PDA

View Full Version : Munazirilishishning edeb - Qaidiliri



Unregistered
05-12-09, 22:06
Munazirilishishning edeb - Qaidiliri
Muxbirimiz ömerjan toxti
2009-12-03

Insanlar bir - Biri bilen ariliship yashaydighan we bir - Birining hemkarliqigha hemishe muhtaj bolidighan mewjudat bolghanliqi we insanlarning köz qarashliri, tepekkur qilish terzi, shundaqla chüshinish sewiyisi bir xil bolmighanliqi seweblik, ular otturisida ixtilaplar we qarimu ‏- Qarshi pikirler mewjut bolup turidu.

Bu müshkülni hel qilishning eng yaxshi charisi munazirilishish arqiliq ortaq bir pikirge kélishtur. Söhbet we munaziriler arqiliq bir-Birini chüshinish insanlargha xas alahidiliktur.

Dunyada her qandaq bir ishning özige xas edeb - Exlaqi bolghinidek, munaziriningmu özige xas edep-Exlaqi bardur. Munazirining ghelibilik netijige érishishi we uning ilmiy qimmetke ige bolushi üchün uning edep-Exlaqigha riaye qilish tolimu zörürdur.

Pakistandiki xelqaraliq islam uniwérstétini püttürgendin kéyin, seudi erebistanining mekke mukerreme shehiridiki darulhedis bilimgahida ilim tehsil qiliwatqan uyghur oqughuchi abdulkérim hajimgha bu heqte bir qanche soal bilen murajiet qilghan iduq.
Abdulkérim hajim bilen söhbet
Abdulkérim hajim munazire we uning edep-Exlaqliri toghriliq mundaq dédi: "bezi munaziriler bashlanmay turup tügep qalidu. Bu uning edep-Exlaqigha riaye qilmighanliqtin bolidu. Ghelibilik munazire her ikki terepte uning edep-Exlaqliri toluq bolghan munaziridur. Munazirining eng asasliq edep-Exlaqi üch türlük bolup, ular:munazirilishishning sherti, munazire esnasidiki edep-Exlaqlar, munaziridin kéyinki edep-Exlaqlar."
Munazirileshküchilerde bolushqa tégishlik shertler
Abdulkérim hajim mundaq dédi:"aldi bilen munazileshküchilerning niyitining toghra bolushi shert. Niyetning toghra bolushidin meqset heqiqet we toghriliq qaysi terepte bolsa uni qobul qilip küchlendürüshni niyet qilish dégenliktur. Eksiche, munazire arqiliq özining gepdanliqini izhar qilish yaki qarshi terepni qandaqla bir yol bilen chüshürüsh, özining pikri gerche heqiqetke oyghun kelmisimu, uni küchke ige qilish niyiti bilen munazirige kirish munaziridin héchqandaq ijabiy netije bermeydu. Munazirileshküchilerning munazirilishidin mawzu heqqide toluq melumatliq bolushi lazim. Shuningdek munazirileshküchilerning rastchil bolushi, dewasida we keltürgen delil-Pakitlirida semimi, toghra bolushi, küchlendürmekchi mesilining toghriliqigha we heqliqige özi ishinidighan bolushi we sewrichan bolushi, achchiqlap qalmasliqi telep qilinidu."
Munazire esnasidiki edep-Exlaqlar
Abdulkérim hajim yene mundaq dédi:" munazire esnasida bolushqa tégishlik edep-Exlaqlarning béshida terepler otturisidiki ixtilapsiz menbege ittipaqlishish mesilisi kélidu. Bu dégenlik munazirini bashlashtin awwal, ixtilaplashqanda murajiet qilish üchün terepler öz arisidiki esli menbege kélishiwélish lazim. Esli menbe munazire mawzusining tebiitige qarap ya eqliy qaidiler yaki neqliy menbeler bolidu. Andin munazirini birlikke kélingen mesililerdin bashlash lazim. Chünki mundaq qilish her ikki terepning bir-Birining köz qarishini qobul qilishi üchün yaxshi shert-Sharait hazirlap béridu. Munaziride qarshi terepning pikrini sewrichanliq bilen köngül qoyup yaxshi anglash, diqqetni shexsning özige emes, belki köz qarashqa qaritish, waqitqa riaye qilish, munazire esnasida siliq sözlük bolush qatarliqlar munaziride bolmisa bolmaydighan muhim amillardur."
Munaziridin kéyinki edep - Exlaqlar
Abdulkérim hajimning éytishiche, munaziridin kéyinki edep - Exlar nahayiti muhim bolup, buninggha ehmiyet bermigende, munazire paydisiz qalidu. Shunga munaziridin kéyin töwendiki edep-Exlaqlargha riaye qilish zörüdur: ulardin biri, heqiqet achchiq bolsimu, u qaysi terepte bolushidin qetiynezer, uni qobul qilish, qarshi terepning köz qarishigha hörmet qilish, munaziride yéngip chiqqan bolsa, uninggha meghrurlinip ketmeslik, yéngilghan bolsa renjip qalmasliq, munaziridin kéyin ikki terep bir-Birining gheywitini qilishtin saqlinishi lazim.