PDA

View Full Version : Bing tuanni emeldin qaldurush, muqimliqning aldinqi shertidin ibaret !



RFA obzori
28-11-09, 16:21
http://www.rfa.org/uyghur/obzor/obzor-parhat-11272009191134.html/story_main?encoding=latin

Unregistered
28-11-09, 18:20
http://www.rfa.org/uyghur/obzor/obzor-parhat-11272009191134.html/story_main?encoding=latin

Bingtuenni emeldin qaldurush, muqimliqning aldinqi shertidin ibaret

Obzorchimiz perhat muhemmidi

2009-11-27

Xitay metbuatlirida körsitilishiche, xitay merkizi hökümitining 11 - Ayning 4 - Küni yuqiri derijilik emeldarlardin terkip tapqan 400 kishilik ghayet zor tekshürüsh ömikini sherqiy türkistangha ewetishidiki tüp meqsiti, bu rayonda heqiqiy muqimliqni emelge ashurushning chare - Tedbirliri üstide ilmiy tetqiqat élip bérish bolup, xitay kommunistik partiyisi merkizi komitéti, bu tekshürüsh ömikining doklatigha asaslinip turup, kéler yili 3 - Ayda sherqiy türkistan siyasiti heqqide qaytidin istratégiyilik orunlashturush élip baridiken.

Bingtuenni qandaq qilip yenimu tereqqi qildurush we zoraytish mesilisi bolsa, bu tekshürüsh ömikining eng asasliq tetqiqat témilirining biri bolup, bu ömekning ürümchige kélip qilghan tunji ishi, bingtuenning bash qomandani xua shiféydin sherqiy türkistanning omumiy weziyiti heqqide doklat élish bolghan.

Xitayning döwlet reisi xu jintawmu, 8 - Ayda sherqiy türkistangha qilghan ziyariti jeryanida, bingtuenni tereqqi qildurushning muhimliqini tekitligen, bingtuenning döwletke qoshqan "alemshumul töhpiliri" ge medhiye oqup, bingtuenlik xitaylarni alahide jasaretlendürgen idi.

Démek, bunungdin shuni körüwélishqa boliduki, xitay merkizi hökümitining bundin kéyin sherqiy türkistangha qarita yürgüzidighan herqandaq siyasitide, bingtuenni zoraytish, kéngeytish we tereqqi qildurush asasiy nishan qilinidu. Emeliyette bolsa uyghurlarning xitay merkizi hökümitidin kütiwatqan eng zor telep we ümidlirining biri -- Bingtuenning derhal emeldin qaldurulup, bingtuen teripidin manapol qiliwélinghan yer - Zéminlarning yerlik xelqqe qayturup bérilishidin ibaret idi.

Chetellerdiki uyghur siyasiy paaliyetchilirila emes, hetta xitay démokratlirimu bingtuenni sherqiy türkistan rayonidiki muqimsizliqning we milliy toqunushlarning bash menbiyi dep qarimaqta we bingtuenni emeldin qaldurushning, bu rayonda muqimliqni saqlashning aldinqi sherti ikenlikini tekitlep kelmekte.

Chünki, bingtuenning ötmüshi we qilmish - Etmishlirini, shundaqla bingtuenlik xitaylar bilen yerlik xelqning nöwettiki ot bilen sudek munasiwitini közde tutqanda, "bingtuen" kelimisi bilen, "muqimliq" kelimisini bir orungha qoyush yaki ikkisinila birge saqlap qélish esla mumkin emes, jezmen ikkisining biridin waz kéchish kérek.

Xitay kommunistlirining pishiwasi maw zédongmu eyni chaghda bingtuen bilen muqimliqning ikkisidin birini tallashqa mejbur qalghan we 1975 - Yili 3 - Ayning 25 - Küni buyruq chüshürüp bingtuenni emeldin qaldurghan idi. Chünki shu chaghda, bingtuen bilen yerlik xelq otturisidiki nepret we düshmenlik tuyghuliri yuqiri pellige chiqqan, bingtuenlik xitaylar bilen yerlik xelq otturisida su, yaylaq we yer - Zémin talishish sewebidin kélip chiqqan jenggi - Jideller pütün rayongha yéyilghan, bingtuenlik xitaylar bilen yerlik xelq otturisida her zaman zor bir qanliq toqunush yüz bérish we bu toqunushning hakimiyetke qarshi omumyüzlük bir xelq isyanigha aylinish xewpi mewjut idi.

Riyalliqqa baqqinimizdimu, maw zédungning bu xil tallishining ijabi ünüm bergenlikini, bingtuen emeldin qaldurulghan 75 - Yilidin, bingtuen qayta eslige keltürülgen 1981 - Yilighiche bolghan mezgil ichide sherqiy türkistanning omumi siyasiy weziyitining hazirqigha qarighanda xélila muqim ötkenlikini körüwélish mumkin.

Bingtuen eslide maw zédungning biwaste buyruqi bilen 1954 - Yili qurulghan, maw zédungning meqsitimu, xuddi hazirqi xitay rehberlirining oylighinidek, bingtuen arqiliq yerliklerni nazaret astigha élish, bingtuenning zorawan küchige tayinip turup muqimliqni saqlash we bingtuen arqiliq yerlik xelqni assimiliyatsiye qilip yoqitish meqsitini emelge ashurush idi.

Emma bingtuen, maw zédungning oylighinining del eksiche bir netije bergini üchün, axirida teqdirge ten bérip, liwini chishlep turup bingtuenni emeldin qaldurushqa mejbur qalghan idi.

Epsuski, ding shawping bashchiliqidiki ikkinchi ewlat xitay rehberliri maw zédungdin sawaq almidi, maw zédung ölüp 5 yildin kéyin, yeni, 1981 - Yili 12 - Ayning 3 - Küni xitay kommunistik partiyisi merkizi komitétining biwaste qarari bilen bingtuen qaytidin eslige keltürüldi.

Bingtuen eslige keltürülgendin kéyin, ilgiri yerlikke qoshuwitilgen yer - Zéminlar zorluq küch bilen hessilep qayturup élindi, bingtuenning térritoriyisi we nopusi tiz sürette kücheytildi.

1990 - Yili bingtuen, merkizi hökümetke biwaste qarashliq ölke derijilik memuri orun qilip bikitildi. Bunung bilen, "shinjang uyghur aptonom rayoni" ning zémini ichide, "bingtuen" dep atalghan yene bir memuri ölke peyda boldi we sherqiy türkistan rayoni ikki chong memuri rayongha bölündi.

Bügün bingtuenning nopusi, sherqiy türkistanning omumi nopusining 11 - 12 Pirsentini teshkil qilidu, emma, bingtuen teripidin biwaste kontrol qiliwélinghan yer kölimi, pütün rayonning omumi yer kölimining yérimigha yéqinraqini teshkil qilmaqta.

Démek bingtuen, yerlik xelqning memuri jehettiki heq - Hoquqlirighila emes, iqtisadi jehettiki heq - Hoquqlirighimu éghir derijide tajawuz qilip kelmekte.

Bundaq bir sharaitta, xitay merkizi hökümitining bingtuenni emeldin qaldurup, yerlikler bilen xitay köchmenliri otturisidiki ziddiyet we toqunushlarni peseytish uyaqta tursun, eksiche bingtuenni yenimu zoraytish we tereqqi qildurushni tekitlep kiliwatqanliqi, emeliyette éghir derijidiki bir siyasiy mesuliyetsizlik we tewekkülchilik idi.

Undaqta xitay hakimiyiti bingtüenge néme üchün bu derijide ehmiyet biridu ?

Xitay hakimiyitining zuwani hésablanghan shinxua axbarat agéntliqi teripidin, bu yil 8 - Ayning 31 - Küni élan qilinghan, "bingtuen, shinjangni échish we tereqqi qildurushning alahide yoli" digen mawzudiki chong hejimlik tekshürüsh doklatida؛ bingtuenning ehmiyiti we körsetken töhpiliri heqqide toxtilip, 1962 - Yili 4 - Ayda, ili rayonida sowét ittipaqigha chong qéchish weqesi yüz bergendin kéyin, bingtuenning derhalla 53 polkining xitaylirini yötkep kélip, ularni 60 mingdin artuq qachqundin boshighan öy - Makan we qoro - Jaylargha orunlashturup, chégraning amanliqigha kapaletlik qilghanliqi, qachqunlardin qalghan térilghu yer we charwichiliq meydanlirining ishlepchiqirishini ötküziwélip eslige keltürgenliki؛ yene, 1962 - Yilidiki xitay - Hindistan urushida, bingtuenning 1200 neperge yéqin xil esker ajritip bérish bilen birge yene, xitay armiyisining pütün arqa sep teminat wezipisini öz üstige élip, urushning ghelibige érishishide intayin mohim rol oynighanliqi, hazir bingtuen qarmighidiki 58 chégra polkining, 2019 kilométirliq chégra léniyisini qoghdash wezipisini ötewatqanliqi we buning, xitayning dölet chégra mudapiesi üchün intayin muhim ehmiyetke ige ikenliki, hazirgha qeder bingtuenning xitay ölkiliridin yötkep kilingen 120 ming neper xitay jinayetchini özgertish we orunlashturush wezipisini orundap bolghanliqi, 1983 - Yili xitayda jinayi ishlar jinayetchilirige qattiq zerbe bérish herikiti bashlanghandin buyan, bingtuenning xitaydiki 18 ölkide éghir qamaqqa höküm qilinghan jinayetchilerni yötkep kélip terbiyilesh wezipisini öz üstige élip kiliwatqanliqi, peqetla 1983 - Yilidin buyan bingtuenning jemii 40 mingdin artuq xelq eskirini seperwerlikke keltürüp, mekit, poskam, barin, ghulja .... Qatarliq köpligen jaylarda yüz bergen milliy topilanglarni basturushta aktip rol oynighanliqi we bu jeryanda jamaet xewpsizlik organlirigha masliship, 500 din artuq atalmish "bölgünchi unsur" ni tutup bergenliki we bu arqiliq, pütün xitayning bixeterliki we sherqiy türkistan rayonining muqimliqi üchün ghayat zor muhim rol oynighanliqi alahide teriplengen hemde bingtuen, " shinjangning muqimliqini saqlashtiki yadro küch" dep körsitilgen.

Démek, yuqiriqi bayanlar, xitay hakimiyitining néme üchün bingtuenni tereqqi qildurush we zoraytishqa bunchiwala ehmiyet bériwatqanliqini yorutup béridighan delillerdin ibaret.