Bula emes, Tibet sergerdan hökümitining bashqa ministirliklirimu emiliy küchke we bashqurush hoqoqigha ige.

Mesilen, sehiye ministirlikining biwaste bashqurushida hazir 117 doxturxana, bir tibbi enistitot bar.

Bixeterlik ministirlikini alsaq, bu ministirlik Dalay lamaning amanliqigha kapaletlik qilish bilen birge, Tibet we Xitay heqqide axbarat toplash, wetendin qechip chiqqan tibetliklerni tekshürüsh, tiztimlash, orunlashturush xizmetlirige mesul bolup, wetendin yengi qechip chiqqan we 18 – 28 arisidiki yashlarning hemmisila bu ministirlikning orunlashturushi bilen mexsus 5 yilliq telim – terbiyege qatnishidu we bu jeryanda engiliz tilini, tiküchilik, yaghashchiliq, tokchiliq we kompiyotir qatarliq kesiplerni ögünüp, turmushta özini ozi qamdiyalaydighan derijige yetidu.

Tibet sürgünde hökümiti tashqi ishlar we teshwiqat ministirliki terkiwidimu köpligen emiliy küchke ige organlar, internet tor sehipiliri, türlük tillardiki gezit – jornallar mewjut bolup, bu ministirlikning xelqaradiki paaliyetlirimu intayin janliq.

Undin bashqa yene sürgündiki Tibet ali soti, 43 wekildin terkip tapqan sürgündiki Tibet parlamenti we Tibet yashlar qurultiyining emili küchi we Tibetlikler arisidiki noposimu intayin zor bolup, bu organlarning 50 – 60 döwlette mexsus wakaletchiliri we shöbiliri tesis qilinghan.

Nöwette chetelde yahsawatqan Tibetlikler intayin öm we ittipaq bolup, siyasi sezgürlüki we heriketchanliqi intayin küchlük.

Shunung üchünmu bügün Tibet milliy herikiti özining xelqaraliq tesiri we nopozini kündin – künge ashurup we kücheytip kelmekte.

Dimek, Tibet milliy herikitining meyli xelqaraliq tesir jehette bolsun, yaki özining emili küchi jehette bolsun, Uyhur milli herikitidin hessilep üstün turiwatqan bir sharayitta, yene ularning ottura yol siyasitini tallighanliqi, bizning chongqur muhakime qilip beqishimizgha erziydu.

Töwende, Tibet milliy herikitining Xitay bilen bolghan diyalogni qachan we qandaq bashlighanliqi, ottura yolni tallash siyasitining qandaq shekillengenliki we ottura yol siyasitining elip kelgen ijabi ünümliri heqqqide sizlerge qisqiche bir izahat berip ötmekchimiz :

1959 – yili 3 – ayda Tibet qozghilingi yüzberip, Dalay Lama bashchiliqidiki 100 nechche ming Tibetlik Hindistangha hijret qilip chiqqandin keyin, Dalay lama rehberlikidiki Tibet sergerdan hökümiti bilen Xitay otturisida hech bir diyalog bolmidi.

Dalay Lama Tibet dawasini elip berishta, xel uzunghiche tenichliq shekildiki demokratik heriket bilen qoralliq heriketni birge elip bardi we Tibet sergerdan hökümitining teshkillishi we Amerika qatarliq gherip ellirining biwaste yardem berishi bilen, 60 – 70 – yillarda Tibetning ichki qismida we Tibet – Hindistan chegra leniyeside ikki terep otturisida köpligen qoralliq toqunushlar jeryan qildi.

Epsuski, dalay lamaning Hindistanni merkez qilghan we iqtisat, ademküchi jehette zor bedeller tölengen bu milliy herikiti anche zor xelqaraliq ünümge erishelmidi we Tibetning weziyiti kündin – künge eghirlap bardi.

70 – yillarning bashlirigha kelgende Dalay Lama we Tibet sergerdan hökümiti heriket istiratigiyesini özgertip, weten ichide elip beriwatqan qoralliq heriketlirige asasi jehettin xatime berish bilen birge, Hindistan, Nepal we keshmir qatarliq rayonlarda musapir bolup turiwatqan nechche 10 ming tibetlikni teshkili halda Shiwitsariyeni merkez qilghan gherip ellirige köchürüshke bashlidi we chetldiki siyasi paaliyet merkizini 80 – yillarning bashlirida resmi yosunda Hindistandin Yawropagha yötkidi.

Dalay Lama hijret qilip 3 aydin keyin, yeni 1959 – yili Hindistanda elan qilghan bayanatida, bezi shertler astida Xitay bilen diyalog ötküzüshni xalaydighanliqini bildürgen bolsimu, emma unung bu diyalog teklipi Xitay teripidin ret qilindi.

1978 – yili 3 – ayda dalay Lama yene Xitay bilen diyalog ötküzüsh istigini elan qildi.
Netijide, 1978 – yilining axirlirida < Xitay xin hua axbarat agentliqi > ning Shang gangda turushluq Li pemililik wekili, Xitay hökümitining körsetmisi boyiche, Dalay Lama bilen biwaste alaqe qilmay, aldi bilen Dalay Lamaning akisi bilen alaqe baghlidi we ikkisi 1979 – yili 1 – ayda resmi körüshüsh elip bardi.

Bu qetimqi körüshüshte, Xin huan axbarat agentliqi shang gang shöbisining mesuli Dalay Lamaning akisigha, Ding xiao pingning unung bilen körüshüsh istigini bildürdi.
Bununggha asasen Dalay Lama 1979 – yili 2 – ayda, akisini özining shexsi wekili süpitide Bei jinggha iwetti.

Ikki terep otturisida ötküzülgen bu qetimqi tunji uchrushushta Xitay rehbiri Ding xiao ping Dalay Lamaning akisigha, < peqetla Tibetning musteqilliqi tilgha elinmisila, qalghan mesililerni muzakire arqiliq hel qilimiz > digen wedini berdi.

Dalay Lama we Tibet sergerdan hökümiti Ding xiao pingning wedisige asasen, aldi bilen Tibetning weziyitini tekshürüp beqish üchün, 1979 – 1985 – yilliri arisida Tibet aptonom rayonigha biwaste 4 chong tekshürüsh ömigi iwetti.

Emma bu jeryanda Tibet sergerdan hökümitining, Hindistandiki 50 neper Tibetlik oqutquchini < Tibet aptonom rayoni > gha oqutquchiliqqa iwetish we Tibettiki Rahiplar bilen cheteldiki rahiplar birlikte Xelqaraliq budda dini muhakime yighini chaqirish digendek bezi teklipliri Xitay hökümitining ret qilishigha uchridi.

1981 – yili 3 – ayning 13 – küni Dalay lama Xitay rehbiri Ding xiao pinggha yazghan mektubida, özlirining meqsidining Xitayni bölüsh yaki parchilash emes, belki ikki terep xeliqlirining heqiqi bexit – saaditini qolgha keltürüsh ikenlikini, eger hökümet ruxst qilsa, özining 1985 – yili Tibetni ziyaret qilishni arzu qilidighanliqini ochuq bildürdi.

Dimek, Tibetlikler, 1981 – yilila hazirqidek ottura yolni tallaydighanliqining resmi bisharitini bergen.

Shundin keyin, Dalay Lamaning akisi bashchiliqidiki shexsi wekilliri 1981 – yili 7 – ayda, 1982 – yili 4 – ayda, 1983 – yili 2 – ayda we 1984 – yili 10 – ayda Bei jinggha biwaste kelip, Xitay rehberliri bilen uchrushush arqiliq, ikki terep otturisida elip berilidighan resmi muzakirining konkiritni lahiyesi heqqide söhbet elip bardi.
Dalay Lamaning Xitay bilen tenichliq söhbiti elip berish heqqidiki istigi, Amerika bashchiliqidiki gherip ellirining küchlük alqishigha erishti.

1987 – yili 9 – ayning 21 – küni Dalay Lama, Amerika parlamenti kishilik hoqoq komuteti yighinida qilghan sözide, Tibet miliy herikitining Xitay bilen tenichliq söhbiti elip berishtiki 5 türlük tekliwini resmi pütün dunyagha elan qildi.

Birinchi qetim dunyagha elan qilinghan bu 5 maddiliq tenichliq tekliwi töwendikilerdin ibaret:

( 1 ) pütün Tibet rayonini tenichliq rayonigha aylandurush ( Xitay eskerlirining chekinip chiqishi bilen );

( 2 ) Tibetke Xitay köchmenlirini yötkesh siyasitini toxtutush;

( 3 ) Tibet xelqining eqelli kishilik heq – hoqoqlirigh we demokratik erkinlikige hörmet qilish;

( 4 ) Tibetning eslidiki sap tebi mohitini qoghdash we eslige keltürüsh, Xitayning Tibette yadro qorali ishlepchiqirishini we yadro qalduqlirini tashlishini toxtutush;

( 5 ) Tibetning kelgüsi xelqaraliq orni we Tibetning Xitay bilen bolidighan munasiwitini muzakire arqiliq bekitip chiqish;


emma Tibetliklerning yuqarqi tekliwi 1987 – yili 10 – ayning 17 – küni ret qilindi.
1988 – yili 6 – ayning 15 – küni Dalay Lama Firansiyening Strassburg shehridiki Yawropa konseyide qilghan sözide, yuqarqi 5 türlük tekliwini qayta jakalash bilen birge, Xitayni muzakirige dalalet qildi.

Emma, taki 2002 – yiligha qeder Xitay hökümiti Dalay Lama bilen resmi söhbet ötküzüshtin özini qachurup keldi.

2000 – yiligha kelgende Dalay Lama dunyagha elan qilghan bayanatida, özining meqsidining, Tibet mesilisini hel qilishta, Xitay asasi qanunigha xilapliq qilmighan asasta Tibet xelqini heqiyqi aptonomiye ige qilish ikenlikini, Xitayning hazirqi zimin pütünlikige hörmet qilidighanliqini eniq otturigha qoydi.

Melum menidin alghanda 2002 – yili bolsa Tibet ottura yol siyasitining resmi bashlinishi hisaplinidu.

2002 – yilidin, 2008 – yili 7 – aygha qeder ikki terep otturisida 7 qetim muzakire elip berildi we her qetimliq muzakirilerde Tibetlikler özlirining milliy teleplirini üzlüksiz ashurup we kücheytip keldi.

Elwettiki, Dalay Lamaning Tibet mesilisini diyalog we tenichliq söhbiti arqiliq hel qilish tekliwi, unung Nbel tenichliq mukapati elishida mohim rol oynidi.

Xuddi beshida dep ötkünimizdek, Tibetning ottura yol siyasiti, Xitay hakimiyitining Tibet rayonigha qaratqan Xitaylashturush siyasitini tosush we Tibetliklerning bezi milliy heq – hoqoqlirini qoghdap qelish jehetlerde ijabi ünümlerni elip keldi.

Mesilen, köchmen yötkesh mesilisini elip eytsaq, Xelqaraning küchlük besimi tüpeylidin Xitay merkizi hökümiti hazirgha qeder Tibet rayonigha qarita keng kölemde köchmen yötkesh jehette omomi seperwerlik yaki teshwiqat elip barghini yoq we bu rayongha kiridighan köchmenlerge qismen cheklesh siyasitini yürgüzüp kelmekte, shunga 49 – yilidin buyan Tibettiki Xitay köchmenlirining sanida chong bir eshish körülgini yoq.

Xitayning resmi istatiskilirida bügün Tibet aptonom rayonining omomi noposi 2 milyon 700 mingdin köpirek bolup, bunung ichide Tibetliklerning sani 2 milyon 500 mingdin köpirek we omomi noposning 92 pirsentidin köpirekini teshkil qilidu. Bashqa milletlerni chiqiriwetsek Xitayning igelligen nisbiti aran 4 – 5 pirsent etrapida.

Dlalay Lama bashchiliqidiki Tibet teshkilatliri Xitay köchmenlirini Tibet xelqining tüp menpeetlirige we igilik hoqoqigha xewip yetküziwatqan eng zor xewip dep qarap, Xitay aqqunlirining Tibetke eqip kirishini tosush herikitini özlirining eng asasliq wezipilirining biri qilip kelmekte we özlirini qollawatqan xelqaraliq küchlerning diqqet – etibarini bu nuxtigha qaritishqa tiriship kelmekte.

Tibetliklerning tirishchanliqi we xelqaraning besimi bilen Xitay kommunistik partiyesi merkizi komuteti 1980 – yili 4 – ayning 7 – küni Tibet siyasiti heqqide 8 maddiliq qarar elan qilghan we bu qararning 4 – 5 – maddilirida, merkez teyinligen rehbiri kadirlar, doxturlar, texnik we injinirlar, shundaqla ali mekteplerni tamamlighan iqtisas igiliridin bashqa kishilerning Tibet aptonom rayonigha xalighanche eqip kirishini chekligen idi. Bu kechkesh siyasiti hazirmu küchke ige.

Shunga Tibetliklerning hazirqi Tibet aptonom rayoni teritoriyesi ichidiki Xitay köchmenliridin anche chong endishisi yoq, chünki köchmen eqishini asasi jehettin tizginlep qalalidi.

Ularning nishani hazir Si chuan, Qing hai, Gansu, Yün nan qatarliq 4 ölkide tesis qilinghan 10 Tibet aptonom oblasti we 2 Tibet aptonom nahiyesi tewesidiki Xitay köchmenlirini heydep chqirish we bu rayonlargha Xitay köchmenlirining eqip kirishining aldini elish, shundaqla bu aptonom oblast we aptonom nahiyelerni Tibet aptonom rayonigha qoshuwelishtin ibaret.

Yene mesilen, Tibette, < qosh tilliq oqutush > deydighan siyeset yoq, < qosh tilliq yesli berpa qilish > deydighan heriketmu mewjut emes, Xitay hakimiyiti Tibette milliy maarip sahesige qarita < milliy teritoriyelik aptonomiye qanuni > da körsütülgen belgilimilerdin halqip ketkini yoq. Tibet milliy ottura – bashlanghuch mekteplirining derislikliri yenila Tibetche bolup, Xitayche bolsa peqetla qoshumche til dersi qatarida ötülüp kelinmkete.

Dalay lama bashchiliqidiki Tibet milli herikitining we xelqaraning küchlük besimi bilen Xitay hakimiyiti 2002 – yili, < Tibet aptonom rayonida Tibetchini ögünüsh, qollunush we tereqqi qildurush heqqide belgilime > digen nersini elan qilip, partiye – hökümet organliri, qanun tarmaqliri we maarip qatarliq herqaysi sahelerde Tibetchini asas qilish tekitlendi.

2007 – yiligha kelgende Xitay hökümiti Tibettiki pütün mekteplerde oquwatqan yerlik oqughuchilarning kitap puli we oqush raxsodi tapshurushini emeldin qaldurdi, köpünche yataqliq mekteplerde hetta oqughuchilarning tamaq pulimu kechürüm qilindi.

Tibet bolsa Xitay boyiche buxil siyaset yürgüzüliwatqan birdin – bir rayondin ibaret.
Hazir Dalay Lama bashchiliqidiki Tibet milliy herikitining qarshi turiwatqini bolsa, Xitayning ichki ölkiliridiki Xitay ottura mektepliride Tibetlikler üchün tesis qilinghan toluq ottura we toluqsiz ottura sinipliridin ibaret.

Xitayning istatiskilirida körsütülishiche, 1985 – yilidin, 2008 – yilining axirigha qeder ichki ölkilerdiki Xitayche toluqsiz we toluq ottura siniplirigha iwetilgen Tibetliklerning omomi sani 34 ming 650 neper bolup, yiligha iwetiliwatqanlarning sanimu nahayiti cheklik.

Unung üstige Tibette Xitayning, < eshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh > digen namda ichki ölkilerge Tibetliklerni yötkesh siyasitimu mewjut emes.
Pilanliq tughut siyasitide teshwiq qilish bolup, mejburlash we jazalash siyasiti yoq.
Tebiy bayliqlarning talan – taraj qilinishi jehettimu Tibetning weziyiti bizningkidin köp yenggil .Bu jehetlerde teximu köp selishturma elip berish mumkin.

Unregistered
06-03-10, 13:11
bu maqalini herbir uyghur choqum oqup chiqishi lazim !