M.Tohti
29-10-05, 09:32
Chong dewletler we dahi supitidiki rehberler mutleq kop waqitlarda helqaradiki ust-qurulmining olchemlirini eng toghra shekilde koreligen we ozining milli menpeetini mewjut zamandiki dinamiklerdin nahayti etrapliq paydilinip himaye qilalighan dewletler we rehberlerdur.
Chunki helqara siyasi ustiqurulmilar ohshimighan waqit we makan ichide ozining ishlesh ret tertiwini we nizamlirini shekillenduridu. 2-dunya urushidin kiyinki dunyada shekillengen siyasi ustiqurulma we uning arqisidin uliship meydangha kelgen soghuq urush mihaynizimliri qatarliq yengi dunya weziyiti uchun barliqqa kelgen helqara nizamlar we dewletlerdin halqighan siyasi usti qurulmilar del bu sozimizge misal bolidu. 2-dunya urushidin kiyin otturigha chiqqan birleshken dewletler teshkilati, Shimaliy Atlantik ehdi teshkilati (NATO) we Sovitler bloki dep atalghan Warshawa ehdinamisige sadiq dewletler putunliki we tehi yeqnda yeni 11-Sintebirdin kiyin shekillengen helqara terrorizimgha qarshi birliksep digenler del bu hil helqara mihaynizimlar teripidin shekillendurulgen ortaq nizam we ortaq siyasi herket planlirining ismi idi. Yuqarqidek nizam we siyasi ustiqurulmilarning rohigha ozini maslashturalmighan dewletler kunlerning otishige egiship ozlirini yalghuzluqqa gherq qilghan we yepiq jemiyet bolup yashash yolini tallighan dewletler hisaplinidu. Eng yengi missal Saddam’ning aqiwiti. Shimaliy Koriye we Kubalarmu hazirghiche ichige bikingen, tashqiy dunyadin ayrilghan bir qepezde yashashqa mejbur bolawatidu.
Hitayning 1979-yilidiki 3-omum yeghini we bu yeghinda alghan sirtqa echilish we islahat qarari del Hitay yuz tutqan mutleq bikinmichilik siyasitining halakitidin qutulishighan asas salghan boldi we Hitay hazirghqi kunlerge kilelidi. Hitayda yuz Bergen bu ozgurushler del Hitayning ozini dunyadiki ozguriwatqan siyasi ustqurulmilarning bir parchisigha aylandurush we yalghuzluq girdawigha halak qiliwatqan Mao’ning rehberlikidiki milli bikinmichilik siyasitini tashlighan 1979-yilidiki tarihi qararliri bilen munasiwetlik.
Dewletlerning dunya siyasi sitimisigha maslishishi bir qanche basquchtin otidu. Likin bularning ichidiki eng rushen halda gewdilinidighini yenila tashqiy siyaset we tashqiy siyaset zorlighan, mejburlighan siyasi shertlerning memliket ichide yolgha qoyulup emililishish jeryani bolup hisaplinidu. Yalghuz tashqiy siyasettiki ozgurushler bilen dunya siyasi ustqurulmisining bir parchisigha aylanghili bolmighinidek, dewlet aparatliridiki mentiq we siyasi ang islahati bir dewletning tashqiy dunya bilen qanchilik halda putunleshkenlikining eng tipik korsetkuchliridin birsi.
Hem yolgha qoyghan tashqiy siyaset yoli bilen we hemde ozliri tallighan tashqiys siyaset mejburlighan siyasi shertlerni dewlet ichi mihaynizimining dinamik parchisigha aylanduralighan dewletler kelgusige yuzlengen, dunyada hormetke sazawer bir orungha erisheligen dewletler hisaplinidu. Yeqinda Turkiyede yuz berghen ozgurushler del shu seweptin nahayti mohim ehmiyetke ige. Chunki Yawrupa Birlikige kirish basquchigha qedem qoyghan Turkiye, ozining Jumhuriyetining qurulishidin buyanqi waz kechilmes dep qaralghan siyasi mihaynizimlirini (eskerlerning hakimliqidiki dewlet Milli Biheterlik Komititidiki islahatlar), edliye qanun orunliridiki butlashqan nizamlirini bir birlep kozdin kochurup, barliq dewlet aparatlirida zorur bolghan islahatlarni bir-birlep emelge ashurush bilen, ozlirining jismani jehettinla emes, belki rohiy jehettinmu Yawrupa Birlikidek dewletlerdin halqighan bir organning bir parchisigha aylinishi aldidiki shert sharayitlarni hazirlawatidu. Bu yolning ahiri Turkiyediki Turk wetendashliri uchun parlaq istiqpal beghishlaydighan netijilerni elip kelishide hich shek yoq.
Yene bir tereptin, ozini islah qilghandek korunush beriwatqan Hitay Helq jumhuriyiti bolsa, dunya Tijaret teshkilatigha qatnishish bilen bezi orunlashqa tegishlik helqara mejburiyetlerni oz zimmisige alghan bolsimu, ozlirining atqan imzalirigha sadiq bolushtek peziletni jari qildurup, Hitay dewlitidiki jismani we eqliy emgekning muqeddeslikige munasiwetlik qanun we nizamalarni helqara olchemlerge maslashturshnuing koyida yurushning ornigha, yandin egip otush, ozige kirek bolghan maddilargha jan jehli bilen esiliwilish, likin gerche oz helqining menpeetige paydiliq bolsimu Hitay Kommunist Partiyesidek mustebit bir hakimiyet orginining menpeetige zit kilidighan her qandaq belgulimilerni atlap otup kitishtek bir yolni tutup, yenila zamanimizdiki bikinmichilkni yolgha qoyuwatidu.
Birleshken dewletler teshkilatigha eza bolghan dewletler teripidin 1947-yilidin buyan qobul qelinip bir birlep imzalanghan Kishilik Hoquq Universal Bayannamisi, Birleshken dewletler teshkilatining siyasi, mediniy, ijtimayi we ammiwi heq hoquqlar ehdinamisi qatarliq helqara nizamlar tehiche Hitay parlamintining qobul qelishigha erishelmidi.
Balilar hoquqi, puqralarning diniy erkinliki, erkin sozlesh we piker bayan qelish hoquqi…………. qatarliq helqara olchem dep qaralghan universal nizamlar Hitay dewliti teripidin ret qelinghan uqumlar bolup keldi. Bu nizamlarning ret qelinishi hergizmu Hitaydiki puqralarning ammiwi menpeetlirining ihtiyaji bolmastin, belki putun hoquqni oz changgilida tutup turiwatqan Hitay Kommunist Partiyesining hakimiyet tutush menpeetige mas kelgini uchun shundaq boluwatidu.
Del shu seweptin, Hitay halighanche sirtqa echilghanliqini we her jehettin tereqqi qilghanliqini jar salsun, hazirqi tutiwqatqan dewlet(Kommunistik Partiye) milli siyasiti Hitaydiki puqralarning ammiwi menpeetlirini ret qiliwatqan we bir ochum hakimiet beshidikilerning menpeetini himaye qiliwatqan bir eqimgha wekillik qilidu. Shundaq bolghini uchun bu yolning ahiri halaket yoli bolup hisaplinidu.
Bu jehettin eytqanda Hitayning mewjut weziyiti dewlet ichide oz puqralirining, helqarada bolsa dunya milletlirining kozini boyaydighan sahta mihaynizim ustige insha qeliniwatidu. Hitay impiriye dewlitining uzliksizliki uchun beliwatqan bu qedemler, dewletning mewjutliqining eng bashtiki sherti bolghan oz puqralirigha chakarliq qelishtek ana prinsiptin uzaqlashqanliqi uchun uzun muddet put tirep tiralmaydu. Hitay Kommustik Partiyesidin heq hoquq tamasida yurgen Hitay Puqraliri, heq hoquqning berilmeydighanliqini, iane qilinmaydighanliqini, del eksiche Huddi Hitay Kommusnistik Partiyesi qolgha kelturginidek telep qelip qolgha elinidighanliqini his qelip yetidu. bu kunler nahayti yeqin koruniwatidu.
hazirghiche Hitay Kommunistik Partiyesidin chikinip chiqish dolquni bu yonulushke yuzlengenlikning ipadisi
Sherqiy Turkistan Milli dawasi bu jehettin eytqanda yalghuz Hitay bilenle cheklengen bir dawa bolmastin, jiddi ozgurush ichidiki dunya siyasi mihaynizimlirining yonuslishi bilenmu zich munasiwetlik. Hitay Tashqiy ishlar Ministerining bu qetimqi BDT yeghinida yenila atalmish “Sherqiy Turkistan terrorchiliri†din soz echishi del Hitay dewlitining Sherqiy Turkistan Milli azatliq herkitini dunya siyasi ustiqurulmisining himayisini qolgha kelturush yoli bilen yenimu basturush signalining yip uchliridin ibaret.
Shundaqken muhajirettiki Sherqiy Turkistan dawasi ozgurush ichidiki dunya weziyitidin ozini ayrip qarimasliqi, soz we herkitide yenila dunyadiki omumi weziyetning himayisini qolgha kelturushning koyida bolishi nahayti mohim.
Hazrighiche Sherqiy Turkistan Dawasigha wekillik qilghan milli rehberlirimiz bu noqtini toluq chushunup yetken shehsler boldi we milli dawayimizni bu siyasi guzergah’ta elip mangdi.
Milli Rehbirimiz Hormetlik Rabiye Hanimning yeqindin buyanqi elip barghan zor utuqluq paaliyetliri we tashqiy dunyagha Bergen signalimu del bu ana prinsiplar ustidin yurutiliwatidu.
Dunya Uyghur qurultiyi yeqinda ilan qilghan Muyinhin Hitapnamisida otturigha qoyulghan ehdinamilar, Sherqiy Turkistan dawasining dunyada shekillengen muntizim qimmet qarashlardin, helqaraliq nizamlardin qet’I ayrilmaydighanliqining hojjiti bolup, milli dawayimizni helqaralashturshta, helqimiz qobul qilidighan, himaye qilidighan milli desturgha aylandurushta mohim ehmiyetke ige. Hitayning halakiti muqerrer we Sherqiy Turkistan Milli dawasi ozi kutken siyasi ghayini emelge ashurushta togha yolda kitiwatidu.
Chunki helqara siyasi ustiqurulmilar ohshimighan waqit we makan ichide ozining ishlesh ret tertiwini we nizamlirini shekillenduridu. 2-dunya urushidin kiyinki dunyada shekillengen siyasi ustiqurulma we uning arqisidin uliship meydangha kelgen soghuq urush mihaynizimliri qatarliq yengi dunya weziyiti uchun barliqqa kelgen helqara nizamlar we dewletlerdin halqighan siyasi usti qurulmilar del bu sozimizge misal bolidu. 2-dunya urushidin kiyin otturigha chiqqan birleshken dewletler teshkilati, Shimaliy Atlantik ehdi teshkilati (NATO) we Sovitler bloki dep atalghan Warshawa ehdinamisige sadiq dewletler putunliki we tehi yeqnda yeni 11-Sintebirdin kiyin shekillengen helqara terrorizimgha qarshi birliksep digenler del bu hil helqara mihaynizimlar teripidin shekillendurulgen ortaq nizam we ortaq siyasi herket planlirining ismi idi. Yuqarqidek nizam we siyasi ustiqurulmilarning rohigha ozini maslashturalmighan dewletler kunlerning otishige egiship ozlirini yalghuzluqqa gherq qilghan we yepiq jemiyet bolup yashash yolini tallighan dewletler hisaplinidu. Eng yengi missal Saddam’ning aqiwiti. Shimaliy Koriye we Kubalarmu hazirghiche ichige bikingen, tashqiy dunyadin ayrilghan bir qepezde yashashqa mejbur bolawatidu.
Hitayning 1979-yilidiki 3-omum yeghini we bu yeghinda alghan sirtqa echilish we islahat qarari del Hitay yuz tutqan mutleq bikinmichilik siyasitining halakitidin qutulishighan asas salghan boldi we Hitay hazirghqi kunlerge kilelidi. Hitayda yuz Bergen bu ozgurushler del Hitayning ozini dunyadiki ozguriwatqan siyasi ustqurulmilarning bir parchisigha aylandurush we yalghuzluq girdawigha halak qiliwatqan Mao’ning rehberlikidiki milli bikinmichilik siyasitini tashlighan 1979-yilidiki tarihi qararliri bilen munasiwetlik.
Dewletlerning dunya siyasi sitimisigha maslishishi bir qanche basquchtin otidu. Likin bularning ichidiki eng rushen halda gewdilinidighini yenila tashqiy siyaset we tashqiy siyaset zorlighan, mejburlighan siyasi shertlerning memliket ichide yolgha qoyulup emililishish jeryani bolup hisaplinidu. Yalghuz tashqiy siyasettiki ozgurushler bilen dunya siyasi ustqurulmisining bir parchisigha aylanghili bolmighinidek, dewlet aparatliridiki mentiq we siyasi ang islahati bir dewletning tashqiy dunya bilen qanchilik halda putunleshkenlikining eng tipik korsetkuchliridin birsi.
Hem yolgha qoyghan tashqiy siyaset yoli bilen we hemde ozliri tallighan tashqiys siyaset mejburlighan siyasi shertlerni dewlet ichi mihaynizimining dinamik parchisigha aylanduralighan dewletler kelgusige yuzlengen, dunyada hormetke sazawer bir orungha erisheligen dewletler hisaplinidu. Yeqinda Turkiyede yuz berghen ozgurushler del shu seweptin nahayti mohim ehmiyetke ige. Chunki Yawrupa Birlikige kirish basquchigha qedem qoyghan Turkiye, ozining Jumhuriyetining qurulishidin buyanqi waz kechilmes dep qaralghan siyasi mihaynizimlirini (eskerlerning hakimliqidiki dewlet Milli Biheterlik Komititidiki islahatlar), edliye qanun orunliridiki butlashqan nizamlirini bir birlep kozdin kochurup, barliq dewlet aparatlirida zorur bolghan islahatlarni bir-birlep emelge ashurush bilen, ozlirining jismani jehettinla emes, belki rohiy jehettinmu Yawrupa Birlikidek dewletlerdin halqighan bir organning bir parchisigha aylinishi aldidiki shert sharayitlarni hazirlawatidu. Bu yolning ahiri Turkiyediki Turk wetendashliri uchun parlaq istiqpal beghishlaydighan netijilerni elip kelishide hich shek yoq.
Yene bir tereptin, ozini islah qilghandek korunush beriwatqan Hitay Helq jumhuriyiti bolsa, dunya Tijaret teshkilatigha qatnishish bilen bezi orunlashqa tegishlik helqara mejburiyetlerni oz zimmisige alghan bolsimu, ozlirining atqan imzalirigha sadiq bolushtek peziletni jari qildurup, Hitay dewlitidiki jismani we eqliy emgekning muqeddeslikige munasiwetlik qanun we nizamalarni helqara olchemlerge maslashturshnuing koyida yurushning ornigha, yandin egip otush, ozige kirek bolghan maddilargha jan jehli bilen esiliwilish, likin gerche oz helqining menpeetige paydiliq bolsimu Hitay Kommunist Partiyesidek mustebit bir hakimiyet orginining menpeetige zit kilidighan her qandaq belgulimilerni atlap otup kitishtek bir yolni tutup, yenila zamanimizdiki bikinmichilkni yolgha qoyuwatidu.
Birleshken dewletler teshkilatigha eza bolghan dewletler teripidin 1947-yilidin buyan qobul qelinip bir birlep imzalanghan Kishilik Hoquq Universal Bayannamisi, Birleshken dewletler teshkilatining siyasi, mediniy, ijtimayi we ammiwi heq hoquqlar ehdinamisi qatarliq helqara nizamlar tehiche Hitay parlamintining qobul qelishigha erishelmidi.
Balilar hoquqi, puqralarning diniy erkinliki, erkin sozlesh we piker bayan qelish hoquqi…………. qatarliq helqara olchem dep qaralghan universal nizamlar Hitay dewliti teripidin ret qelinghan uqumlar bolup keldi. Bu nizamlarning ret qelinishi hergizmu Hitaydiki puqralarning ammiwi menpeetlirining ihtiyaji bolmastin, belki putun hoquqni oz changgilida tutup turiwatqan Hitay Kommunist Partiyesining hakimiyet tutush menpeetige mas kelgini uchun shundaq boluwatidu.
Del shu seweptin, Hitay halighanche sirtqa echilghanliqini we her jehettin tereqqi qilghanliqini jar salsun, hazirqi tutiwqatqan dewlet(Kommunistik Partiye) milli siyasiti Hitaydiki puqralarning ammiwi menpeetlirini ret qiliwatqan we bir ochum hakimiet beshidikilerning menpeetini himaye qiliwatqan bir eqimgha wekillik qilidu. Shundaq bolghini uchun bu yolning ahiri halaket yoli bolup hisaplinidu.
Bu jehettin eytqanda Hitayning mewjut weziyiti dewlet ichide oz puqralirining, helqarada bolsa dunya milletlirining kozini boyaydighan sahta mihaynizim ustige insha qeliniwatidu. Hitay impiriye dewlitining uzliksizliki uchun beliwatqan bu qedemler, dewletning mewjutliqining eng bashtiki sherti bolghan oz puqralirigha chakarliq qelishtek ana prinsiptin uzaqlashqanliqi uchun uzun muddet put tirep tiralmaydu. Hitay Kommustik Partiyesidin heq hoquq tamasida yurgen Hitay Puqraliri, heq hoquqning berilmeydighanliqini, iane qilinmaydighanliqini, del eksiche Huddi Hitay Kommusnistik Partiyesi qolgha kelturginidek telep qelip qolgha elinidighanliqini his qelip yetidu. bu kunler nahayti yeqin koruniwatidu.
hazirghiche Hitay Kommunistik Partiyesidin chikinip chiqish dolquni bu yonulushke yuzlengenlikning ipadisi
Sherqiy Turkistan Milli dawasi bu jehettin eytqanda yalghuz Hitay bilenle cheklengen bir dawa bolmastin, jiddi ozgurush ichidiki dunya siyasi mihaynizimlirining yonuslishi bilenmu zich munasiwetlik. Hitay Tashqiy ishlar Ministerining bu qetimqi BDT yeghinida yenila atalmish “Sherqiy Turkistan terrorchiliri†din soz echishi del Hitay dewlitining Sherqiy Turkistan Milli azatliq herkitini dunya siyasi ustiqurulmisining himayisini qolgha kelturush yoli bilen yenimu basturush signalining yip uchliridin ibaret.
Shundaqken muhajirettiki Sherqiy Turkistan dawasi ozgurush ichidiki dunya weziyitidin ozini ayrip qarimasliqi, soz we herkitide yenila dunyadiki omumi weziyetning himayisini qolgha kelturushning koyida bolishi nahayti mohim.
Hazrighiche Sherqiy Turkistan Dawasigha wekillik qilghan milli rehberlirimiz bu noqtini toluq chushunup yetken shehsler boldi we milli dawayimizni bu siyasi guzergah’ta elip mangdi.
Milli Rehbirimiz Hormetlik Rabiye Hanimning yeqindin buyanqi elip barghan zor utuqluq paaliyetliri we tashqiy dunyagha Bergen signalimu del bu ana prinsiplar ustidin yurutiliwatidu.
Dunya Uyghur qurultiyi yeqinda ilan qilghan Muyinhin Hitapnamisida otturigha qoyulghan ehdinamilar, Sherqiy Turkistan dawasining dunyada shekillengen muntizim qimmet qarashlardin, helqaraliq nizamlardin qet’I ayrilmaydighanliqining hojjiti bolup, milli dawayimizni helqaralashturshta, helqimiz qobul qilidighan, himaye qilidighan milli desturgha aylandurushta mohim ehmiyetke ige. Hitayning halakiti muqerrer we Sherqiy Turkistan Milli dawasi ozi kutken siyasi ghayini emelge ashurushta togha yolda kitiwatidu.