PDA

View Full Version : yashisun sherqi turkistan



uyghur sadasi
10-11-04, 13:25
yashisun sherqi turkistan


(sherqi turkistan jumhuryitining 60 yilliqin hatirleymen)


uyghur sadasi


1944-yili 12-nuyabirda qurulghan sherqi turkistan jumhuryiti gerche rossiye we hitay impiryelirining
oz-ara til birikturushliri netijiside,1949-yili yoqutivitilgen bolsimu,biraq bu jumhuryet uyghur helqining
yiqinqi zaman tarihidiki bir shanliq namayende supitide kiyinki evlatlarni terbiyelep kelmekte. mana bugun
bu jumhuryitimizning 60 yilliqini hatirlewatimiz, helqimizning tarihidiki bu shanliq sehipini her qitim
esliginimizde we hatirliginimizde, kopligen " NIME UCHUN?" digen suallar kallimizgha kilivilip, bizni
oylunushqa, pikir yurguzushke, we bu jawapsiz qiliwatqan suallarning jawabini tipishqa undeydu.


60 yil burun qurulghan bu jumhuryitimizni qurushqa qatnashqan pishqedemlirimizning eslimilirige
asaslanghinimizda, 1944-yili partilighan sherqi turkistan inqilavining rehberlik hoqoqi, inqilap bashlanghan
deslepki mezgillerde gerche ozimizning qolida bolghan bolsimu, biraq kiyinche, bulupmu < sherqi turkistan
waqitliq hokumiti> qurulghandin kiyin, asasen shu devirdiki ozini " ezilgen milletlerning nijatkari" digen
chirayliq nam bilen niqapliwalghan rossiye komunistlirining kontirolliqida bolghan. < sherqi turkistan
waqitliq hokumiti> ge dair bir arhip matiriyalida mundaq yezilghan:


" <sherqi turkistan waqitliq hokumiti> 1944-yili 11-ayning 20-kuni sovit ittipaqining vilademir kozlop
bashchiliqidiki meslihetchiler omiki (sheritlik belgisi 1- bina ) bilen vilademir stifanovich bashchiliqidiki
meslihetchiler omikini ( sheritlik belgisi 2- bina ) ghuljigha kelishke teklip qildi."


< sherqi turkistan waqitliq hokumiti> qurulup bir ay bolmayla kilip ghuljagha orunlashqan russiyening
bu meslihetchiler umekliri shundin etiwaren inqilapning barliq sahelirige singip kirip, siyasi, iqtisadi
we herbi jehetlerde umomiyuzluk kontirolluq yurguzushke bashlidi. shuning bilen kopligen russiye
terepdari bolghan kishiler hokumetning eng muhim bolghan iqtisadi we herbi tarmaqlirigha orunlushup,
emeli hoqoqlarni changgiligha kirguzivilishti.shuninggha egiship, <sherqi tirkistan hokumiti>ning
fonkisiyesi barghansiri ajizlap, 1945-yilning kiyinki yerimigha barghanda, asasen russiyelik meslihetchiler
maqullighan qararlarni emir-perman sheklide elan qilip beridighan,hich qandaq emeli hokoqi bolmighan bir
organgha aylinip qaldi. tuwendiki misaldin biz bu haletni iniq koriwalalaymiz;


1945-yili sintebirning bishida, 17 ming kishilik milli armiye qisimliri manas deryasi boyigha yitip
keldi. sintebirning 20- kuni <sherqi turkistan hokumiti> yighin echip, elihan tore bashliq musteqilliq
tereptarlirining ching turushi bilen, urumchige umomiyuzluk hujum bashlash heqqide milli armiyening bash
qumandani iwan yakovlivich palinovgha buyruq chushurdi. biraq <sherqi turkistan hokumiti> teyinligen bu
bash qumandan oz hokumitining buyruqigha pisent qilmay, russiyelik meslihetchiler umikining korsetmisi
bayiche hokumetning buyruqini bikar qiliwetti. shuning bilen sherqi turkistan inqilavining uzul-kisil
ghelbige erishishidiki eng halqiliq purset qoldin ketti. 1945-yili sintebirdin taki 1949-yili oktebirgiche
qehriman milli armiye qisimlirimiz bir qedemmu algha siljiyalmay, manas deryasi boyida sheghil quchaqlap
yitishqa mejbur boldi. arqidinla russiye hokumiti <sherqi turkistan hokumiti>ni hitay dairliri bilen
sohbet otkuzushke mejburlidi. sohbet arqiliq meydangha kelgen [ 11 maddilq betim ] we uning qoshumche
hojjetlirini korgen her qandaq adem bu betimning sherqi turkistan inqilavini yaki aldigha yaki arqigha
mangalmaydighan haletke chushurup qoyghanliqini ongayla seziwalalaydu. shu betimning sewebidin helqimiz
qanlar bedilge qurghan <sherqi tyrkistan jumhuryiti> yoq qilindi. shu betimning sewebidin wetinimizning
jenubidiki aqsu, qeshqer, tashqorghan qatarliq jaylardiki quralliq koreshler meghlubiyetke uchiridi.shu
betimning barliqqa kilishi bilen jumhuriyet reisi elihan tore qatarliq musteqilliq tereptarliri tutqun
qilinip, wetendin russiyege ilip kitildi.mana bular 1944-1949-yillardiki sherqi turkistan inqilavining
rehberlik hoqoqini oz qollirida mehkem tutalmighanliqi uchun ejdatlirimiz toligen qanliq bedeller.endi
helqimiz bolsa, taki bugunki kungeche ejdatlirimiz sadir qilghan hataliqlar uchun hessilep bedel tolewatidu.


her qandaq inqilapta,yitekchi idiye bilen rehberlik hoqoqi shu inqilapning ikki jan tomuri bolup
hisaplinidu. yitekchi idiye diginimiz asasen uzun yilliq inqilavi koreshler dawamida yekunlengen tejiribe-
sawaqlar asasida,shu inqilapning ghayisi, meqsidi we yetmekchi balghan nishani hemde shu nishangha yitish
uchun kerek balghan koresh qilish usulliri, inqilapning istiratigiyesi we emeli koreshte qollunidighan
taktika qatarliqlarni tuzushte zurur bolghan, sestimilashqan neziriyedin ibaret.men bu yerde 1944-1949-yillar
diki sherqi turkistan inqilavining yitekchi idiyesi toghra bolmighan, dimekchi emesmen, biraq shu nerse
nahayti iniqki, rehberlik hoqoqining musteqilliq tereptarliri qolidin tartivilinishigha egiship, inqilapning
yitekchi idiyesimu burmilanghan. uzul-kisil musteqilliq uchun koresh qilish digen ghaye yoq qilinip,
aptonumiye, oz teqdirini ozi hel qilish digenge ohshash uqumlar ustunlukni igelligen.sherqi turkistan
inqilavining rehberlik qatlimi we yitekchi idiyeside yuz bergen bu ozgurushler netijiside musteqilliq
korishining esli mahiyiti tamamen burmilinip, uyghur helqining hitay mustemlikichilirining asaritidin
qutulup, ozining musteqil dovlitini qurush yolidiki korishi, russiyening komunistik idologiyesining wekili
bolghan ehmetjan qasimi we hitay komunistik idologiyesining choqunghuchisi abdukerm abbasup qatarliqlar
bilen demukiratik idiyege mayil bolghan mes'ud sabiri ependi we eysa yusup ependiler otturisidiki
idologiye korishige aylinip ketken. tuwendiki misaldin biz bu noqtini eniq koruwalalaymiz;


wetinimizning 1944-1949-yillardiki tarihidin hemde shu waqitlarda yuz bergen weqelerdin az-tola
hewerdar kishilerning eside bolsa kerek,1947-yili 5-ayning 10-kuni shu devirdiki hitay hokumitining sherqi
turkistan mesilisini hel qilishqa ewetken wekili, atalmish shinjang birleshme hokumitining reisi jangjijung
birleshme hokumetning reislikidin istipa berip, ozining ornigha mes'ud sabiri ependini reislikke korsutidu,
5-ayning 20-kuni hitay gomindang hokumiti mes'ud sabiri ependini birleshme hokumetning reislikige,eysa yusup
ependini birleshme hokumetning bash katipliqigha teyinleydu. shuning bilen birleshme hokumetning reis we
muavin reisliri, bash katipi we muavin bash katipi putunley uyghurlardin bolidu.buninggha her qaysi nazaret
we organlardiki wezipe otewatqan uyghur we qazaq, qirghiz rehberler qoshulup, birleshme hokumettiki hitay
bolmighan rehberlerning sani 20 ge yitip, 25 kishilik hokumet sustavida mutleq ustunlukni igelleydu.yuz
bergen bu ozgurushler uyghur helqining musteqilliq korishini yene bir qitim tipilghusiz yahshi purset bilen
teminligen idi.bundaq peyitte, birleshme hokumettiki asasliq rehberler ichki qisimdiki ittipaqliqni kucheytip,
milletning menpeetini ela bilip,idologiye, meslek digenlerni chorup tashlap,bir niyet bir meqsette wetenni
musteqilliqe erishturush uchun koresh qilghan bolsa, sherqi turkistan helqi umut qilghan musteqilliqimiz
kozge korunupla qalghan idi. oqurmenlirimizge iniq bulushi uchun men 1947-yili 5-ayning 20-kuni ozgertip
teshkillengen birleshme hokumetning asasliq rehberlirining wezipisi we namini bu yerge yizip qoyushni
layiq taptim :


birleshme hokumetning reisi: mes'ud sabiri ( uyghur )
birleshme hokumetning muavin reisi: ehmetjan qasimi (uyghur )
birleshme hokumetning muavin reisi: burhan shehidi ( uyghur )
birleshme hokumetning bash katipi : eysa yusup ( uyghur )
birleshme hokumetning muavin bash katipi : abdukerim abbasup ( uyghur )


mana bu manjular ishghaliyitidin kiyinki uzun yilliq koreshler dawamida, wetinimiz sherqi turkistan
hakimiyitining birinchi qitim putunley uyghur helqining wekilliridin teshkil tipishi bulup hisaplinidu.
bizge paydiliq bolghan yene bir noqta, bu mezgilde hitay dovliti tamamen ichki urushning patqighigha pitip
qalghan bulup, hitay komunistiliri bilen gomindang hakimiyitining hoqoq talishish korishi evjige chiqqan idi.
russiye terepte bolsa, russiyelik meslihetchiler umekliri 1946-yilning otturiliri putunley memlikitige
qayturulghan bolup, hokumet apparatliri we milli armiyening rehberlik hoqoqi asasen sherqi turkistanliqlarning
qoligha otken idi. bu chaghda milli armiyening adem sani 40 minggha yiqinlashqan bulup, her qaysi jaylardiki
partizanlarni qoshqanda, helqimiz 50 ming kishilik quralliq qoshngha ige bulup qalghan idi. shu chaghdiki
weziyet inqilap rehberliridin ichki inaqsizliqlarni bir chetke qayrip qoyup, hokumetning rehberlik rolini
kucheytip, herbi jehette zurur bolghan orunlashturush ilip berish arqiliq hitay hakimiyitining sherqi
turkistanda turwatqan qoshunlirini iskenjige ilip, ularni wetinimizdin qoghlap chiqirish hemde muwapiq
peyitni tallap turup, sherqi turkistanning musteqilliqini jakalashni telep qilatti.


epsuski, mes'ud sabiri ependining hokumet reislikige kilish, ehmetjan qasimi, abdukerim abbasup
qatarliq kishilerning qattiq qarshiliqigha uchiridi. ular oz qolliridiki hoqoqliridin paydilinip, putkul
sherqi turkistan dairiside mes'ud sabiri ependi bilen eysa yusup ependige qarshi turush dolqunini qozghidi.
barliq sheher, nahiyelerde digudek mes'ud sabiri ependining hokumet reisi bolushigha qarshi turush yighini
we namayishlar otkuzuldi. hetta sherqi turkistan hokumiti tereptin birleshme hokumetke qatnashqanlar
birleshme hokumettin chikingenlikini jakalap, birleshme hokumetni palech halgha chushurup qoydi.ehmetjan
qasimi qatarliq kishilerning yol korsutushi bilen shu devirdiki sherqi turkistan inqilavining asasliq
rehberliri bolghan hekimbeg ghuja, ubulheyri tore, enwer musabayup qatarliq kishiler hitay hokumitining
wekili bolghan jangjijunggha het yizip, uning qaytip kilip qaytidin birleshme hokumetning reisi bolushini,
mes'ud sabiri ependini reisliktin ilip tashlashni telep qilishti.inqilapning rehberlik qatlimida yuz bergen
bu hil jidel-majralar eslidiki hitay mustemlikisige qarshi turushni meqset qilghan sherqi turkistan
inqilavining nishanini tamamen bashqa terepke buriwetti. shuning bilen uyghur helqi 20-esirdiki musteqilliqni
qolgha kelturushning eng ahirqi paydiliq pursitini qoldin berip qoydi.


mes'ud sabiri we eysa yusup ependiler heqiqeten ehmetjan qasimi qatarliq inqilap rehberlirining
eyipliginige ohshash heliqning dushmini, millitimiz ichidin chiqqan munapiqlarmidi? miningche undaq bolmisa
kerek. chunki mes'ud sabiri we eysa yusup ependiler shu devirdiki helqimiz ichidin yitiship chiqqan eng
munewer ziyalilar bolup, ular milletning azatliqi, dovletning musteqilliqni ozlirining umurluk koresh
nishanisi qilghan we putkul angliq hayatini shu buyuk nishan uchun atighan insanlar idi.


ehmetjan qasimi, abdukerim abbasup qatarliq inqilap rehberlirimu uzaq muddetlik koreshler jeryanida osup
yitilgen, heliq uchun kopligen paydiliq hizmetlerni qilghan hemde uyghur helqining chin qelbidin hormetlishige
erishken rehberler idi. epsuski, inqilapning eng halqiliq peytide ular heliqning janijan menpeetini emes
belki ozliri wekillik qilghan komunistik idologiyening menpeetini ela bilgenliki uchun, inqilapni ghelbige
qarap yiteklash ularning qolidin kelmidi hemde ozlirimu ahirda komunistik idologiyening qurbanliri bolup ketti.


elbette shu devirdiki sherqi turkistan inqilavigha tesir korsetken siritqi amillarnimu nezerdin saqit
qilmasliqimiz kerek.biraq ichki qisimda yuz bergen milli inqilapning yitekchi idiyesining burmulinishi,
rehberlik qatlimidiki ittipaqsizliqlar, < sherqi turkistan jumhuryiti> digen namning emeldin qaldurulishi,
milli armiyening manas deryasi boyida 4 yildin artuq yitip qilishi qatarliq mesililerde, ehmetjan qasimi,
abdukerim abbasup qatarliq inqilap rehberlirining hichqandaq mes'uliyiti yoq, dep qarash miningche emeliyetke
oyghun bolmisa kerek. eger biz ehmetjan qasimi, abdukerim abbasup qatarliq inqilap rehberlirini sherqi
turkistanning musteqilliqi uchun koresh qilghan idi, dep tonisaq u halda tuwendiki suallargha jawap berishke
amalsiz qalimiz.


1- ehmetjan qasimi rehberlik ornigha chiqqindin kiyin nime uchun < sherqi turkistan jumhuryiti> emeldin
qaldurulidu?

2- abdukerim abbasup gomindang hakimiyiti otkuzgen milli qurultaygha qatnishish uchun nenjinge barghanda,
nime uchun hitay kompartiyesining nenjindiki wekili dungbivu bilen mehpi korushup, kompartiyening rehberlikini
qubul qilidighanliqini bilduridu?

3- ehmetjan qasimi qatarliq inqilap rehberliri nime hitay hakimiyiti wekilining birlashme hokumetke
reis bulushini qubul qiliduyu, ozining qan-qerindishi bolghan mes'ud sabiri ependining reis bolushigha
jan-jehli bilen qarshi turidu?


4- sherqi turkistan terep wekillirining birleshme hokumettin chiqip ketkenliki, sherqi turkistan
hokumiti bilen hitay hakimiyiti otturisida tuzulgen 11 maddiliq betimning emeldin qalghanliqini korsutidu,
undaqta, milli armiyening herbi herketlerni bashlimay, manas deryasi boyida yitivirishini qandaq chushunush
kerek?


meyli qandaqla bolmisun, 1944-1949- yillardiki sherqi turkistan inqilavi uyghur helqining musteqilliqni
arzu qilidighan, wetinining musteqilliqi uchun her qandaq bedellerni toleshtin yanmaydighan eriksuyer millet
ikenlikini dunyagha jakalash bilen tarih sehipisidin orun aldi.< sherqi turkistan jumhuryiti> bolsa, gerche
tolimu qisqa waqit mevjut bulup turghan bolsimu, biraq her bir uyghur perzenti qelbige musteqilliqtin ibaret
buyuk arzuni neqishlep qoyup ketti.gerche ejdatlirimiz qurghan < sherqi turkistan jumhuryiti> wetinimizni hitay
basqunchilirining tomor tapini astidin qutuldurush meqsidige yitelmigen bolsimu, biraq shundaq bir heqiqetni
yeni, yitekchi idiyesi we rehberliki saghlam bolmighan inqilapning dushmenge chala tekken oq bulup qalidighan-
liqini, milletning menpeetini qurban qilish bedilige dushmen bien sulhi qilishning aqiwette inqilapni halaketke
ilip baridighanliqini helqimizning bugunki qan-yashliq serguzeshtiliri arqiliq ispatlap berdi.mana bu 1944-
1949-yillardiki sherqi turkistan inqilavining eng uluq tohpisi.helqimiz tarihi tejiribe-sawaqlargha tolimu
bay, gep bizning bu tejiribe-sawaqlarni qandaq yekunlishimizde we nowettiki musteqilliq inqilavimizgha qandaq
ornek qilishimizda.


men bu maqalemni pishqedem sair muhemmet eli zununning [chala tekken oq ] namliq shieri bilen
ahirlashturushni layiq kordum.



chala tekken oq


waderiha, oqni tekkuzduq chala,
shu tupeyli baghrimiz qanliq yara.
qamcha- kaltek astida qalduq yene,
qosh bilen soremge mehkum uy-kala.


qehrimizdin ot chichildi qanche ret,
qip-qizil yanghingha chomdi tagh-dala.
koymidi yanghinda siritmaq ne uchun?
ne uchun biz bu balagha muptila?


emdi bilsek, oqni tekkuzduq chala,
hemmedin better iken sulhi-sala.
waderiha, oqni tekkuzduq chala,
hemmidin yaman iken sulhi-sala.


ahirida wetendiki suyumluk helqimni we chet'ellerdiki barliq teshkilatlirimizni, wetenperwerlirimizni
kiliwatqan mubarek rozi heyit munasiviti bilen qutluqlaymen.

salam
12-11-04, 09:56
essalam tordashlar bugun jemhuryetni hatirlewatqan kunlerde bu maqalini oqup beqinglar bek yahshiken.