PDA

View Full Version : Oylighanlirimni yazghim keldi ( 67 )



IHTIYARI MUHBIR
29-11-09, 21:05
Yurtqa Sayahet


Almutining meshhur Aqsay 4 rayonidiki taghamning oyi chong yolning sherq terepidiki korpusning 3-qewitide iken . gerqe bugun muhim ishim Qazaqistan hawa yolliridin Istanbulgha aileqe 5 Kishilik bilet elish bolsimu,taghamning yolning qarshisidiki mehelledeki Uyghurlarning toyigha berip andin biletke berish toghrisidiki teklipini yiralmidim. zaten ozumningmu Qazaqistan Uyghurlirining toy merikilirini Korush arzuyum bar idi.

Yil 1979 ,Aylardin Qish Istanbul Beyoghlu istiklal yoli Ustige jaylashqan Rus Bashkonsulhanisining yoghan qara derwazisining ikki terepidiki tamgha yerleshturulgen eynek korgezme ichidiki ottura Asiye Jumhuriyetlirige ait resimlerdin, Sewit Uyghurlirigha Ait boleklirini alahide Diqqet bilen korettim.

Zaten mening idaremdin oyumge qaytish yolum Rus Bashkonsulhanisining aldidin otetti. shu seweptin manggha bu resimlerni kunde digidek birer qetim korush imkaniyeti tughulatti.resimler ayda bir yenggushlinip turatti. Bu resimlerdiki Qazaqistan Uyghurlirining chiray shekilliri,Kombayin bilen keng ketken bughday etizlirida bughday oruwatqan ,chalgha bilen ot oriwatqan korunishliri, we meydilirige liq tolghan midallar bilen chushken resimliri,meni bek-bekla qizziqturatti, we huddi u Uyghurlirimning yenigha berip kelgendek bir hissiyatqa chomulettim.bolupmu resimlerning astigha yazghan derwaza baqquchining ayda alidighan 100 Rubli, Doktorning 300 Rubli ayliqliri ,bir Rublining u kunlerdiki ikki yerim dollar qimmiti,meni Sewit Uyghurlirining Hayatigha Bek-bekla qizziqturatti, we yurtimizdiki hayatimiz bilen Selishturushqa mejbur qilatti.

U kunlerde yurtimizda Bir Doktor 50 Yuan bilen 70 Yuan arisida aylik alatti,bu digenlik 13 Rubli bilen 17 Rubli aylik digenlik bolatti, Qazaqistan Uyghurliridiki bir Doktorning 300 Rubli aylighi bilen wetendiki bir Uyghur Doktorning 17 Rubli aylighini Elbette Selishturushqa kishi uyulatti .

Mana mushundaq hiyallar bilen men 1958 we 1962-yilliri Ghulja we chochek arqiliq Sewitler ittipaqigha otup ketken uch Tagham bir Hammamning heqiqetende bizlerdin jiq behitlik insanlar ikenligini his qilattim. we bizningmu shu tarihlrde aileche Sewitler ittipaqigha otup ketmigenligimizge jiq epsuslinattim.bir Tagham Chilekte Idi. gerche Chilek Kun petish tereptiki uzaq bir yurttek tuyulsimu,ejdadlirimizning eytqan nahshiliridin , Chilekning biz Uyghur millitining tarihi yurtimiz ikenligini We Uyghurlar bilen meskun ikenligini bilettim.

Chilek Chilek deydiken,
Mahtighunche bar Chilek.
Chiqqunche yayaq chiqqan,
Chiqmighangha shum pilek.

Kochmen kochken bu eller ,
Chilekke qarap mangdi,
Kochmey qalghan shum eller,
Hitaygha qarap qaldi.

Balilighimda dayim digidek mana mushu nahshini eytqach,bir tereptin taghilirimni we Chilekni seghinsam, bir tereptin tarihtiki ejdadlirimizning bu koch-koch sepiridiki tartqan japa-musheqqetlirini koz aldimgha kelturup,chongqur hiyalgha chomup ketettim.

Ikki Tagham Almutida idi, Aksay-4 Rayoni Almutidiki bir qeder yuksek tebiqidiki insanlarning meskun tutqan mehellisi iken.yolning qarshi terepidiki mehelle tort etrapi uzun ketken binalar bilen oralghan keng Meydan iken. Toy igisining tikken chediri Meydanning del otturida bolup yenida Dash Qazanda Polo qilishiwatatti.

Biz ong tereptiki binaning 3-qewitige chiqtuq, uch hujrilik bu bir yurush oyning hemmisi Er mehmanlar bilen tolghan iken.biz kechikip kelgenligimiz uchun olturushqa yer yoq idi,shundaq bolsimu Tor hujrisige kirip ozimizge yer izdiduq, yahshi bizning yiraktin kelgen mehman ikenligimizni bilip ikki kishi bizge yerlirini boshutup bashqa oyge chiqip ketishti,

Mehmanlarning un-tinsiz olturushliridin kelgenliklirige heli bolghanlighi gep-sozlirining tugep qalghanlighi bilinip turatti. halbuki mening gepim tehi bashlanmighan idi, men gep anglash we gep qilip berish uchun bu yerde idim,bir amal qilip bu olturghan mehmanlarni gepke selishim yaki ulargha gep qilip berishim kerek idi. tagham ishikte ore turup mening yurttiki sayahettin yengi qaytqan mehman ikenligimni eytip mehmanlargha tonushturghan idi, bir mehel sukuttin keyin yenimdiki birsi asta qilip,;" yurttiki sayahetliride nimilerni kordingiz,? " dep soridi ,bu gep mening eghiz echishimgha bek obdan purset boldi we men bashqilar anglisun uchun awazimni koturup turup shundaq didim ,; " Her birliri yeqinda bolghanliqliri uchun Yurtqa nechche berip kelishken bolishliri mumkin . peqet mening aghzimdin Yurtni anglighuliri keliwatkan bolsa kerek. men Yurtka 20 Yildin keyin deslep berishim, amma bu sepirimde Yurtta 48 Kun turush jeryanida heqiqetende kop nersilerni kordum ,bu yerde men silerge Yurtta korgenlirimdin bir qismini yani Uyghur millitining tort yuz qarisini sozlep berey. " dep gepni bashlidim.

; " Qorghastin yurtumgha kirip birinji korginim yurtumning terekliri boldi," dep gepke bashlidimmen, Terek bizning Yurttin bashqa Yurtta kemdin-kem uchraydighan dereh iken,bashqa yurtlarda derehler bir-biridin chirayliq,menzirilik bolidiken, yol boyilirida her yoghan Chinar we ujme derehliri tikilidiken, hettaki Erebistanning Giya onmeydiken dep bilingen Taif Sheheridimu, yol boyliri bir-biridin chirayliq ketken Qaraghay derehlirining bir –nechche turliri,we heddi hesapsiz chirayliq serwe derehliri iken. bizning Yurtka qarisaq her yerde Terek, Terektin Bashqa Derehni kemdin-kem uchratqili bolidiken , ; ' nimishke silermu bashqa Yurttikilerdek menzirisi guzel, sayisi keng, Derehlerni tikmey ,hemmisige shu Terek tikisiler,? uning ustige bu Terekning setligi, uch-tort metirghiche Toruktek tup-tuz, andin ustide bir az shah-shumbiliri, ya saye bermigen,ya Guzellik,' Disem,;' Biz Terekni oylerge Lim matiriyali qilish uchun Tikimiz . satsaq hem pul bolidu diyishti,;' Maqul bir tup Terekni qanche yilda lim bolghichilik halgha kelturup, uni qanche pulgha satisiler ,? disem:' 20 Yilda Lim bolidu We 100 Yuange satimiz,' deydu. heyran bolup soridim, : ' Way Halayiq mushumu Tijaretmu,? zaten,; Yoq dise chilap Iqing .' digendek, Hitay bergen nechche pung yerge Terek terip,uni perwish qilip ostirip yilda besh yuan paydisigha satqanlik Hitaygha bikargha ishligenliktin Bashqa Nime,? qaranglar basha Yurtlargha, Yol boylirida osup ketken her Dereh-her Dereh, her beshigha bir Dereh,bir-biridin chiraylikq,menzirilik,sayilik, u Derehler u Yurtlarda tijaret uchun Emes, Yol boylirigha guzel menzire bersun uchun tikilidu ,.dimekki Terek digen bu peqet Uyghur Millitigila has shum Dereh iken . kim bilidu biz mana mushu shum Derehning kasapitidin mushu shum kunlerge qaldukmu tehi . chunki bir meshhur nahshimiz bar idi,u nahsha bikar eytilmighan ikende,:

Terek bostan, Terek bostan,
Terek bostangha men heyran.
Terek osturup satqan,
Shunga bu millet weyran.

digen,dimek Terek bu Milletning Yuz aqi emes, Yuz qarisi iken,biz Bu Terektin qutulup bashqa dereh tikishke bashlisaq andin belkim wetinimiz guzelliship ,helqimiz wetenlik bolup qelishimiz mumkin .chunki Istanbulda echilghan Dunya Uyghur Qurultayida Qazaqistanliq bir hanimning nahsha qilip Eytqinidek,;

Shamal chiqsa lingshiydu,
Semen Yolida Terek.
Bu mubarek milletke,
Hemmidin weten kerek.

Shu hanim nahshisida rast eytqan,bizge hemmidin bekerek namrat emes guzel we awat weten kerek, dep gepimni tugitip eghir bir nepes aldim.bir dem jim olturushqandin keyin birsi jimjitliqni bozup soridi,;" Ependim ikkinji Uyghur millitining qandak yuz qarisini korup keldile?. "

Men oyge kirip mehmanlar arisidin orun elip bolup etrapimdikilerge aylandurup diqqet bilen bir qur qarap chiqqan idim,sol tereptiki Derizining astida Yurt aqsaqili Ghulja Doppisi kiygen 60 Yashlar chamisidiki bir moysupet ,(helq aghzida eytilishi,; Moysipit ) Uyghur olturatti,keyin bildimki bu kishi shu Yurtning imami iken shu kundiki toyda Nikahni shu kishi qiydi,qalghanlardin bir nechchisi mugdiship olturatti, men gepimni tugitip etrapimgha sep-selip qarisam hemmisi digidek uyqilirini echiship mening gepimni diqqet bilen anglawetiptu,bularning gepimge qizziqqanlighidin ilham elip, menmu rohlinip Yurtqa sepirimdiki hikayilirimni tehimu qizziqarliq qilip eytishqa bashlidim. ;


ikkinji korginim Uyghur millitining Yuz qarisi dep dawamlashturdum gepimni: " Duttar Iken " diyishimge yenimdiki birsi beshini igiz koturup manga diqqet bilen qarashqa bashlidi, perizimche Sazchi bolsa kerek,;" Bu adash yene gepni aylandurup Duttardinmu putaq chiqarmisun , ? " digendek bir hil teejjup bilen manga qarap turatti, ;

" Qazaqning Dumburidin bashqa sazi yoq ,amma biz Uyghur helqining bir-biridin jarangliq nechche on hil sazimiz bar iken,tarisida Bulbul sayraydighan, mungida kishi mest bolidighan,bu nechche on hil sazimiz tursa nime hikmetki Allah bilidu,hemme Uyghur Duttarghila esiliwalidiken. bir oyge kirsenglar aldi bilen Tor tamgha qaranglar, eger u oyning Tor tamida Duttar bolmisa, u Uyghurning oyi emes digilik iken.halbuki bu shum Duttarning korumsizligi, ozi qapaqtek ,beshi sapaktek, acharchiliqtin igilep qalghan Hebeshistanning baliliridek,;' way halayiq nimanchila bu Duttarghila esiliwalisiler,? qarimamsiler tarisidin un chiqidighan Rawap Tenburdek sazlirimizni, Qurbanning nahshisidiki,:

Rawapim Jarangshiydu,
Tarisi Altunmikin.
Bu milletni qul qilghan,
Ashu shum Duttarmikin.

digen sozni anglimidinglarmu,? disem qariship turudu, uning ustige Duttar bar oyge kirse bir hil Uyghurga ozge sesik buraq chiqip turudiken,bu buraq Duttardinmu, ? yaki u oydikilerdinmu bilgili bolmidi,ish qilip men Duttarni Uyghur millitining yuz qarisi iken, dep hukum qildim amma saz ashiqi millitimning konglini renjide etmey dep Duttar Uyghur millitining men korgen ikkinji yuz aqi iken ," dep gepimni Ayaghlashturdum.

Allahgha shukurki men geplirimni ustilik bilen siliq-sipaye dep,olturghanlarni bir az qanaetlendurgen bolsam kerekki, yenimdiki sazchimikin dep guman qilghan Uyghurum , manga shundaq bir alaydiyu sukut qildi.yaki bu mening mehmanlighimgha qilghan hormitimu,? yaki men kelgen uluq Yurt Heremning Hormitimu,? Toluq bilelmidim ,amma shuni perez qilimenki bu sukut uchilisining tesiridin bolghan bolsa kerek

Men gepimni tehi tugetmeyla 15-16 che kishi olturushqan bu kichikkine oyning ichidin Ikki uch kishining he ependim Uyghur militining 3- yuz aqi yene nimini korup keldile dep qizziqqan halda sorashliri anglandi,we menmu bilgen korgenlirimni qudritimning yetishiche qizziqarliq qilip hikaye qilishqa bashlidim,; Men dep bashlidim sozumge Almutidin taki Qeshqerge berip kelgiqe bolghan ikki Ay ichide del yette ming kilometir yol yuruptimen.mening dadam Qeshqerlik .amma men Qeshqerni kormigen mana bu sepirimde tunji qetim Qeshqerni korush nisip boldi, biz Qeshqerge kechide kirduq, putun Qeshqer Shehiri tim-tas idi ,sheher qap-qarangghu,sheherning kochilirida hetta jin chiraqmu korunmeytti.sim-sim yamghur yeghip turatti. biz chushken qeyni Animizning hoylisigha kirgendila andin 200 Watlik chiraqning yorighini korduq. bumu bizni kelidu dep qilinghan teyyarliq iken.biz chushken qeyni Animizning oyining yan terepide munche bar iken, keche bolsimu munchichigha munchini achturup yuyunduk we yol harghinlighini chiqirip qattiq uyqigha ketiptuq.

Ertesi hemme urugh-tughqanlar ettigen turushup kettuq. Urugh-tughqanlar bilen hal-ehwal sorashqandin keyin . ettigenlik Nan,ushtamizni ( Nashta ) qilip qeyni akilirim we bajilirim bilen mubarek Heytgah Jamesini ziyaretke barduq.

" Tazning nimisi bar,? dise, Tomur Taghighi bar," dep, ejdadlirimizdin hich bir tuzugirek esere-etiqe qalmighan Tazning beshidek tap-taqir Yurtimizda, bari-yoqi mana mushu bir Heytgah Jame,esi bar dep bilettim . heqiqetendimu Telewizyonlarda korgen Heytgah ajayip heshemetlik .kishining zoqini kelturidighan Jame,e idi.

chushken oyimiz Shamalbagh Heytgah Jame,esidin ikki kilometir mesapide iken , bir az yol mangghandin keyin tughqanlirim manggha,; Yursile kireyli , dep,meni bir eski harabige bashlidi , men aldi bilen Heytgah Jame,esige berishni, andin bashqa Meschit we bashqimu yerlerni korushni arzu qilghanlighim uchun etiraz bildirdim .: Bu yerge keyin kireylik, aldi bilen Heytgah Jame,esige baraylik didim . ular mening bugepimge hang-tang qalghandek teejjup bilen manga bir qarashti we,: ' Hajim , mushu Heytgah Jame,esi ' didi. chochup kettim, endi teejjuplinish nowiti manggha kelgen idi, bir Tughqanlirimgha bir bu kona Harabige qarap turup qetipla qaldim ,

Aldimda serik rengde boyalghan, Munarisi mening boyumdin anchiki igiz, yoghan Peshtaqliq derwazisi bar, Derwazisining ustidiki Gumbezning seriq topida Saman arilashturup suwighan Kakila layliri, huddi Memet tazning beshidiki qeqeshtek soyilip ketken ,kichikkine korumsiz, bir harabe mehelle Meschidi turatti. bir ishinip, bir ishenmey nahayiti tenglikte tughqanlirimdin yene soridim,: " Mushu Heytgah Jame,esimu? ," way Hajim mushu Heytka kirsile diyishti.

" Musapir bolmighunche ,Musulman bolmaptu, " dep men mana mushu yurtumdin ayrilghan 20 Yildin beri, Musulman Bolghanlighimdinmu?, yaki wetensizliktin kelgen weten ishtiyaqidinmu?. ozummu bilelmidim,kopinche ozumning derdimge emes, Weten we milletning derdige kopirek yighlaydighan bolup qalghan idim. hazir hem meni yene yigha tuttiyu , etrapimdin haya qilip,ozumni aran tutiwaldim. Men etrapimgha diqqet bilen bir qarap chiqqandin keyin qeyni akilirimgha we bajilirimgha qarap turup mundaq didim.: " Siler qatar tizilinglar, men bir, ikki, uch, deymen hemminglar tengla Puf qilip bu Munarigha pulenglar , Egerde bu puligenge shu turghan Munare orilip ketmise, mana men mushu qulighimni silerge kesip Bberimen ." dep qulighimni korsettim.

Tughqanlirim nahayiti tenglikte qaldiyu ,kulkige bahane qiliship puleshmidi, menmu heqiqetende bular bu Munarige tengla puleshken bolsa, mushu Munare orilemti,? digen soalgha jawap tapalmay Heytgah Jame,esining yoghan Derwazisidin ichige qarap kirdim.

" Ya Eyyuhennas, insapsizlik bunchilik bolmas."

Bu Yurtimiz Sherqi Turkistandiki on besh milyon Musulman Uyghur millitining muqeddesati emesmu,? bu Yer yuzidiki bir milyar beshyuz milyon Musulmanlarning we bu 60 tin artuq Islam dewletlerning dini bolghan islam dinining tuwrigi emesmu?. bu Beytullah emesmu ?. hey Kapir Hitay,endi sen oynishidighan Uyghur millitining mushu muqeddes eqidisi qaldimu,? Yurtimiz nijis Ayaqliringning astida depsende bolughluq,helqimiz asaritingning astida milli kimligini yoqatqan halette bar bilen yoq arasida yashaghliq,endi Dunyagha qarshi ozungning zulumliringni yushurush uchun bolsimu, korsitishke lazimliq barda-yoq mana mushu bir Heytgah Jame,esini bolsimu bu ehwalgha qoymighinde hey insan qilipidin chiqip ketken zalim Hitay milliti,yer-yuzide silermu ozunglarni,; Bizmu insan , dep Dunyagha ishendiralamsiler,? bir Sudanliq bilen Tanzaniyeliktin bashqisigha?.digenge ohshash hiyallarni chaqmaq tezligide eqlimdin otkuzup, pishanemge Tasside birni Urup qarap qaldim.

Tughqanlirim chirayimdiki bu ozgirishke qarap bir qorqushup bir heyran bolushup, bir manggha bir Meschidning Qubbisidiki u echilip qalgan bir-nechche dane yoghan toshukke gep qilmay qarishipla qaldi. eger Huptende Heytgah Jame,esige Namazgha kirgen bolsam, choqum Heytgah Jame,esining u Qubbisidiki echilip qalghan toshuklerdin Yultuzni korgen bolattim .bu yerde izahlash ketmeytti, nime hiyallar ichide bolghanlighimni tughqanlirimmu sezdi .huddi hata ulardidek bir hil ehwalda meni Heytgah Jame,esining Haniqa terepige bashlap mangdi.

Biz asta mengip,Haniqaning aldigha barduq u kunlerde Heytgah Jame,esining Haniqasining ustini echip , bashqidin yapqili bashlaptiken.konirap ketken Haniqaning ustidin chiqqan hikayemning beshida eytqan eski Terek Limlar, qap-qara bolup ketken iken. Jamaet pishaywanda Namaz oqushiwetiptu. epsuslinarlighi shuki, bir nechche Hitay pishaywanda Qur,an Ayetliri yezilghan Neqishlik Toruklerni aylinip ziyaret qiliwetiptu,

Yigirme Yil Kapirlar kirmeydighan Mubarek ikki Heremde yashap uginip Kalghanlighim uchunmu qandaq , bu ehwal manggha bek eghir tuyuldiyu charesizlik ichide Tehhiyatul-Mesjid Namizinimu oqumayla Heytgah Jame,esidin qaytip chiqtim .

Mana mushu hiyallar bilen u bir kunning qandaq otkenligini bek hatirliyalmaymen, ertesi men tughqanlargha meni Qeshqer sheher etrapini aylandurishni , Qeshqer kona sheher, we yengi sheherlerni korush arzuyim barlighini eyttim. biz bir Uyghurning Santana markilik kichik mashinisini kira qilip Qeshqer kona sheher terep bilen Qeshqer yengi sheherge barduq. yengi sheherdiki Herbi Dohturhanining yenida aldi terepi lapas bilen yepilghan bir ashhana turatti,men ulargha,; biz bu Ashhanida Tamaq yeylik,shert mening hesabimgha yeymiz ,bolmisa yimeymiz didim. Bundak shert qilishimning sebebi, 2yigirme yildin keyin yenimgha tugup barghan qiriq sekkiz ming Amerika Dolliri pulum idi.chunki kelgen ketkenlerdin bizdek weten ishtiyaqida koyup- ortungen Uyghurlarning Yurtqa berip-kelishimizning, Yurtqa berip-kelishni huddi otunchining Janggiligha barghangha ohshash adettiki ish Bilidighan, yaki Meqsetlik halda shundaq korsitidighan bir qisim weten hainlirining gep-sozlirige we huddi u weten ulardin sorilidighandek bizlernimu wetenge berishqa undeshlirige ishenmigenligim uchun qilghan ihtiyatimdin idi. wetinimni we millitimni soyidighan bir Uyghur bolghanlighim uchun,Hitaylarning Kozige miq bolup petip,beshim birer balagha tiqilip qalsa, bu parihor shum hitaylardin pul bilen qutulush mumkin bolup qalar digen ihtiyati hiyal bilen mana bunche pulni yenimgha seliwalghan idim. ( Buni oqughan weten hainlirigha mana mushu qilghan ishim jawap bolsun amma Hijiqiz towbe qilsa qongi qoymaydu dep bularning bu we buningdin bashqa ishlarghimu pisent qilmaydighan,ibret elip towbe qilmaydighan yirginishlik ehlaklirini bilimen .mening weten hainliri gurupisigha kirguzidighanlirim, ,ish emeli Hitay mallirini Yurt tashqirisida setip, Hitayni Bay qilip,ozliri Yashawatqan Dewletlerge ekilip setiwatqan Mallirining bajlirini berishtin qechip,shu Dewletlerning qanunlirini aldap, Yilning tengdin tolisini Hitayda otkuzup,Qizil Hitay Hukumiti terepidin soal-soraqqa tartilip,En Quan Tingge ahbarat toplap berip, ahirida qongigha kiyidighan ishtini qalmighan,Qizil Hitayni Bay qilghinigha chushluq tuzugirek pul tapalmighan hayatining we tijaretining berekiti yoq, qolidiki Erkin dewletning pasportning hatirini besh pulgha satidighan wijdansiz ismi tijaretchilerdur. )

Emdi gepni uzartmay u ashhanidin bashlayli, gerche ashhanining yoghan kelgen tamaqhanisi bolsimu, Yaz kuni bolghanlighi uchun shire-orunduqlarni Lapasning astigha tiziship qoyuptu, biz bir shirening etrapigha olturushup Ashpez ustamgha , Kabap, uzup-tashlap, HorNan we Hamsey buyruduq men ozumch olturghum kelmidi, qopup etrapqa qarashqa bashlidim. Ashhanining Tamaqhanisigha qarap baqqim keldi, shundaq bosuqtin beshimni tiqip, bir putum Ichkiride bir Putum tashqirida bosuqta turup qetipla qaldim.

Bir pes hang-tangliqtin keyin hushumni yighip keynimge burulup ularni warqirap turup chaqirdim.: " Kelinglar tez bu yaqqa kelinglar, " qattik jiddiliship ketkenligimdinmu, qandaq ,? ular heyran bolushup yuguriship kelishti. men ularni Tamaqhanining ichige bashlap kirdim.tehminen besh metirde sekkiz metir kuwadiret kelidighan yoghan Tamaqhanining ishigidin kirgendin keyin sol tereptiki tamda ikki Resim chaplaghliq turatti, Men ulargha une shu Resimni korsitip turup soridim,; " Bu Resimdikiler nime,? Bilemsiler,? "

Tughqanlirim bir Resimge, bir manggha qarap turuuuup ketip,;" Miqit ohshaydu " didi, andin men ulargha qarap, ;" Toghra Mesjid, amma nerning Mesjidi,? " dep yene soridim. bir pes sukuttin keyin men ularni Lapasning astidiki Tamaq Shiresining yenigha olturghuzup bu Resimlerni hikaye qilishqa bashlidim,;" Bu Resimlerdiki Mesjidlerning birsi ," didim men gepimni bashlap, hayajanlanghan halda,;" Pakistanning ikkinji chong Shehri Lahordiki ,Saudi Erebistanning Padishasi Fehed Bin Abdulazizning bu Sheherge selip bergen Mesjidi, ikkinjisi Hindistanning hazirqi Paytehti Delhi Shehrining Shimal terepidiki tarihi bir Uyghur yurti bolghan,Agra digen yurttiki, tarihta Uyghurlar saldurghan Taj Mehel digen meshhur tarihi Mazar we Jamee," diyishim bilen, tughqanlirim manggha diqqet bilen teejjuplengen halda qizziqiship qarashqa bashlidi.ular huddi mendin,;" Uyghurlar Hindistanda nimish qilidu,? " digendek bir hil heyranliq ichide qariship turatti,men Ulargha hikaye qilip berdim.

;" Miladi 1504-yili 5- Ayda," dep gepni Tarihtin bashlidim men weqelikni tehimu inchikilep chushendurish uchun.;" Yerkend Seidiye Hanlighining qurghuqisi Seid Han, Ma Waraunnehir deydighan hazirki Ozbekistandin Yolgha chiqip, Ustunatush terep bilen Qesgqerge kelip, Semenning usti terepidin Tumen Deryasini kechip otup,Qeshqer we Yerkentde, tarihtiki Meshhur Uyghur Hanlighi, Seidiye Hanlighini qurghanda, Seidhanning Hammisi , ( Dadasining Aqisi yaki Singlisi ) ning Oghli Muhammed Zuhuriddin Babur Shah digen kishi,Mawaraunnehir Deydighan Hazirqi Ozbekistandin Jenopqa yurush qilip, hazirqi Afghanistan, Pakistan, we Hindistanlarni besiwelip u yerlerde tarihtiki meshhur Uyghur Hanlighi,;' Hindistan Moghol Impiratorlughi, " ni qurghan.u chaghlarda hazirkidek Ozbek , Uyghur deydighan millet ayrimchilighi yoq., ular hemmisi uzun tarihlerdin beri Uyghurliship ketken Moghollar bolghanlighi uchun,keyinki zamanlarda Tarihqilar ularni hata atap,;" Moghollar " diyishken.we u tarihtiki Hindistan Uyghurliri qurghan meshhur Hindistan dewletini ,;" Hindistan Moghol Hanlighi," dep atashqan. Eslide,;" Hindistan Uyghur hanlighi " dep atighanliq toghra atash bolatti. Mana bu meshhur Gumbez we Jamee,mana shu Hindistanda ikki yuz nechche Yil Heshemetlik Seltenet surgen,;" Hindistan Uyghur Imparatorlighi, " ning meshhur Hanliridin Shahjihan, Suyumluk Hanishi, ( Mumtaz Mehel ) leqemlik,;" Erjumend Banu " Melikege atap saldurghan ,tarihtiki Dunyagha meshhur ( Taj Mehel ) digen Mazar we Jamee.

Bu Gumbez We Jameeni Shahjihan 1647-yili saldurushqa bashlap,17 Yilda saldurup putturgen. ejdadlirimiz mana mushundaq Dunyaning her yerlirige yeyilip, yerliship, Dewletler qurup, Seltenetler surup,minglap yillar yoqalmaydighan Tarihlarni qaldurup ketken iken, meshhur ,;" Taj Mehel " mana mushu tarihlirimizdin biri,we Uyghur millitining shan-sheripi .

Yene Tarihta Gherbi Qarahaniye Hanlighining paytehti Semerqendte bizning ejdadlirimizning salghan we bizge qaldurup ketken jik Esere-etiqe imaretler, Mesjid Haniqalar, Gumbez-mazarlar bar . amma nimishkiki bilmiduq, Bizning bu Yurtimiz Sherqi Turkistanda tuzugirek birer Tarihi Esere-etiqe yoq iken. bari-yoqi shu bir harabe Heytgahimiz bar iken, umu Harabeliktin kishining qorqqisi kelidighan ehwalda iken. zaten bu bichare Millitimizning Ibadetgahi ,Ibadetgahliqtin chiqip seylichi Hitaylarning Seyligahi bolup qaptu.qeni silerdin sorap baqay, eger mana mushu ikki Resimdiki ikki Jameening otturisigha bizning Heytgahimizni qoyup , Jume Namazigha ezan eytqanda silerni ,;' mushu uch Jameedin qaysisigha kirip Jume Namazi oquysiler,?' dise siler qaysisigha kirip Namaz oquysiler,? dep sorisam Tughqanlirim tengla,;' u ikkisige, ' diyishti,

Mana mushundaq, ;" Tazning nimisi bar ,?dise , Tomur Taghiqi bar. " digendek,bizning barda-yoq shu bir Heytgahimiz bar iken, amma buningmu Hali bu iken. bu Heytgah Jameesi biz Uyghur millitining Tarihimizning Yuz aqi emes, Yuz qarisi iken, " dep gepni ayaghlashturdum.

Gepni bek uzun qilip olturghan mehmanlarni hardiriwettimmu qandak,? heli uzun Jim-jitliqtin keyin yan-yandin manggha hujum qilishqili turushti.;" Hajim ,bizning Heytka bek yoghon Miqit, nechche Mo Yerning ornigha selinghan, bundaq yoghon Yerni tutqan Miqitler Dunyadimu Az uchraydu. " didi birsi. yene birsi,;" Hajim, sili qandaqsige Heytkani Uyghur millitining Yuz qarisi deyla , Bu Milletke haqaret ," didi, Yene birsi ,;" Heytka Tarihi uzun Miqit, bundaq menzirilik Miqit heli yede yoq," didi. we menmu shuninggha ohshash tenqit we reddiye haraktirliq geplerge qarshi jawap berishke mejbur boldum,;" Hajimka," didim men udulimda olturghan yashche mendin heli chong birsige, uning Haji ikenligini bilmisemmu uni hosh qilish uchun,;" Men Heytgahani Uyghur millitining emes, Tarihimizning Yuz qarisi iken didim. Bizni buningdinmu Heshemetlik ikkinji bir Jamee selishqa tosqunluq qilghan kim bilidu belki , ejdadlirimizning mana mushu Heytgahgha bolghan qarghularche muhabbetimizdur. eger Zamanlardin beri ejdadlirimiz, Heytgahni ,;" hich nime " dep bilgen bolsaq iduq. bunchilik katta Seltenetlerni qurghan Ejdadlirimiz belki Qeshqerde tehimu Heshemetlik Jameelerni, Mesjid-Haniqalarni salghan bolatti. belki bu kona topa duwisi Heytgahning ornigha. " dep olturghanlarni besiqturdum. We shuning bilen Hikayemning 3- Bolimi Uyghur Millitining 3- Yuz Aqi mewzusini tugetken boldum.

We andin bu olturghanlarning mening Hikayemning ayighini dawamlashturishimni Arzu qilip- qilmaydighanlighini kuzettim.bir pes oz-ara ghudungshishishlardin keyin, ichidin birsi yene mendin soridi,;" Hajim sozlirige dawam qilsila, yene 4- nimini kordile?. "

Men bu soaldin, gerche gep-sozlirim bilen bu olturghanlarni renjitkendek korunsemmu,ularning gep-sozlirimdin zerikmigenligini bayqidim.we Hikayemni tehimu qizziq qilip dawamlashturdim. ,;" Uyghur Millitining 4- Yuz aqi," didim men, olturghanlarni aghzimgha qaritip turup,;" Qeshqerni kordum. " huddi mening Hikayemni eytiwalsun digendek, biz olturghan Oyge ya bir kishi kirmidi, ya bir kishi chiqmidi ,her kimning diqqiiti mening Aghzimda di, ;" Qeshqer mening Yurtum, Qeshqer Uyghur milli medeniyitining Boshigi, Qeshqer ikkinji Buhara,Qeshqer Mehmut Qeshqerining Ana yurti,Qeshqer Tarihimizdiki shanliq dewletimiz Qarahaniye Hanlighining Payitehti,Qeshqer Aq, Qeshqer kok . " aldi bilen az digende on Minotche Qeshqerni Danglidim. chunki bunchilik Meshhur bir Tarihi shehirimizning noqsanlirini eytish uchun, bunchilik danglash tehi azliq qilatti.;"
Hajim, nime dimekchi bolila,? egitmey gepning poskallisini disile,? Qeni Qeshqerde nimini kordile? " yenimdiki bu kishining sozi bilen men bir az tohtiwaldim ,we andin Hikayemning HEQIQI Mewzusigha Ottim. ;" Mening Dadam Momin Muhemmed Qesgqeri, Miladi 1922-yili 10-Ayda Qeshqerde Appaq Ghoja Mazarlighi bilen Meshhur , Hezret digen yerge yeqin Burcha digen Yurtta tughulghan iken." dep bashlidim Hikayemning Poskallisigha. On Tort Yashida Muz Dawan arqiliq Ilihogha otup, qalghan omrining tamamini digidek Tengri Taghlirining shimalida otkuzdi,amma
bir omur Qeshqer hesriti bilen Alemdin otti. Dadam dizge dayim Qeshqerni, Qeshqerde otkuzgen balilik chaghlirini, Qeshqerning Helqini, Orpi-aditini,Taghini, Baghini ,Otini, Suyini sozlep beretti, anglaliwerip mening u uzaqtiki uluq we sirliq Yurtimiz Qeshqerge shundaq bir ishtiyaqim chushken idiki?,bir omur Qeshqerge berip Qeshqerni we Qeshqer Helqini , Qeshqerdiki Urugh-Tughqanlirimni koruxni arzu qilip ottim. mana endi Yeshim 45 ge kelgende Allah manggha bu pursetni nisip qildi. We men hazir Qeshqerde, Amma men oylighan Qeshqer bu korginim emes idi. Men oylighan Qeshqer bek Yoghan, Tarihi we Heshemetlik Imaretler bilen tolghan ," Sirliq Qeshqer " idi.halbuki korginim, Tumen Deryasi bilen Qizil Deryasi arisigha qisilip qalghan Kichikkine," Topa Dongluk " idi. Yeni ochughini eytsak huddi ottura esirdin qalghan bir ," Topa Harabesi " idi. bir hesapta 13- Esirdiki Italiyelik meshhur Seyyah Marko Polo, Miladi 1274- Yili Qeshqerge kelip korup ,;" Kembighelchiliktin, hetta Bazarlarda Sapal Qachimu tepilmaydiken," digen Qeshqer bilen, 725 Yildin keyiki mening Qeshqerge bergen bahayimda anqe-bir periq yoq diyerlik idi.yani men korgen Qeshqer,buningdin 725 Yil ewwel Italiyelik Seyyah Marko Polo korgen Qeshqerning eynisi idi. gerche Marko Polo zamanida Qeshqerde hazirqi Qeshqer Sepili yoq idi, Amma zaten hazirmu bu meshhur tarihi Sepilning,;" Yumulaqshe Kolbeshi," da azghina bir yerini Chet-elliklerge Tarihtin Korgezme qilish uchun qaldurup qoyghinini hesapqa almighanda, bu Tarihi Sepildin iz-derek qalmighan idi.

Miladi 1839-yili Yazda, Bei Jingdiki Ching Sulalisi Manjur Hani,;" Dao Guang " Hanning buyrighi bilen Qeshqer tashqi sheherni Sepil iqige almakqi bolghan, sh chaghdiki Qeshqer Hukumdari Turpanliq Zuhuriddin Hekimbeg , Qeshqer Baylirigha bolghan inadi sewebidin, Tumen Deryasi we Qizil Deryasi boyliridin Jq ichkirige qistap, bir Yazdila selip putturup bolghan bu meshhur Sepilni , Qizil Hitay Hokumeti 1952-Yildiki Yer Islahatida Qeshqer Helqining astida yep-ustide chichip toplighan gendilirini etizliridiki Ziraetlirige chachqini yetmigendek, Dehqanlargha bolup bergen Yerlirini oghutlutush uchun, bozdurup, toshutup,etizlirigha chachturup,tugutup bolghan iken .113 Yillik Tarihimizdiki Bu Meshhur Sepil. shum Hitaylarning Gheyri-Insani Siyasetliri tupeylidin Tarih bolup qalghan iken, peqetla Sepildin miras bolup qalghini Helik arasidiki ,Dadam eytip bergen meshhur Sepil nahshisi idi.

Hekimbeg Ghojam soraydu, Sepil soqqanlar nelik. ?
Sepilni bizler soqsaq, Yetip yemdiken shelik.

Gepim bu Yerge kelgende olturghanlar paraqqide kuliship ketti , ;" Hajim yene bir disile?,hejep lezzetlik nahshiken u," dise , yene birsi,;" Men bu nahshini anglighan," didi.men nahshini olturghanlargha tekrar eytip berdim.

Hekimbeg Ghojam soraydu, Sepil soqqanlar Nelik?.
Sepilni bizler soqsaq , Yetip yemdiken shelik.



Bunqe uzun gep-sozlirimge hich etiraz qilishmay , sukut bilen anglap olturushqinigha razilighimdinmu bilmeymen, gep qilip eghizlirim qurup ketken bolsimu, gepimni uzmey dawamlashturdum. ;" Yeqinqi zaman Qeshqer Tarihidiki Meshhur Sheher Qeshqer Konishe,bardi-yoqi uzun ketken 500 Metirlik bir Kocha iken, Yolning ikki terepige tizilip selinghan bir nechche eski oylerni dimise , bu Yurtni Sheher digichiligimu yoq bir Etizliqning otturisi iken. Yengi Sheher bir az uzuniraq iken, Tehminen 800 Metir kelidighan uzun bir Kocha iken .bu Yurtlarni Sheher digiche Qeshqerni kichik bir Yurt Baziri dep, Yengi we Kona Sheherlerni birer Mehelle baziri digen tuzuk iken,"

Mana Bu Yurtumdiki Tereqqiyatsizlik,heddidin ziyade Kembighelchilikke ohshash heqiqetlerni korup konglum bozulup yighlap saldim.;" Hajim " diyishti tughqanlirim bir nersige kongulsiz boldila bolghay,?" men ulargha ochuq qilip eyttim,;" Men Qeshqerni bunchiwala Haneweyran ,kichikkine bir Yurt dep oylimighan idim , shuninggha konglum bozuldi ," didim.;" Dunyada Yurt jiq , Istanbulmu Yurt, Istanbulning mawu beshida olturghan Uyghurlarmu,; Men Istanbulluq deydu, awu beshida olturghan Uyghurlarmu.; Men Istanbulluq,deydu, dimisimu heqiqetende ikkisila Istanbulluq amma ikkisining Oyining arilighi 60-80 Kilometir kelidu. mana Sheher dep buni deymiz . Bizde 80 Kilometir ariliq digen Orpe-adet, chiray-shekil, Til-shiwiliri bashqiche bolghan ikki Yurt iken, mesilen ,; Yengisar Qeshqerge 80 Kilometir kilidu, 40 Kilometir neyninglardiki Atushluqlar ozlirini Yaqa Yurtluq hisaplaydu," disem bir Bajam manggha qarap,;" Hajim sili tehi buni bilmeydikenla,; Shening ichidiki Qizlarning Toylighi 20-25 Ming Koy, Shening teshidiki Qizlarning Toylighi 5-10 Ming Koy, Mana mushundaq chong periq bar," didi.

Bular atighan Sherehning ichi bilen ,Sheherning teshining otturisidiki chigra Tarihtiki kona Qeshqer tashqi Sheher sepili iken. Shundaq bolsimu men yenila Qeshqerning Uyghur Millitining Tarihimizdiki Yuz Aqi bolishigha ishenche baghlap, delil-ispat izdeshke bashlidim we ikki Atushqa berishq qarar qildim.

1999-Yili 8-Ayning 5- Kuni Kech terepte ,men Ustin Atushtin Astin Atushqa chushtim.40 Kilometirlik eyni mesapidiki Qeshqerni Yurtum dimeydighan bu Atushluqlarning ,Ustun Atushni peqet ismi ohshighanlighi uchunla bir Yurt bilgenligige hazirghiqe heyran bolimen. bu ikki Yurttiki isim ohshashlighini men ozumche Tarihte Qeshqer Wadisige kochup kelgen Qarluqlardin ohshash isimlik ikki Qebilining bu ikki Atushqa yerleshkenligidin bildim.elbette bu mening ispatlishim mumkin bolmighan perizim. onbesh Kilometir Uzaqliqtiki Yengishelikni Yat Yurtluq bilip Qiz bermeydighan bu Uyghur Milliti,Qeshqer bilen ikki Atush arilighidiki bu 25 Kilometirlik artuq mesapini elbette hesapqa alatti.

Astin Atushqa keche huptendin keyin kirdim.putun Atush qap-qarangghuchiliq hetta kochilarning ikki yaqisidiki oylerdimu birer Jinchiraqning shoylisi korunmeytti.turup oylidim ,; Bu Atushluqlarni ushshuq helk diyishetti, ejaba Hitay Hokumitige ushshughliq qilip bolsimu Yollirigha Chiraq bekitturiwalalmaptuya?.dimek ushshughliqini Tijaritide peqetla shu Hotenliklergila ishlitidighan ohshaydu, On pulluk Malni Onbir pulgha alsa, bir pul qimmetke satting dep Sheriatqa eriz qilidighan. shuning uchun bu nahsha Atushluqta meshhur ikende,;

Hashimahun Qariqash, On pulumni ber adash.
On pulumni bermiseng, Sheriatqa yur adash.

Gepim yene shu yerge kelgende olturghanlar paraqqide kuliship ketishti. we men gepimni dawam qildim.;" Mana mushu hiyallarni surup,Mashinining chirighining yorighida yolni aran teste korup ketiwatsam, yenimda olturghan tughqinim,;' Hajim diqqet qilip haydisila, aldilirida Adem bolsa dessep salmisila yene,' didi. men heyran bolup,;" Bu kechide Yol boyida nime Adem,? " disem, ;" Medikarlar kechisi yatidighan yerliri yoq, mana mushu Yol boylirida qatar-qatar tiziliship yatidu," didi. chochup kettim, zaten Yurtumgha kelip korgen bilgenlirimning hemmisi digidekla Kembighellik, Tereqqiyatsizliq, Qalaq Orpe-adet,Jahillik Medeniyetsizlikke ohshash kishining konglini bozidighan . bu insapsiz Hakim Hitay Millitige qarshi wijdanlik bir Uyghurning ghezibini kelturidighan ishlar idi. Bu korunishlerge Insanning Yurigi echishmay turalmaytti, .

Mening bu Kechilep bolsimu Astin Atushqa kelishimge sewep bolghan nerse,Irqimizni Islam bilen shereplendurgen Meshhur Haqan,; Hezreti Sultan Satuq Bughra Qarahanning Mazirini ziyaret qilish idi. Huptendin otken waqit bolup, Mazar qap-qarangghu idi, men Ay Sholisida Gumbezge esilghan Wewiskidiki hetlerni oqudum,;" Abdulkerim Satuk Bughra Qarahanning Jesidi, yandiki ikkinji Mazargha yotkeldi." huddi Beshimdin bir Chilek Soghuq Su tokkendek, irkilip kettim. ;" Mawu zotaliqni qaranglar, Tirikini bu Kunge qoyghan Hitay , Olukini Goride hem hatirjem yatqili qoymaptu ,kashki yandiki Mazargha yotkigen bolsangghu meyliti, kim bilidu Bei Jing de qaysi bir Laburatorgha apirip bu Uluq zatning Jesedini 70 parchige bolup, huddi Amerikiliqlar Albert Enishteinning Jesidini kesip-parchilap Tetqiq qilghandek qilip yuremsen Tehi,bichare Helqim bilsimu bilmeske selip quruq Mazarni tawap qilip yuremdu tehi. " shundaq bolsimu mening sinap baqqim keldi. we ikkinji Mazarning yenigha kelip unluk qilip Towlidim.;" Heyyyyy, Hezreti Abdulkerim Satuq Bughra Qarahan. qop orningdin. qara Yurtung nime ehwalda,, Helqing nime ehwalda, " Mazardin hich qandak un-sada kelmidi, men ikkinji Mazargha berip yene shundak towlidim. etrap Tim-tas.Ay Sholisi bolmighan bolsa idi, men u Wewiskidiki hetlerni oqimighan bolattim,we Jesetning bu Yerde yoklighidin tekshurip-Tetqiq qilish uchun Bei Jinggha elip ketilgenligidin hewirim bolmaytti. Endi bu Uluq Haqani Dewle-Qarahanining Jesidining bu Mazarda yoq ikenligi Jezmenleshken idi, we men kechilep Qeshqerge qaytip keldim. ;" Mana mening korgen Qeshqirim qisqiche shu," didim men gepimni tugitip .


Bir az hardughimni llghandin keyin gepimni yene bashlidim,;" Elbette bugunki Kunde Qeshqerning we Qeshqer helqining ottura esir hayatida Turmush kechurishi , 250 Yilliq Hitay Mustemlikichiligining tesiri,Milli qulluqning tesiri, Milli qulluq bek yaman, weten asareti bek yaman, shuning uchun mundaq bir Qeshqer heliq qoshighi bar idi :;

Hejep ohshaptu bu Yil, Soho Yolida Qulmaq.
Hejepmu yaman iken, Qul Milletke Qul bolmaq.


Amma uningdin burunqi ming Yilliq Tarihimizdinmu tuzugirek birer Eseri-etiqening yoqlighi belki biraz Millitimizningmu eyibidur?. Ejdadlirimizningmu eyibidur? shuning uchun men Qeshqerni Uyghur Millitining Tortinji ( Yuz Qarasi ) iken didim," dep gepimni tugettim.


Oy ichidiki olturushqan Jamaet heli jim olturushqandin keyin,heliki Ghulja Doppisi kiygen Yurt Imami gep bashlidi,;" Sili bundaq disile , Erebistandiki bashqa Uyghurlar nime Deydu?.? "

Ulapla jawap berdim,;" Nime dise disun Hajimka .zaten her kim ozining bilginiche deydu. birsi Yurtka berip,;" Way Yurt yahshi bolup ketiptu,heliq Bay bolup ketiptu, Hitaylar meni Mashinisigha selip, Yurtni andaq aylandurdi,mandaq aylandurdi,manggha andaq Ziyapet berdi, mandaq Ziyapet berdi. meni chet-ellerdiki Uyghurlarning wekili dep tonidi,Yurtqa kelinglar, qarshi alimiz Meblegh selinglar,tijaret qilinglar didi ," dep Aghzi-burnigha yetmey hosh bolushup , Qizil Hitay Hokimitini Mahtiship, Weten-milletke Hiyanet qiliship qaytip kelidu. birsi Yurt Jalaphana bolup ketiptu, hemme Qizlar qip-yalingach erliri shorwichi iken, Hitaylar Qizlirimizni Ashna oynaydiken. Yurt kembighelchilik, Heliq Kembighelchilik, ish tapalighanlar Ayda 40-50 Dollargha ishleydiken tapalmighanlargha umu yoq, dep kelidu,

Birsi Helqimizde Dini Islam nahayiti kuchlinip ketiptu,Yashlirimiz Islamgha qattiq ozlirini tashlaptu, Ramazanda Yurtta putun Mescidlerde iftar beridiken. Mescidler Namaz waqitlirida Musulmanlar bilen liq- toshughluq," dep kelidu.hemmisi ozi korgen ozi yurgen Yoldiki gep-sozlerni qilip kelidu. menmu ozumning korgenlirimni mana mushundaq hikaye qildim , toghra tapqanlarghimu Meyli, ret qilghuchilarghimu Meyli," .dep Yurtka Sayahet qilghan Hatirelirimni mana mushundaq hikaye qilip berdim.

Shuning bilen u Toydin chikip ertesi ettigende Qazaqistan Hawa Yollirining Ayripulani bilen, Istanbulgha, u Yerdin Saudi Hawa Yollirining Ayripulani bilen Ailiche hemmimiz Yurtimiz Mekke-i-Mukerremege Qaytip Keliwalduq.



Bashlirida xx-05-2005 Mekke Saudi Erebistanda yezildi.



IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
29-11-09, 21:33
ha ha ha ha ha ha ha ha.................... ha ha hah

Unregistered
29-11-09, 21:34
Keqini kunduzge ulap......... yezip kettuk mekke..........
Bu meydandin bashka neshiriyat yokmu????

Unregistered
02-12-09, 10:13
Yuqiridiki ,;" Yurtqa Sayahet " namliq dangliq maqalede,Heytgah Mesjidi, kop qizziqarliq qilip teswirlengen,


1442 - Yili

Qeshqerge hökümran bolghan hakim beg- saqit mirza özining wapat bolghan uruq- jemetlirini mushu qebristanliqqa depne qilghan. Uruq- tughqanlarning qebrisini yoqlap kelgen kishilerning namaz oqushi üchün hazirqi Heytgah JAmisining ichkiriki meschit ornida bir kichik meschit saldurghan. ------(Menbe
ibrahim niyaz ependining ‘tarixtin qisqiche bayanlar’ Qeshqer uyghur neshiryati 1989-yili )

mana bu heytgah jamisining asasi bolup toprdashlar qaldurghan yaponche izahatlar bolsa heytgha jamisining kengeytilish jeryni bolup uning asas ysalaghan waqti 1442-yilidur

Ötken Esirning axirlirida Yaponche yézilghan chüshendürüshning Google.com ning mexanik terjime mashinisida terjime qilin'ghan tekisti töwendikidek(Az qismi tüzitildi, köpinchisi aptomatik terjime bolghachqa xataliq,noqsanlar xeli köp,shunga peqet paydilansanglarla bolidu):
Mosque Heytgah (Idkah)

Unregistered
02-12-09, 14:59
http://www.funnybud.com/wp-content/uploads/2009/11/DSC015272.JPG

Unregistered
02-12-09, 20:06
Uyghur‎ > Xewerler > Tepsili xewerler
' Qeshqerni körmekchi bolsingiz, chapsan körüwéling '
Muxbirimiz jüme
2009-12-01
Engliyilik ékspéditsiyichi doglas waytxed 9 ayliq wélisipit sepiri jeryanida yipek yoldiki qedimiy sheher qeshqerge yétip kelgen. U qeshqerde körgenlirini intayin heyranliq we epsusluq ichide bayan qilidu.


www.telegraph.co.uk Din élindi. Süret, AFP/GETTY ning.

Süret, qeshqer kochiliridiki sétimchiliq bilen shughulliniwatqan oqush yéshidiki yash ösmur balilarning körünüshi.


Doglas waytxed 5 - Iyul weqesidin kéyinki Qeshqerning weziyitini mueyyen derijide yorutup bérishke tirishqan. Waytxed ependi qeshqerde körgenlirini engliyide chiqidighan télégraf gézitide élan qildi.

Bu yil martta engiliyidin wélisipit bilen yolgha chiqqan ékspéditsiyichi doglas waytxed, yawropadiki 10 döletni késip ötkendin kéyin, türkiye, iran, türkmenistan özbékistan, tajikistan we qirghizistanlarni arilap ötüp yipek yolidiki qeshqerge yétip kelgen.

U, özining wélisipitlik ékspéditsiyidini " wélisipit xatiriliri" témisida bu yil marttin buyan engliyide chiqidighan télégraf gézitide élan qilip kelmekte idi. Uning qeshqerde körgenliri mezkur gézitining 1 - Dékabirdiki sanigha " wélisipit xatiriliri: shinjangning kapitalistik inqilabi" témisida bésildi.

Doglas waytxed qeshqerge kelgendin kéyin, özi barmaqchi bolghan "yashlar méhmanxanisi" ni tépish yolda til bilmigenliki üchün herxil awarichiliqlargha yoluqqan we bir saettek aware bolup axiri "sayahetchiler qarshi élinidu" dégen inglizche wiwiska ésilghan bir kichik ashpuzulgha kélip tolimu xushal bolghan.

U mundaq yazidu: " qolumdiki inglizche - Xitayche sözlük kitabigha qayta qariwalghandin kéyin, muqerrer qaymuqush ichide dukangha kirip keldim. Halbuki, ensirishimning bihajet ikenliki ispatlandi."

"Kechlikingiz xeyrlik bolsun ependim, janablirigha qandaq yardimim kérekkin?" dep qarishi aldi bir külümsirep turidighan kütküchi mukemmel 40 yillardiki inglizche puraqta.

Özini "mon" dep tonushturghan kütküchi yigit doglas waythedni bir méhmanxanigha bashlap apirip qoyghan. Doglas axirida sözlük kitabi élip xitayche " rehmet " dep kütküchi yigitke minnetdarliqini bildürgen. Emma kütküchi yigit sel térikken rewishte: " yoqsu ependim. Manga bu gepni qilmang. Men uyghurmen. Xitay emes," dep jawap bergen.

Aptor qeshqerning uyghur élining jenubidiki bostanliq sheher ikenlikini we uyghur élide uyghur musulmanlar yashaydighanliqini bayan qilghandin kéyin: "uyghurlar peqet til we chiray - Turqi jehetlerdila emes, belki yene nurghun tereplerdin xitaylardin alahide perqlinip turidighan we ottura asiya xelqliri bilen köp ortaqliqqa ige xelq iken" dep yazidu.

U yene, uyghur éli nopus qatlimining mezkur zémingha toxtawsiz kéliwatqan xitay aqqunliri sewebidin barghanche özgirishke bashlighanliqini qoshumche qilidu.

Aptorning bayan qilishiche, u chüshken méhmanxanining kütüsh zalida bir sayahetchiler mulazimet merkizi bar bolup, uni mezkur méhmanxanigha bashlap kelgen kütküchi uyghur yigit shu sayahetchiler merkizide ishligen iken. Emma 5 - Iyul weqesidin kéyin uyghur élige kélidighan sayahetchilerning sani körünerlik derijide kémeygen bolghachqa, uyghur yigit sayahet merkizidiki xizmitidin ayrilghan.

Etisi etigende özi esli chüshmekchi bolghan yashlar méhmanxanisining qeshqerning qedimiy sheher rayonida ikenlikini uqqan aptor, méhmanxanini izdep qedimiy sheher rayonigha ötken we heyran qilghan.

Aptor öz heyranliqi we ejeblinishlirini munu jümlilerge mujessemligen: "men öy chéqish bilen tolimu aldirash traktorlar toplashqan bir kochidin öttüm. Bu qedimiy sheher emestu& qedimiy sheher choqum bek kona bolush kérekqu& bu ikki ming yil ilgiriki sheher, meshhur yipek yolining eng muhim tügünliridin biri we sherq bilen gherb doqurushqan, tawar we idiyiler almashturulghan jay idi. U tarixiy sheher idi, qoghdap qélish buyruqini shundaq ijra qilamsiler& siler bularning hemmisini chéqip tüzlimekchi, shundaqmu&"

Aptor uyghur élide élip bériliwatqan kapitalistik islahat jeryanida xitay hökümitining qedimiy qeshqerni pütünley bitchit qéliwétidighanliqini sezgenlikini bayan qilip mundaq yazidu: "axsham qedimiy qeshqer rayonini tapalmasliqim heyran qalarliq emes iken. Her bir ayning ötishi bilen bu egri yéyilghan kochilar bara ‏ - Bara ghayib bolmaqta iken. Bu kochilargha yandiship, bu yerdiki qulupsazlar, kawapxanilar, zerger, gilemchi, yaghachchilar, chayxanilar we gilem sodigerliri menggülük ghayib bolmaqta iken."

Ékspéditsiyichi aptor doglas waytxed, qeshqerde pütken kündilik xatirisining axirida, gerche xitay hökümiti mezkur qedimiy sheherni chéqip, ornigha salghan égiz binalar qeshqerge mueyyen derijide meblegh sélish pursiti élip kelgen bolsimu, xitayning bu xil islahatni xuddi medeniyet qaraqchiliqi sheklide élip bériwatqanliqini, qedimiy sheher rayonigha yéngidin tiklengen uyghurche pasondiki bezi qurulushlarning intayin külkilik ikenlikini bayan qilip:" mana bu qeshqer: u pütünley xitayche sheherlerge teqlid qilinghan sheherge aylinip kétishtin ilgiri, qeshqerni körmekchi bolsingiz, chapsan küriwéling" dep maqalisini ayaghlashturidu.

Waytxed ependining qeshqerde körgenliri heqqide yézilghan bu sayahet xatirisi qeshqerning 5 - Iyul weqesidin kéyinki eng yéngi ehwali bolup, uningda qedimiy qeshqerning chéqilish ehwali bir qeder roshen yorutup bérilgen.

Derweqe, xitay hökümiti bu yildin bashlap qedimiy qeshqer rayonini pütünley chéqip özgertish qurulushini qattiq qolluq bilen yürgüzgen. Xitay hökümet axbaratliri tarqatqan melumatlargha qarighanda, qedimiy qeshqerning 85 pirsenti chéqilip 200 mingdin artuq nopus binagha yötkilidiken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


Bésish Ewetish

Pikir - Qarashliringizni otturigha qoyung
Pikir - Bayanliringiz tor bashqurghuchisi teripidin testiqlinishi kérek bolup, tor bette shu zaman élan qilinmaydu. Bir az waqittin kéyin, pikir - Bayanliringizning testiqlanghan yaki testiqlanmighanliqini qayta tekshürüp körüshigizni soraymiz. Pikir - Qarashliringizni töwendiki jedwel arqiliq, uyghur kona yéziqi boyiche yolliyalaysiz.


Isim (ixtiyar)


Sheher (ixtiyar)


Pikir - Qarashliringiz


Uyghur qizi :

Tarx menggü öchmes! u büyük iznalar qelbimizdin we tarx bétidin menggü öchmeydu! <br>issit, wetendiki chéghimda oqushush we iqtisad tüpeyli muqeddes qeshqer shehrini körüshke muyesser bolmighan idim. Kéler yili wetenge qaytsam ﯪta-ﯪNamni ilip sayahet qilip kélermen désem, qeshqerning esli simasi alliqachan berbat boldi emesmu? shundaqtimu, qeshqerni bir körüshke alla nésip qillar he?

2009-12-02 01:38

Isimsiz oqurmen :

Qeshqirimni hejep séghindim! kichik chaghlirimdiki eslimiler emdi qaytlanmas eslimila bolup qalarmu -He?! <br>héytgahlarni, östengboyidiki kawapxanilarda chay ichip yighilip olturghan chonglarni..Miwe-Chiwe sitiwatqanlarning qizghin towlashliri...Qurban héyt harpisidiki ﯪdem ötküsiz halettiki sétish üchün sheherge ilip kirilgen sanaqsiz qurbanliq qoylarni... <br>Öyümni...Bularni emdi bir ömür körelmesmenmu?! <br>xuda ! özüng bar! mini hör wetinimde köz yumushqa nisip qilghaysen!

2009-12-01 23:45

Barliq pikir - Bayanlarni körüsh.

Unregistered
02-12-09, 20:53
Hey IMM degen kot-kot mekyan: Sen emdi rezilliktin eship shermendilikke otkili turupsen. Normal ademler ozi yazghan nersini "dangliq maqale" dep atimaydu. Sening yazghining "dangliq maqale" emes, paypaq yazmilar. Sening kallang yezilghan nersilerning supitige baha berishke ishlimeydu. Shuni biliwal.


Yuqiridiki ,;" Yurtqa Sayahet " namliq dangliq maqalede,Heytgah Mesjidi, kop qizziqarliq qilip teswirlengen,


bolidu):
Mosque Heytgah (Idkah)

Unregistered
30-04-10, 08:51
Yuqiridiki ,;" Yurtqa Sayahet " namliq dangliq maqalede,Heytgah Mesjidi, kop qizziqarliq qilip teswirlengen,


1442 - Yili

Qeshqerge hökümran bolghan hakim beg- saqit mirza özining wapat bolghan uruq- jemetlirini mushu qebristanliqqa depne qilghan. Uruq- tughqanlarning qebrisini yoqlap kelgen kishilerning namaz oqushi üchün hazirqi Heytgah JAmisining ichkiriki meschit ornida bir kichik meschit saldurghan. ------(Menbe
ibrahim niyaz ependining ‘tarixtin qisqiche bayanlar’ Qeshqer uyghur neshiryati 1989-yili )

mana bu heytgah jamisining asasi bolup toprdashlar qaldurghan yaponche izahatlar bolsa heytgha jamisining kengeytilish jeryni bolup uning asas ysalaghan waqti 1442-yilidur

Ötken Esirning axirlirida Yaponche yézilghan chüshendürüshning Google.com ning mexanik terjime mashinisida terjime qilin'ghan tekisti töwendikidek(Az qismi tüzitildi, köpinchisi aptomatik terjime bolghachqa xataliq,noqsanlar xeli köp,shunga peqet paydilansanglarla bolidu):
Mosque Heytgah (Idkah)


Mana Bu Yurtumdiki Tereqqiyatsizlik,heddidin ziyade Kembighelchilikke ohshash heqiqetlerni korup konglum bozulup yighlap saldim.;" Hajim " diyishti tughqanlirim bir nersige kongulsiz boldila bolghay,?" men ulargha ochuq qilip eyttim,;" Men Qeshqerni bunchiwala Haneweyran ,kichikkine bir Yurt dep oylimighan idim , shuninggha konglum bozuldi ," didim.;" Dunyada Yurt jiq , Istanbulmu Yurt, Istanbulning mawu beshida olturghan Uyghurlarmu,; Men Istanbulluq deydu, awu beshida olturghan Uyghurlarmu.; Men Istanbulluq,deydu, dimisimu heqiqetende ikkisila Istanbulluq amma ikkisining Oyining arilighi 60-80 Kilometir kelidu. mana Sheher dep buni deymiz . Bizde 80 Kilometir ariliq digen Orpe-adet, chiray-shekil, Til-shiwiliri bashqiche bolghan ikki Yurt iken, mesilen ,; Yengisar Qeshqerge 80 Kilometir kilidu, 40 Kilometir neyninglardiki Atushluqlar ozlirini Yaqa Yurtluq hisaplaydu," disem bir Bajam manggha qarap,;" Hajim sili tehi buni bilmeydikenla,; Shening ichidiki Qizlarning Toylighi 20-25 Ming Koy, Shening teshidiki Qizlarning Toylighi 5-10 Ming Koy, Mana mushundaq chong periq bar," didi.