PDA

View Full Version : Hurizlik digen maqalini nedin korush mumkin?



Unregistered
05-11-09, 23:07
Salam, dostlar
"Hunrizlik" digen muhim eslimini nedin korgili bolidu?
Rehmet

Unregistered
06-11-09, 00:53
Xunrizlik




Neshriyattin

Qolingizdiki «xunrizlik - qanxorluq» namliq bu eser merhum alim asim baqining hayatining axirlirida yézip qaldurghan tarixiy eslimisi bolup, bu eser almutada neshir qilinidighan «yéngi hayat» gézitining 1992 yili 3 - 5 - 7 - 10 nuyabir sanlirida (omumiy 3630 3631 3632 3633 - sanliri) «pinhan tutulghan qatilliq» dégen témida (azraq qisqartilip) élan qilin’ghan. Biz buqétim sherqiy tükistan jumhuriyiti qurulghanliqining 60 yilliqi, exmetjan qasimi qatarliq inqilabiy rehberlerning qurban bolghanliqining 55 yilliq xatire kuni munasiwiti bilen bu tarixi eserni qayta eynen neshir qilduq.

Eserde exmetjan qasimi qatarliq inqilabiy rehberlerning öltürülüshige munasiwetlik bügün’giche sir bolup kelgen weqeler janliq, delil pakitliq bayan qilinip, merhum rehberlerge qisqiche baha bérilgen bolup, melum paydilinish qimmitige ige.

Eser merhum mu’ellipning öz qolyazmisidin eynen köchürüp élindi we mu’ellipning til uslubimu eynen saqlap qélindi.

Xunrizlik

Bu nahayiti pinhan tutulghan qanxorluq yéqin ötmüshte, biz téxi bekmu uzaqliship ketmigen, esirimizning 1949 yili bash küz éyida sadir boldi.

Uyghuristan xelqlirining söyümlük perzenti, milli azatliq inqilabning rehbiri exmetjan qasimi bashliq bash qomandan général létnat is’haqbeg monunup, bash qomandan orunbasari général mayur delilqan sughurbayup, hökümet ezasi abdukérim abbasup, ish bashqurghuchilar ghéni kérimup, abdurshit iminup, medeniyet uyushma xadimi lojizh hemde exmetjan qasimining mexsus muhapizetchisi osmanjan nasirlar sitalin we uning gumashtiliri teripidin mawzédong bilen kélishilgen halda ustiliq bilen uyushturulghan térrorluqning qorbani bolushti.

40 yildin ashtiki, bu qatilliq paji’ening siri échilmidi. Nadametler bolsunki shu dewir weziyitining qabahiti we hakimiyitining biyogratik déktaturisi ijtima’i angning teqip qilinishi we ikki qara küch sowét, xitay ghayiwi birliki mana shu adaletsizlikning niqabini yirtip tashlashqa imkan bermidi.

Xristi’an ilahiyatchisi awgostning « gheplette yatqan xelqni oyghitish üchün uning tarixini oyghat! » dégini ming kerre heqiqet idi. Nahayiti éghir teqipte, gheplette qalghanliqimizdin hesret, nadametlirimiz, jebri elemlirimiz qelbimizdin tashqirigha chiqmay buruxtum bolup qalghan iduq.

Ashkariliqning sharapiti bilen, uyghurlar élining addi puqrasi, shu tupraqning bir perzenti bolush süpitim bilen yürektiki dertlerni töküsh, ichki tuyghularni ochuq ashkara bayan qilishni mana 42 yilni ötküzüp jezim ettim.

* * * * *

Qanxorluqning bashlinishini weqege biwaste ishtirak etken étibarliq shexstin anglaymiz.

Sowét razwétchiki ghulja shehiridiki chong shipaxanining yétekchi wéraji (1945 1948 ) hemmige tonulghan hakim jappar 1976 yili küzde tashkentike teshrip qilghanda manga töwendikilerni sözlep bergen idi:

Molla asim sanga bir mexpiyetlikni éytishni qarar qildim. Bilisenki, yéshim anchige bérip qaldi. Saqliqimmu jayida emes. Tesadiflar bilenmu, yaki bendilik qilipmu bu mexpiyetlik men bilen kitip qalmisun, uchaghda rohim tinich bolmaydu. Shu muddi’ada bar heqiqetni éytip ichimni boshitiwalay, shunchilik ichimdin köyüp kül bolghinim yéter....

1949 yili 24 awghust küni etigende öyümge (fironzi sheheri a. B )polkownik derijilik bir urus (herbi we puqrache kiyin’gen) kirip keldi. Salamlashqandin kéyin, tekellüp bilen: «sizni almatogha chaqirwatidu, mashina teyyar» dédi. Urus millitige mensup polkownikning turqi tombati bekmu jiddi, puqra kiyimidiki shexsning qiyapitidin razwét xadimi ikenliki bilinip turatti. Biz herbiylerning kéchik wéllis mashinisida almuta shehirige qarap yolgha chiqtuq. Besh sa’etke sozulghan sepirimiz jeryanida turmushtiki addi weqeler mawzusida qisqa söhbetler bolghinini istisna qilsaq méni kim? Néme zörüriyet bilen chaqirghanliqi heqqide birer isharet bolghini yoq. Beribir énkiwédé(dölet xewipsizlik idarisi a. B) chaqirghanliqini hés qilattim. Rastinla shundaq boldi. Manga yaxshi tonush énkiwédé mehkimisining hoylisigha kirginimde, ghéni kérimupqa közüm chüshti. U yash bir yigitke némilernidu tapiliwatqandek köründi. Mashinidin chüshüpla ghéni kérimuptin: «ependim keldimu?» dep soridim. U, «he! ependim shu yerde» dep qisqichila jawab berdi we men bilen semimi körüshti. Xoshhalliq tuyghugha chömüldüm. Ichkirige, heshemetlik imaretning ikkinchi qewitige kötürülidikenmen. Rehber xanisida exmetjan qasimi, is’haqbeg we delilqanlargha közüm chüshti. Ular uzun üstelning ong qanitida jay élishiptu. Sol qanitida ikki natonush puqra kiyimdiki kishiler we abdukérim abbasup, ularning arqisida bir xitay kishi (uni héch körmigenmen), ishiktin kirgen ong terepte abdurshit iminop orun aptu. Men semimi salam bilen ularning hal ehwalini sorawatqinimda ghéni kérimup kichik bir papkini kötürüp kirip keldi de, exmetjan qasimining yénidin orun igellidi. Men ghuljidiki tonush bilishler, bolupmu manga köp rapawetler körsetken ghéni baturning salametlikini (u 1945 yili arshangda yaridar bolghan idi) sorawatqinimda, yuqirida olturghan urus millitige mensup bashliq sözümning bélige tepti:

Yoldash hakim japparéwéch, xitap qildi manga tikilip jiddi qiyapette, ghuljidin kelgen wekillerni siz yaxshi tonuysiz. Biz bir qanche mesile buyiche söhbetleshmekchimiz. Siz xalisane xizmet terjimanliq qilip bersingiz xursen bolar iduq.

Bijanidil dep jawab berdim men.

Men moskwadin kéchila uchup keldim. Isim... Familem... (isimdin chéqiptu) yéngi xitay rehberliki bilen kélishimge asasen bu wekiller pékin’ge (béyjinggha) bérip 1 nöwetlik siyasiy meslihet kéngishige qatnishishi kérek. Bu kéngesh kün tertiwige qoyilidighan mesililer we shu mesililerge bizning munasiwitimiz qandaq bolishi heqqide bir pikirge kélishiwélishimiz kérek. Men uluq dahimiz yoldash sitalinning körsetmilirini bijirish wakalitige igimen. Shu nerse bizge melumki, siyasiy meslihet kéngishide xitay xelq jumhuriyitining élan qilinishi we xitay hududining bir pütünlüki asasiy mesile bolidu. Wekillirimiz bu heqtiki qarashlirini, munasiwetlirini bayan qilishi we nihayet moskwaning pozutsiyisini asasiy destur qilishimiz shert we lazim.

Men bu sözlerni birmu bir terjime qilip berdim. Exmetjan qasimi we ghéni kérimuplar terjimige éhtiyaj sezmigen halda diqqet étibari bilen bir nersilerni xatirlep olturatti. Abdukérim abbasup méning terjimemni xitay kishige xitay tilida yetküzetti.

Qéni, yoldash exmetjan qasimow,

Sözini dawamlashturdi moskwadin kelgen wakaletlik rehber, éytingchu, siyasiy meslihet kéngishide «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dégen tizis otturigha qoyulsa, qandaq ipade bildürisiz?

Exmetjan qasimi hör, musteqil, muzepper uyghuristan dewagiri süpitide ichki tuyghulirini éniq, uchuq iz’har qildi:

Uyghuristan’gha musteqil, öz özini bashqurush hoquqi bérilishi, bu hoquqni siyasiy meslihet kéngishi étirap qilishi shert.

Rehberge exmetjan qasimining sözlirining mutleqa maqul chüshmigenlikini uning qiyapitidin, qolidiki qelemni üstelge urup turishidin bilgili bolatti. U özini meghrur tutqan halda söz bashlidi:

Ulugh weten urushida gétlir pashizmini yenjip tashliduq. Eyni waqitta xitaygha qarshi urush qilghan we bizge jiddi xewip tughdurghan yapun millitarizmini teslim qildurduq.

Yéngi xitayning azatliqi we bir pütünlüki hazirqi dewirning eng zörür teliwidur. Xitay xelq jumhuryiti élan qilinishi, dölet bayriqi we géribining namayish itilishi chong tarixi ehmiyetke igidur. Tarixta «shinjang gherbiy ölke, xitayning gherbiy ölkisi» dep qeyit qilin’ghanliqini inkar qilip bolmaydu. Biz: «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dep hésaplaymiz. Bu ölkide gomindang istibdati hökümranliq qilip, mehelli xelqlerni tarixta misli körülmigen derijide ézip, xorlap kelgenlikidin inqilab partlidi. Bu milli azatliq inqilabqa asasiliq yardemni biz körsettuq. Biz qoral yaraq bermisek, herbiy yönilishlerge rehberlik qilmisaq, herbiy qisimlarni, siyasiy rehberlerni yardemge kirgüzmisek bu inqilap ghelibe qilalmaytti. Shinjangda üch wilayet azat boldi. 11 maddiliq bitim imzalandi. Bu ishlarning hemmiside bizning yardimimiz, meditimiz asasiy orun tutidu. Qisqisi, uyghurlar némini telep qilishqan bolsa, biz shu teleplerni tuluq qandurduq. Köp qan töküldi. Shundaq iken, «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dégen mesile otturigha qoyulsa, étiraz bildürüsh héch qandaq payda bermeydu. Yéngi xitay shinjang xelqlirining bextiyar kélichiki üchün rehname bolghusidur.

Men bu sözlerni jümlimu jümle, eynen terjime qilip berdim.

Moskwa rehbirining sözige qoshumche qildi puqrache kéyin’gen qazaq rehber:

Ikkinchi jahan urushining ghelibisini temin etken sowét xelqi tinch ijadi hayatqa, döletni qaytidin tikleshke ötti. Xitay azatliq urushimu uzaq dawam qilip, axiri ghalibiyet bilen ayaqlashti. Gomindang we gongsendang tereptin milyonlighan kishiler qurban boldi. Emdilikte xitay xelq démokratik hakimiyitini tiklesh, erkin nepes élish dewri bashlandi. Xitay xelq démokratik hükümiti «shinjang» xelqining arzu armanlirini qanduridighanliqigha ishinish kérek. Bu démek, «shinjang xitayning ayrilmas gherbiy ölkisi» dégen tuyghuni anggha singdürüp, dostluq, qérindashliqni kücheytish zörür. Xitay ulugh millet, eyni waqitta aka millettur.

Qazaq rehbirining sözi ayaqlishishi bilen exmetjan qasimi özini uyghuristan xelqlirining pak niyetlik perzendisi süpitide tonup, uyghurlarning shanliq tarixi, medeniyiti, til yéziqi we edebiyat sen’iti ikki esirdin buyan buzghunchiliqqa uchrap, teqip étilgenliki, mehelli xelqning étiqadi boghup tashlan’ghanliqi heqqide pakitlar bilen sözlep ketti. Exmetjan qasimi terip etken mödhish weqelerning qeliblerni örtigenliki, dölet bayliqining talan taraj qilin’ghanliqi, gunahsiz dillargha tigh sanjilghanliqi, birehim, bishepqet, sheytan le’in qiyapitidiki basqunchilar uyghuristanni «shinjang» (yéngi tépilghan yer, yéngi ölke) dep atighanliqi we aqiwet mustemlikichilik siyasitini qanunlashturghanliqi heqqide qaynap téship sözlep ketti. Exemetjan qasimining iztirapqa tolghan qelbide ötkenki shexsilerge nésip bolmighan étiqad, weten azatliqi üchün merdane küresh qilish ghaye yüksekliki mustehkem idi. Bu yükseklikke zamanni toghra bahalash kelgüsige ümidwarliq qarash üchün jür’et jasaret qoshulup bir pütünlükni teshkil qilghan idi.

Mustebitlikning ijtima’iylashqanliqi, dep sözini dawam qildi exmetjan qasimi insan pikir zikrini nida tuyghulirini boghushtin, étiqadni teqip astigha élishtin, tilni istémaldin chéqirishtin, erkini boghup tashlashtin ibaret esheddi qanxorluqta körüldi. Uyghuristan xelqlirining esiri, siyasiy riqabiti herbiy toqunushni teqezza etti. Üch wilayet inqilabiy ene shundaq weziyette partlidi. Lékin inqilabning tizginini xelqning qolidin bashqilar tartip aldi.

Siz «shinjang» atalmisini istémalgha kirgüzgen idingizghu? Keskin su’al bilen exmetjan ependi sözini bölüp tashlidi. Moskwa rehbiri «shinjangda tinchliq we xelqchiliqni himaye qilish ittipaqi » ni siz qurghan idingizghu?

He! men ghuljidiki sowét pasonéstira bashliqi dobashinning qet’iy teliwi we buyriqi bilen shundaq nam qollinishqa mejbur bolghanmen. Eger buyruqni bija keltürmisem hayatim xewip astida qalatti. Buni men chüshinip yetkenmen. « shinjang» bolsa bolsun, lékin wetenning azatliq yolidiki ghayiwi niyetlirim berbat bolmisun, dégen mexsette « ittipaq» ni teshkil qildim. Shekilde emes, asasiy mezmunda chong ishlarni emelge ashurushqa kirishtim.

Shu deqiqide général létnat is’haqbeg monunup qaynap ornidin turup ketti:

Uyghuristanning her bir puqrasi ghaye, pikir we qarashliri öz ara mushterek bolghan. Ene shu «ittipaq» qa uyushqan soldatlardur. Kelgüside ittipaq xelq azatliq partiyisige aylan’ghusidur. Shu chaghda millitarist qomandan zozongtang terennum etken «shinjang » öz özidin, tarixtin öchidu.

Bes! dédi moskwa rehbirining jehli chiqip, sepsetiwazliqni yighishturunglar! shinjangda milliy inqilabni biz bashlap bergenmiz. Uning netijisinimu biz chiqirimiz. Bizning pikirimizge qarshi chiqish yoqilish démektur. Siz exmetjan qasimaw sowét ittipaqi terbiyisini körgen, moskwada mexsus korsini tamamlighan, ulughwar meqsetlerge xizmet qilishni sherep dep ant ichkenlikingizni estin chiqiriwatisiz. Hazirqi weziyet siz üchün heqiqi imtihan sinaqtur.

Insan qétip qalidighan, bir muqamda ish köridighan mashina emes, qet’iy dadil jawab berdi exmetjan qasimi sowét terbiyisini körginim rast. Sowét ittipaqi we uning tashqi siyasiti üchün xizmet qilishni jezm etkinimmu rast. Buni hayatim tarixidin öchürelmeymen. Waqitlarda xarap bolghan memliket uyghuristanning awazi ichige chökken idi. Pütün etrapni qorqutush, iztirap, teshwish, ümidsizlik cholghap alghan idi. Emeldarlardin qorqush, jasus jallatlardin qorqush, hakimiyet we tüzümdin qorqush, chet’el ademliridin qorqush dehshet salatti. Uyghuristan xelqlirining közliridiki nur, qeddidiki qudret, tilidiki erkinlik, dilidiki jür’et, étiqadidiki ishench sun’ghan idi. Memliket xelqi allahtin bashqa héch nersige ishenmes idi. Men uyghuristan’gha qedem qoyghinimda tarixta héch körülmigen paji’elerge guwah boldum. Goroh goroh qamash, qatilliq, sürgün ewij alghan idi. Qelbim örtendi, ghezep nepritim qaynap tashti. Xelqqe peqet azatliq, musteqilliq kérek idiki, bu üchün janni aliqan’gha élip merdane küresh qilishtin bashqa héch bir yol yoq idi. Shundaq küresh milliy azatliq inqilab nilqa rayunidin partlidi. Gomindangchilar köp qoralliq küchke ige bolsimu xelqning gheziwige qarshi turalmidi. Mana shu inqilab méni terbiylidi, özgertip tashlidi. 1947 yili uyghuristanning qishlaq, wilayet, sheherlirini arilap chiqtim. Xelqning qelbige qulaq saldim. Esri zulumning paji’eliri méning étiqadimnimu, chüshenchemnimu tüptin özgertip tashlidi, hayatqa pütünley bashqichila qarashqa mejbur boldum. Ötmüshtiki qarashlirimni tüptin özgertiwetti. Uyghuristanning perzenti bolushtek ulughwar ghayige ige qildi. Emdilikte bu ghayidin qaytish xa’inliqtur. Ulugh girozin sha’iri taras shiwchinko «kimning öz ana yurtigha muhebbiti bolmisa, uning qelbi méyip, méyiptinmu qashshaqtur» déginini eslesh ja’iz dur.

Bes! xitap qildi moskwa rehbiri. Is’haqbeg ikkinglar bilen alahide sözlishimiz. Qéni, siz général mayur yoldash delilqan éytingchu, «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dégen mesile qoyulsa, qandaq pikirde bolisiz?

Men exmetjan qasimini qollaymen. Bizning ghayiwi niyetlirimiz bir we özgermestur.

Him közliri chaqnap ketkendek boldi moskwa rehbirining, hemmingla bir qazanda qaynighan ikensizler, de qéni körimiz.

Yoldash abbasup siz néme deysiz?

Yéngi xitay xelq jumhuryiti bir pütün döletni démokratik asasta qayta quridiken, shinjang xitayning bir ölkisi bolghan halda muxtariyat temin étilse eyni muddi’a bolatti.

Abbasupning jawabidin moskwa rehbirining yüzige tebessüm yügürdi.

Siz yoldash lojizh pikiringizni bayan qilsingiz?

Men yoldash abbasupni quwwetleymen. Shinjangdiki xitay kommunistlar partiyisi teshkilatining asasiy meqsitimu shu.

Maqul pikir didi, moskwa rehbiri we exmetjan qasimining yénida néminidu bir nersilerni papkidin éliwatqan ghéni kérimupqa közi chüshüp, tekebburane:

Sizning pikiringiznimu bileylichu? Dédi.

Bu nejip peziletlik kemsoqum yigitning namini moskwa rehbiri tilgha almastin közige tikilip turiwaldi. Uqumushluq ghéni kérimup salmaqliq bilen dane dane sözlep jawab berdi:

Uyghuristan besheriyet eqil cheshmisi köz achqan, büyük ellamilar, mutepekkurlar, sha’ir yazghuchilar, danishler, baxshilar, sen’etkarlar shan shöhret tapqan ewliyalar memlikitidur. Dunya medeniyiti tarixida uning orni alahide dur. Shuning üchün öz musteqilliqini saqlap qélishi, özige özi hakim bolishi kérek. Chetke béqinip yashash emdi mümkin emes, ijtima’iy ang oyghandi. Azat bolishi kérek. Men hörmetlik exmetjan qasimini qollap quwwetleymen.

Moskwa rehbiri «bu shumtekni exmetjan qasimi bihude egeshtürüp yürmigen iken, de» dégen xiyalgha kélip qaldi. Weqening ehwalidin bir xulasige kelgen rehber abdurshit iminuptin pikir sorashni muddi’a etmidi. Abdukérim abbasupning jawabidin kéyin, exmetjan qasimini (shu qatarda is’haqbeg we delilqannimu )hazirqi weziyetning rawajidin arqida qalghan, uzaq kelgüsige qarap toghra xulase chiqiralmaydighan kalte pem shexsiler süpitide eyibleshke, hetta haqaretleshke ötti:

Ash bergen qazan’gha tükürmeslik kérek. Sowét ittipaqi jahanda birinchi sotsiyalistik qudretlik dölet. Pütkül dunya poroltaryatlirining dahiliri lénin, sitalin, jahan xelqlirining ulugh yol bashlighuchiliridur. Ulugh dahimiz sitalin dewrimizning léninidur. Sonmas quyashimizdur. Biz bu quyashimizning parlaq nuridin behre élip parlaq kelgüsige qedem tashliduq. Xitay hökümitimu sitalin quyashidin behrimendur. Uning méhri muhebbitige, rehnemalikige muhtajdur. Siler kim siler? Bitayin exmetjan qasimining quruq sepsetilirige usul oynighanlar sowét hökümitining, ulugh dahimiz sitalinning nepritige uchraysiler. Bu gunahni biz héch qachan köchürelmeymiz. «shinjang» xelqi we uning rehberliri yéngi xitay hökümitini ten élip, uning rehberlikide bextiyar yashimiqi, öz bextini tapmiqi kérek. Büyük xitaysiz bextiyar kélichek bolmaydu. Sowét xitay dostliqi mana shu meqsetlerde tiklen’gen.

Moskwa rehbirining sözi tüge tügimeyla exmetjan qasimi sözlep ketti:

Uyghuristanning jahan medeniyiti tarixidiki ornini saqlap qélish, musteqil tereqqi qilishni teminlesh, shanu shöhritini tiklesh eyni waqitta sotsiyalizm qurush bizning eyni muddi’ayimizdur. Büyük xitaysiz bextiyar kélichek bolmaydu yaki uyghuristan xitaysiz nepes alalmaydu, déyish léninizmge zit qarashtur. Lénin öz teqdirini özi belgilesh shu’arini otturigha qoyghan idighu?

Moskwa rehbirining jehli chiqip üstelni urushqa bashlidi.

Büyük dahimiz w. I lénin «sherqte büyük xitay bilen dost bolmay turup chahan sotsiyalizmini qurghili bolmaydu» dégen. Senler léninizmni chala pula öginiwélipla chuqan kötürüshisen, léninizm ri’alizm démektur. Weqelik bilen hésaplashmasliq léninizmge mutleqa zit mepkure, gep tamam.

Moskwa rehbiri ornidin turup uyaq buyaqqa méngishqa bashlidi we moskwaning sözidin chiqmasliqqa, moskwa bilen nepes élishqa dewet qildi. Dewet qildila emes, mejburlidi. Etigen sa’et 10 da bashlan’ghan söhbet kech sa’et 22 giche qattiq kayishlar, söküshler, doq qilishlar, qorqutushlar bilen dawam qildi. Beribir exmetjan qasimi öz pikridin, ghayisidin qaytmidi. Keskin munaziriler, talash tartishlar, hoquq ishlitishler, kemsitishler exmetjan qasimini özgertelmidi. Bu gheyriy qanuni soraqta exmetjan qasimi, is’haqbeg, delilqan, ghéni kérimup, abdurshit iminup (u pikir éytmighan bolsimu loqma tashlap turghan idi)larning pelsepewi qarashliri we uyghuristan xelqliri öz erkige özi ige bolush, musteqil memliketke özi hakim bolush shert we qanundur, dégendin ibaret boldi. Ular öz teqdirlirige qanchilik malamet, qanchilik haqaret we qanchilik qinaqlar bolishidin qilchimu chöchüp ketmidi, dadil turushti.

Men (hakim jappar a. B) terjimanliq wezipini bijirdim. Özemdin birer pikir, birer éghiz qoshumche söz ibare qoshmudum. Her ikki terepning su’al jawablirini eynen bayan qildim. Aqiwet söhbet bir xulasige kélinmey toxtidi. Ete ögün néme bolishni bilmidim. Méning pironzigha qaytishimgha ijazet birishti. Éytish kérekki, bu söhbetning mutleq mexpiliki, her qandaq shara’itta ashkarilanmasliqi, eger birer tiwish chiqip qalghudek bolsa, béshim kétidighanliqi heqqide qattiq agahlandurulup til xet élishti. Méni yene shu polkownik pronzigha élip qaytidiken. 290 kélomitirliq musapini qizil qiyamet bilen bastim. «qeyerde méni étip tashlaydikin!» dégen mödhish xiyal bilen ming ölüp ming tirilip nepes aldim. Mana shu «uh» 27 yildurki, yürügümde pinhane halda dawam qilip kéliwatidu. Héch kimge tinmidim. Emma özemdin özem yénip, köyüp kül bolup, «uh» tartip kéliwatimen. Emdi chidamim tügidi. Sen méni toghra chüshen’gin, de men bendilik qilip qalsam eng bolmighanda qebrimge bérip bu dehshetlerni ashkara qilsang, rohim tinich bolidu. Bashqa ilaj yoq. Men sanga ishinimen.

Hakim jappar 10 yil éghir késel bolup, bu késellik uning qeddini pükti, tilini kemtüklidi. Lékin u bu nahayiti pinhan tutulghan qanxorluqni talantiliq sha’ir we zhornalist abdughupur qutluqqa (u xizmet bilen pironzigha barghinida) azdor köptur sözlep bergenlikini anglidim. 1990 yili küzde hashir wahidi hakim japparni soraqlap barghinida bu qanliq paji’eni madari kélishiche sözlep bergenlikini we üch kishilik guwahlar ishtirakida kasitqa yézip alghanliqidin xewerdar boldum. Hashir wahidining éytishche, alutadiki soraq söhbitige «sherqiy türkistan xelq jumhuryitining re’isi marshal élixan törige meslihetchi bolghan muxsin abdullinmu qatnashqan iken. Hakim jappar bilen muxsin abdullin qedinas dost, ghayiwi meslekdash bolghini üchünmu yaki najiye weqe sadir bolup qélishtin éhtiyat qilghanmu, manga muxsin abdullin ishtirakni éytmighan idi. Kéyinki sürüshtürüshlerde hashir wahidining melumatining toghriliqi hetta eng kona razwétchik mensur ependi (mensur ruziyuw) mu qatnashqanliqi melum boldi. Epsuski, bu ikki shexsi bu pinhane qanxorluqni pash qilmay, özliri bilen bille élip kétishti.



* * * * *



Biz bu söhbetni hergizmu bihude qelemge almiduq. Kéyinki dewirdiki özini özi pash qilip élan qilin’ghan matéryallar, xelq ichidiki gep sözler we shübhiler bu söhbet qanliq térrorluqning bashlinish bolghanliqini körsetti.

Sitalinizm chet’el kishilirining milliy idrakigha, wetenni söyüsh exlaqigha, tarix, kélichek aldidiki mes’uliyetning yiltizigha palta uridighan siyaset ikenlikini ashkariliq we paklinish dewri ispatlap berdi. Sitalinizmning dehshiti qorqunchi tirik wizhdanni asaretke salghan idi. Exmetjan qasimi bashliq milliy rehberlirimizni almutagha chaqiriwélip tehqirligen, haqaretligen, «shinjang xitayning ölkisi» dep mejburlighan rehberlikning némini meqset qilghanliqini biz emdiletin chüshiniwatimiz. Hayat qanuni shundaqki, herqandaq paji’ening iptida’i sewebi bolghinidek, intihasi aqiwétimu bolidu. Melumki tarixning nigahi roshen.

Bu qanunsizliqning yüz berginige yérim esirge yéqin bolsimu, bezibir imansiz rehberler ta bügün’giche birer éghiz söz achmay ichide saqlap keldi. Beziliri bolsa saqlighiniche bu dunyadin ketti.

Ehli möminlerning aghzida «exmetjan qasimi bashliq milli rehberlirimizni sitalinning gumashtiliri urup, qiynap öltürgenmish» dégen sözler éghizdin éghizgha we milliy chégralardin halqip köchüp yürdi.

1949 yili mart éyida ghulja shehiridiki u q q (uyghur, qazaq, qirghiz) kulubida seypidin ezizi ziyalilar jama’etchilikige: «exmetjan qasimi bashliq rehberlirimiz ayrupilan hadisisige uchrap halak boldi» dégen shum xewerni élan qilghinida pütün ehli ziyalilar qan yighlap matem tutti. Sha’ir abdurhim yüsüpi: «yalghan, uruslar öltürgen!» dep qattiq étiraz bildürdi. Bu pikir qanchilighan ziyalilar, sha’ir we yazghuchilarni qattiq shübhilendürdi. Köpchilik ziyalilar, rehbiri xadimlar weqening tüp mahiyitini anglap yetmigenliktin birer artuqche kelime éytip qoyushtin éhtiyat qilishti. Ötmüshtiki paji’elerdin xewerdar bolghan ayrim shexsler xujiniyaz haji, élixan töre sowét razwétchikliri teripidin teqip étilgenlikini, xujiniyaz hajini ürümchi shehiridiki sowét konsulghanisi ejilidin burun ujuqturghanliqini, élixan törini bir kéchidila oghurlap kétip tashkentte nezerbent qilghanliqini esleshti. Beribir ayrupilan paji’esi emes, qandaqtur sirliq qatilliq yüz bergenlikini hés étishetti.

Razwét melumatlirigha étibar qilidikenmiz, shu waqitlarda (1948 yili) bayqal köli étigide xitaygha kirgüzilidighan sowét razwét bülümi (uning rehbiri polkownik m. Kaganowéch) jiddi pa’aliyet körsitiwatqan bolup, melum süyiqestler shu yerde emelge ashurilatti. Shu qatarda «exmetjan qasimi bashliq milli rehberler shu yerde qetli étilgen» dégen gep sözlermu qulaqqa chélinatti.

Üch wilaeyet milliy azatliq inqilab dewride ilim pen we meripetning köpligen sahipliri yétiship chiqqan, mes’ul wezipilerni bijiriwatqan idiki, ötkür did, zéhin bilen weqelikni güzütishetti. Bolupmu ularning exmetjan qasimige bolghan méhri muhebbetliri cheksiz idi. Exmetjan qasimining herbir heriketliridin, söz we éntilishliridin zoqlinip uning saghliqi üchün köyünetti. Paji’e ularning qelblirini örtep tashlidi. Eslide exmetjan qasimi bash bolghan hökümet wekilliri royixitini ghuljidiki sowét pasolstiwasi tüzgen bolup, ularni béyjingdin mawzédongdin? Téligiramma kélishi bilenla almotagha ewetidu. Bu weqeliktin «sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti» we uning riyasiti ghapil qalidu. Eger béyjinggha wekil ewetish zörür iken, uni hökümet riyasiti yighinda bar meslihet saylishi, otturigha qoyilidighan mesililerni muhakime qilishi we qarar qobul qilishi shert we zörür idiki, bu ishlar mutleq étibardin chette qalidu.

Eslini alghanda bu pütünley qanunsizliqtur.

Mawzédong nami bilen ewetilgen üch sehipilik téligirammining esli «cholpan» mejmu’eside élan qilin’ghanki, uningda mawzédongning qoli yaki muhuri yoq. Xitay yéziqidiki quruq yazma téligiramma hashiyiside seypidinning töwendikiche desti xéti bar.

«bu telebke bina’en, exmetjan tüwenjang, is’haqbeg, abbasup, delilqan, lojizhlardin ibaret wekiller ömiki 1949 yili 8 ayning 22 küni sowét arqiliq yolgha chiqti. 8 ayning 27 küni bayqal üsti taghlirida ayrupilan weqesi bilen qurban boldi. 9 ayning 5 küni men toji, alimjan, janilar yolgha chiqip, 15 küni béyjingge keldim. Seypidin.»

Seypidinning bu destixéti nahayiti köp shübhilerni tughduridu. Birinchidin, u exmetjan qasimi bashliq rehberlerning sowét itipaqigha ketkenlikini, paji’ege yoluqqanliqini öz waqtida bilgen. Lékin nahayiti pinhan tutqan. Xelqqe alte aydin kéyin élan qilghan. Ikkinchidin, «sherqiy türkistan xelq hökümiti» ning qararisiz özi bashliq töt kishi béyjinggha wekil bolup barghan.

Étibardin saqit qilmayliki, exmetjan qasimi namidin mawzédonggha yézilghan uyghurche téligirammidimu seypidinning destixétide munular yézilghan.

« pütün memliket xelqlirining yéngi siyasiy kéngishi teyyarliq hey’itining mudiri söyümlük mawzédong ependige: ewetken alaqingizni tapshurup alduq. Janabingiz bizge qoyghan mesililer pütün ölke xelqimizning uzundin béri kütken arzu téligidur. Biz xelq azatliq armiyisining ulugh utuqlirini pütün junggo, pütün dunya we pütün ölke azatliqining ghelibisi dep tonuymiz. Shunglashqa biz janabingizning otturigha qoyghan mesilingizge cheksiz teshekkür we xursentchilikimizni bayan qilishimiz bilen öz wekilimizni yighin’gha ewetishni bildürümiz.» hörmet bilen mexsus rayun xelq wekili exmetjan qasimi

1949 20 awghust shehiri ghulja

Bu téligirammidimu exmetjan qasimining qoli yaki muhuri yoq.

Exmetjan qasimi bashliq rehberlerni bir kéchidila qeyergidu élip ketkenlikini bayqighan bezi mes’ul xadimlar, xelq mötiwerliri soraqlighanda seypidin mundaq jawab béridu: «exmet ependimler altaygha xizmet tekshürgili ketti.» seypidin ezizi: ( «ömür dastani eslime 2» béyjing milletler neshiryati 1990 yil 962 bet) yene yazidu:

« exmet ependimler mashina bilen almotagha bérip uyerdin ayrupilan’gha chüshken.» (shu eser, shu sehipe)

Étibar qiling: exmetjan qasimi bashliq rehberler mashina bilen almotagha barghanliqini bilgen seypidin némishqa mes’ul xadimlar we mötiwer zatlargha « altaygha ketti» dep yalghan sözleydu? Aldaydu? Bu saxtipezlikning zemiride (ichide) nahayiti chong xewp sir yoshurun’ghandur.

Téligirammilargha imza chikilmigenliki jawab téligirammini seypidin yazghanliqi we hashiyesige destixet qaldurghanliqi we nihayet exmetjan qasimi bashliq rehberlerning almutagha ketkenlikini sir tutqanliqi qandaqtur mudhish bir weqening (paji’ening) nahayiti puxta bir yoshurun süyiqest uyushturghanliqini anglitidu. Bularning hemmisi heqliq shübhe oyghitidu.

Seypidin yazidu:

« 1949 yili 3 sintebir küni sowét konsulxanisi méni chaqirdi. Biz moskwadin bir jiddi téligiramma alduq. Exmetjan qasimi bashchiliqidiki wekiller ömigi olturghan ayrupilan érkotiski shehiridin ötüp eza baykal téghining yénigha kelgende hawa buzulghanliqi üchün bexitke qarshi taghqa soqulup kitip, ayrupilandiki 17 kishining hemmisi qazagha uchridi.» (shu eser, 422 423 betler) yene dawam qildi:

«men dinglichün’ge (shu waqitlarda hakimiyetni bashquriwatqan xitay emeldari a. B) bu shum xewerni yetküzdüm. U bu xewerni merkezge uxturmaqchi boldi. ... Bu xewerni mutleq mexpi tutushni, es’ed is’haquf, seypillayup, léskin we nebijan qatarliq yoldashlardin bashqa héch kimge uxturmasliqni qarar qilduq. » (shu eser, 424 bet)

Xosh bu paji’eni némishqa xelq ammisidin, üch wilayet hökümitidin yoshurup, mutleq mexpi tutidu? Seypidin dénglichün’ge uchrap uning mesliheti bilen ish körgenlikining tégide néme meqsetler yoshurun’ghan? Es’et, seypullayup, léskin, nebijan qatarliq alte kishila bilishning zörüriytide paji’ening bolishidin aldin’ala xewerdarliqi anglishilmamdu?

Seypidin dawam qilidu:

«9 ayning 8 küni léskinning öyige yighilip ayrudurumgha chiqtuq. Manga terjiman we katip bolup baridighan délin bilen xoja ehmed abdullayiwni soridim. Sürüshtürsem ularni léskin hoylisidiki bir iskalatqa olturghuzup, sirtidin quluplap qoyuptu. .. Men achchiqlinip léskin’ge kayip, bu néme qilghining disem, « buqet’i mexpi» dep jawab berdi.» (shu eser, 463 bet)

Xosh, léskinning ikki xadimni solap qoyghinini «bu qet’i mexpi» dep jawab bergenlikini qandaq chüshenmek kérek? Léskin némini sir tutti? Léskinning jawabidin seypidinning téngirqap qalghanliqining weji néme? Yene dawam qilidu:

«men 1950 yili (féwral) mawjushi bashchiliqidiki xitay wekiller ömiki bilen moskwagha barghinimda sowét terep exmet ependimlerning jesidi tépilghanliqini, xalisa élip kétishke bolidighanliqini éytishti. Almotagha kélip jesetlerni ötküzüp alduq. Shu küni bashqa ayrupilanda ghuljigha élip kélindi. Jesetler eynek yeshiklerge xémiyelik dorilar bilen qaturulup qachilan’ghan iken. Échip körsek, bashqilarning téni parchilinip kétiptu. Yaxshi tonighili bolmaydu. Abbasupning téni pütün, béshi yérilghan. Abbasuw ayrupilandin chüshüp ketken yerdin 20 mitirche yiraqta tash üstide yatqanmish... Éytishliriche, ayruppilan nerse kérek, kiyim kéchek hemmisi köyüp tügeptu. Keng bir parche ormanmu köyüp tügeptu» (shu eser, 467 bet)

Étibar qiling, exmetjan qasimi bashliq rehberlerning jesetliri alte aydin kéyin (küz we qish ötüp) tépilghanliqi, abbasuwning téni (jesidi) ning pütünliki hangwaqtinmu ishendürelemdu? «hemme nerse köyüp tügeptu» dep turuptu, yu abbasupning tash üstide pütün qélishi qandaq tesadip? Axir ayrupilan taghqa urulghan’ghu? Éniq qilip éytmaqchimizki, «jesetler 1950 yili 15 mart küni sowét térritoriyisidin ghulja shehirige éghir musibet we échinish ichide élip kélindi» (adiljan qasimi, «dadam exmetjan» (tarixi eslime) « cholpan» mejmu’esi 85 bet) 1987 yil ürümchi)

Biz yene shuni hem oqughuchimiz étibarigha hawale qilimizki, 1950 yili 16 mart küni bir sowét herbiy kishisi abbasupning inisi xemit abbasupning öyige «teshrip» qilip:

«mana bu sa’et, töt uyul altun we bowingizning portiriti, akingiz abbasupning yénidin élindi. Tapshurup alghaysiz», dep bergen waqtida sa’etning méngip turghanliqini we bowisining resimi zexmilen’genlikini qérindash urughliri, xolum xoshniliri körgen we guwah bolghan. Seypidinning yézishche 8600 mitir igizlikte uchqan samalyut taghqa urulup, hemme nerse köyüp kül bolidiken, abbasupning téni pütün, sa’iti we dadisining resimi köymey saq qalghinigha nanning ong tetürini bilmeydighan kishimu ishenmeydu.

Ehli alemge melumki, pakistan périzdénti ziya’ul heq samalyutta 6000 mitir igizlikte paji’ege uchrighanda ikpaz we samalyottki barliq himayichilardin birer parche söngek hetta kiyimliridin birer puruch tépilmighanliqi, eger birer maddi eshya tépilsa ikispirtiza hadissining sewebini échishqa matériyal béridighanliqini élan qilishqan idighu?

Kéyinki 50 yil ichide mundaq hadisler nahayiti köp boldi. 1949 yili italiyening meshhur «torina» putbul komandisi chüshken samalyot bir ibadetxanigha urulup köyüp ketti. Hemmeylen köyüp külge aylandi. 1958 yili méyonxéndin kötürülgen «élizabét 609 » léyniri tumshughi bilen yerge urulup partlap ketti, héch nerse qalmidi.

1961 yili chilining «grinkrosis» putbol komandisi chüshken samalyut anid taghlirida hadisge uchridi, samalyotmu, jesetlermu tépilmidi.

1969 yili boliwéyning « sétron’gisét» putbol komandisi chüshken samalyot taghqa urulup partlap ketti. Shundaqla 1979 yili özbekistanning «paxtikar» putbol komandisi 8000 mitir igizlikte ikkinchi samalyotqa urulup paji’e yüz bergende her ikkila samalyottiki yoluchilar jesetliridin bir parchimu tépilmidi. Seypidinning jöylüshliri, toghrisi saxtipezliki töwendikiche dawam qilidu: « ayropilan 4000 mitir igizlikke kötürülgende uchquchi kapitan yusupuw ehmed ependiler chüshüp ketken yanbol piriwal dégen jayni körsetti. Qarisam bir parche chong yerning köyüp ketkenliki we uyer buyerde parche parche qara nersiler körinetti. U körün’gen nersiler ularning jesetlirimu bolishi mümkin. .. Ular yaridar bolup, hayat yatqandimu ya? ... Ene exmet ependim: «sanga aq yol bolsun, biz ada qilmighan wezipini sen orunlap kel! dégendek qilidu.» (shu eser, 468 466 betler)

Bu sözge külemsen, köyemsen? Seypidin özini exmetjan qasimining warisi qilip körsetkinige «topida may barmu?» dégen sheytanmu ishenmeydu. Bir danishmen: «yalghanchini yalghini chiqquche qoghlash kérek» dégen iken. Qéni emdi seypidinni qoghlaylichu?!

Seypidin yazidu: « bu mejlisning ikkinchi küni (1949 yili 9 ayning 22 küni ) ju énley manga bu mejliste, exmet ependimlerning qurban bolghanliqini élan qilip, shinjanggha bir teziye téligirammisi yollashni éytti. Men yoldash ju énleyge, hazirche bu ishni qilmay tursaq, ularning wapatini biz barghuche mexpi tutup tursaq, dédim we sewebini éyttim. Ju énley qoshuldi» (shu eser, 490 bet)

Bu mexpi tutush we uning sewebi néme? Xitayning «ataghliq rehbiri»ni sözige kirgüzgen seypidinning qudriti némidu? Yaki ghuljidiki sowét konsulxanisining ijazitisiz ish körüsh mümkin emeslikini bahane qildimiki? Seypidin’ge jumhur re’is élixan törining «ötüp ketken mughember» dep basqan tamghisi ept beshiresini namayish étiwatamdu? Seypidinning meniwi ghayiwi tayanchisi bolghan dénglichünning qiyapiti köz aldigha keldimu ya? Eslide dénglichün seypidin’ge chek chégrisiz abruy mensep wede qilip burnidin yip ötküzüp alghanliqini eske éliwatamdukin! omumen ju énley bilen bolghan söhbetning rohida dölet xarektérlik sir yoshurun’ghandur.

Xulasilap éytsaq, exmetjan qasimi bashliq rehberlerning « ayropilan halakitige uchrighan» dégen oydurma, saxtipezlik, seypidin, dénglichün we sowét konsulxanisi bashliqi dobashinlar ulargha qoshulup es’ed, seypullayup, léskin we nebijanlarning nahayiti ustiliq bilen uyushturghan, uyghuristan xelqlirini aldash, ghurbette qaldurush meqsitide yaritalghan siyasiy rengwazliqtur.

Qachan bolmisun yalghanchiliq, saxtipezlik, rengwazliq pash bolmay qalmaydu. Étayluq, exmetjan qasimi bashliq rehberlerni siyasi meslihet kéngishige (kéngesh 1949 yili 25 sintebirde échilish kérek) bir ay ikki kün burun almotagha yoshurun qet’iy mexpi élip kétishning asasiy sewebi sitalinning körsetmisige ita’et qilish, téz chöktürüsh ikenlikini hakim japparning söhbitidin chüshen’gen iduq. Ular moskwaning sitalinning sözige kirmigen we qet’iy qarshiliq pozutsiyede bolghanliqtin süyiqest uyushturghanliqi, buni samalyot paji’esi dégen saxtipezlik bilen aldimaqchi bolghanliqi öz özidin körünüp turuptu. Pakitlardin ayanki, 1946 yili jumhur re’isi élixan törini bir kéchidila qet’iy mexpi oghurlap ketken idi. Xelq élixan törem qéni? Dep sorighanda seypidin :« böritala arshingida dem éliwatidu» dep yalghan éytqan idi. Axir exmet ependim bashliq milliy rehberler chüshken samalyot hadisige uchrighan iken, némishqa sowét rehberliki xitay rehberlikige teziye élan qilmaydu? Biz 1949 yili awghust, sintebirdiki sowét metbu’atini (merkizi gézitlarni) bashtin axir közdin kechürduq. Samalyotta uyghuristandin 8 kishi, sowéttin 10 kishi halak bolghanliqini metbu’atta teziye bildürüsh qanuni we déplomatik zörüriyet idighu?

Éytish kérekki, eger bu nahayiti ustiliq we puxtiliq bilen uyushturulghan süyiqest bolmisa, béyjinggha sowét ittipaqining térrotiriyisi arqiliq emes, ürümchi, shi’en arqiliq bérish ongushluq we nahayiti maqul idighu? Esleymizki, 1946 yili 11 ayda nenjingda échilghan gomindang xelq qurultiyigha exmetjan qasimi, abbasuplar ghulja, ürümchi, shi’en hawa yoli bilen barghan idighu?



* * * * *



Kéyikni yillarda seypidin üch wilayet milliy azatliq inqilabini pütünley burmilap, saxtilashturup, milliy azatliq inqilabning teshkilatchiliri we asasiliq rehberlirini inkar qilip bir qatar eserlerni élan qildi. Bu eserliride özige yiqin, ghayiwi bir niyet shexsilerni asman’gha kötürüp, hetta üch wilayet inqilabining teshkilatchisi süpitide teriplidi. «tengritagh burkuti» (ürümchi 1989 yil) «ömür dastani» (béyjing 1990 yil) qatarliq eserliride abdukérim abbasup milli azatliq inqilabning teshkilatchisi we rehbiri derijiside medhiylendi. Shu asasta weqelikke mutleqa zit pikir mulahiziliri bilen xitayning mustemlikichilik siyasitini teshwiq terghib qilishqa pütün wujudi bilen kiriship ketti. Üch wilayet milliy azatliq herikitining minglighan ishtirakchiliri we serkerdiliri biz bilen hemnepes yashawatqanliqigha köz yumup, uyatsizlarche saxta dawalarni kötürüp chiqmaqta. Eslide «ötüp ketken mughember» seypidinning qan qénigha singip ketken saxtipezlik, aghmichiliq, munapiqliq tebi’iti, choqunush, tiz püküsh yoli bilen 40 yildin ashtiki «abruy», «mensep» we «iqtisadi imtiyaz»largha ige boldi. Yéqindila u xitay terghibatchisi süpitide qeshqeriyeni aylinip waysap keldi. Uning «wetenning bir pütünliki» «milletlerning dostluqi» mawzusidiki teshwiq terghibati keng mehelliy xelqning gheziwini yenimu kücheytiwetti. Uning munapiqane pa’aliyitige nepretler yaghduruldi. U 1949 yili sintebirde birinchi qétim béyjinggha barghinida kibarliq, hiligerlik hayatqa jan téni bilen shungghup ketken idiki, omumi tedbirlerde, yighinlarda aghzigha kelginini sözlep (özini uyghuristanning birinchi rehbiri dep atap) xitay rehberlikige ebedil’ebed étiqad qilidighan qulgha aylan’ghan idi. U ju énley we mawzédongning shexsi qobulida bolidiken, ular ita’etkar, teyyar malay seypidinni özlirige ezizu mukerrem hésaplap uningdin nahayiti köp payda tégishke ishenchi bildürüshken idi. Bu ishenchini seypidinning emeliyiti « aqlidi».

Lékin, beribir u barche hörmet, abruy, mensep, hoquq we siyasiy iqtisadiy imtiyazlargha ige bolup yashawatqan bolsimu, heqiqi menada xelqning nepritige uchrighan satqin, milliy munapiq bolup, tarixta qaldi. Bu tarixni uyghuristandiki eqlu idreklik, parasetlik, weqelerge biwaste ishtirak etken seypidinning qan tomurliri urushidin toluq xewerdar bolghan sahip qelemler yenimu toldiridu we élan qilidu.



* * * * *



Biz emdi exmetjan qasimining perzenti adiljan qasimining «dadam exmetjan » mawzuluq maqalisi («cholpan» mejmu’esi 4 san 178 186 betler 1987 yili ürümchi) diki ayrim pakitlargha muraji’et qilimiz.

Adiljan yazidu:

«1949 yili 8 ayning 22 küni dadam, is’haqbeg mununup, abdukérim abbasup, delilqan sugurbayup, lojizh, ghéni kérimup, abdurshit iminop, osmanjan nasiri qatarliq 8 neper xadim ghuljidin mashinigha olturup, sowét térritoriyiside ayrupilan’gha chüshüp béyjinggha qarap yolgha chiqti. Bexitke qarshi 8 ayning 27 küni sowét ittipaqining sibiriye bayqal köli hawa boshliqida hadisige uchrap qazagha uchridi.» (mezkur zhurnal 185 bet)

Körülüduki, bu chümlide taghqa soqulup emes, hawa boshliqida hadisige uchrighan.

Ju énley teziye téligirammisda mundaq dep yazidu:

« 1949 yili 9 ayda béyjingge kétiwétip ayrupilan hadisisge uchrap bexitke qarshi qurban boldi.»

Ju énley 1949 yili 11 28 küni (shu zhornal 186 bet)

Seypidin yazidu:

«1949 yili 22 öktebir küni mawzédong shinjangda tinchliq we xelqchiliqni himaye qilish ittipaqi merkizi komititigha téligiram ewetti.» (ömür dastani 459 bet)

Oxshimasliqlargha étibar qiling. Adiljan qasimi 27 awghustta hadissige uchrighan dése, ju énley 9 ayda dep körsitidu. Mawzédung 22 öktebir teziye téligiramma yazsa, ju énley 28 noyabirda (mawzédongdin 1 ay 6 kün kéyin) téligiramma ewetidu. Ikki «ulugh» rehberning teziye téligirammisidiki waqit perqi qandaqtur bir sir, shübhe, eyni waqitta saxtipezlikning op uchuq ipadilinishidur.

40 yildurki, exmetjan qasimi bashliq rehberlerning teqdiri heqqide türlük tümen gep sözler peyda boldi. Buningda mawzédong we ju énleyning teziyeliridiki jiddi perqler, seypidin toqup chiqarghan saxtipezlikler pash qilinip, «ular qestidn ustiliq bilen uyushturulghan térrorluqning qurbani boldi.» dégendin ibaret boldi. Heqiqeten bu qatilliq chong siyasiy süyiqest qet’iy mexpiyetlikide pishshiq teyyarliq bilen uyushturulghan jallatliq, éniqraqi sitalinning xitay rehberliki bilen kélishilgen halda qilin’ghan qebih térrorluq ikenliki éghizlardin éghizlargha, ewladlardin ewladlargha ötti.

Exmetjan qasimi bashliq milliy rehberlerni sowét ittipaqigha élip ketkenlikini yoshurush, qatilliqqa «samalyut hadisisi» dep saxta petiwa bérish, ularning jesetlirini 6 aylap weten’ge qayturup bermeslik, bu qanliq paji’ege baghliq melumatlar, höjjetlerni munapiqlarche yoq qilish sitalinizmning qabahetlik siyasiti idi. Xelq söygen rehberlerning béshigha kelgen melametler, qiynaqlar tepsilati shu kün’giche mexpi tutulishi, mesile qanchilik chigish we mödhish bolmisun, uni pütün rohiyiti bilen öginish, xulasilash, ularning teweruk namlirini xelqige, wetinige qayturup bérish emdi bizge nisip boldi. Bu muqeddes we shereplik wezipini üstimizge alghan ikenmiz, nöwettiki söhbitimiz birinchi qedem hésaplinidu.



* * * * *



Exmetjan qasim bashliq rehberlerning shexsi haliti dunya qarishi we éntilishlirini öz dewri mepkurisidin, maddi zémindin hemde weqelikning tüp xarektéridin ayrip turup bahaliyalmaymiz. Toghrisi exmetjan qasimi, is’haqbeg, delilqan, ghéni, abdukérim, abdurshit we osmanjanlarning hemmisini kamaletke yetken, kem kütsiz mukemmel shexsler dep höküm chiqiralmaymiz. Ular bir birisige nisbeten belend pest melumatqa ige, ayrimliri siyasiy nezeriye jehettin tawlanmighan, dunya qarishi cheklik, beziliri uyghuristan musteqilliqigha shübhe bilen qaraydighan, xitaygha choqunushni ewzel köridighan, mewqesiz, iradisiz, eyni waxtida mensepperes, abruyperest shexsler idi.

Exmetjan qasimi aliy melumatliq, uyghurlar tarixini xélila chongqur ügen’gen, uyushturush, teshkillesh qabiliyitige ige, pida’i inqilabchi idi. U burunla jumhur re’isi élixan törige menzur bolup, shexsi terjiman, kéyinche herbiy bölüm bashliqi süpitide özini körsetken idi, kéyinche xelq söygen rehber munbirige kötürüldi. Lékin u sitalinchilar yipigha alliqachan baghlan’ghan, kéyinrek bu yipni üzüshke qurbi yetmidi. Öz helekchilikide aware bolup qalghan idi. Beribir weten azatliqi we musteqilliqi uning pütün wujudida qaynap örkeshlep turatti.

Is’haqbeg melum da’iride herbiy telim we chenggiwar tejribige ige qirghiz perzenti idi. U uyghurlar tarixini anche yaxshi bilmeytti. Emma gomindang istibdadining wehshiliklirini, basqunchilarning qabahetlik siyasetlirini xélila chongqur chüshinetti. Gomindanggha qarshi jeng qilidiken, sowét konsulxanisining söz heriketlirige qulaq tutatti. Uning körsetmilirini bijirishke mejbur idi. Herbiy yürüshlerni bashlashtin awwal hemishem rehbiri rehnamisi dobashindin fatihe alatti. Exmetjan qasimining kéyinki dewridiki inqilabiy özgirishni alqishlap pütün wujudi bilen uninggha étiqad qilatti we qattiq hörmetleytti.

Delilqan ottura melumatqa ige, qaytmas iradilik wetenperwer jesur shexs idi. Uning pütün wujudida baliliqidin tartipla gomindang qaraqchilirigha qarshi küresh oti yalqunjap turatti. Uyghuristandin xitay millitige mensup xelqni pütünley qoghlap chiqirip, musteqil islam jemhuriyiti qurush idiyisi küchlük idi. Gomindangchilargha qarshi partizanliq heriketlerde anche tejribe ashurghan, elge menzur bolghan oghlan idi. U uyghuristan mesilisige xitayningmu, sowét ittipaqiningmu arilishishigha qet’iy narazi, qarshi idi. Exmetjan qasimini hörmetleytti we uning sözige ehmiyet béretti.

Abdukérim xitay ilim gahida aliy melumatliq sewiyige ige bolghan, xitay qizigha öylen’gen, xitay turmushini özige singdürüshke heriket qilidighan, heriketjan shexs idi. Uning ghayisida xitay rehberlikini qollaydighan, purset tapsa mensep, abruy, bayliq ashurushqa intiletti. Lékin u öz pa’aliyitini nahayiti yoshurup, köp niyetlirini dostliridin pinhan tutatti. Mehelliwazliq, qérindash urughluq mepkuriside anche munche ishlarni emelge ashurushqa ülgürgen idi. Omumen milliy azatliq inqilabning istiqbaligha shübhe bilen qaraytti. Beribir xitay rehberlikide ish körüsh asasiy muddi’asi idi.

Ghéni, abdurshit we osmanjanlar dewrining yalqunluq ziyaliliri, wetenperwerliri, milliy azatliq inqilabimizning jesur jengchiliri idi. Ghéni ghuljidiki ros gémnaziyiside rus tilini xélila mukemmel ügen’gen bolup, aqköngül, rastchil, iradilik yash idi. Uyghuristanning musteqil jumhuriyet bolishi üchün küresh qilish ghayisi hemmidin üstün idi. Exmetjanning terbiyisini körgen ghéni, eyni waxtida eng ishenchilik yardemchisimu idi.

Abdurshit qelem sahibi idi, u uyghur xelqining derdini, milliy azatliq inqilabimizni terennum etken qatar qatar shé’irliri bilen sha’ir süpitide tonulghan idi. Ijtima’iy tengsizlikni mehwi qilish (yoq qilish), küreshke dewet, abdurshit shé’iriyitining ghayiwi, bedi’i yönilishini belgilidi.

Osmanchan exmetjan qasimining jiyeni bolup, rehbirimiz exmetjan qasimining ishenchilik pasibani idi.

Ming nadametler bolsunki, biz tewsip etken rehberlerning siyasiy qiyapiti we heriket pa’aliyiti ta hazirghiche xalisane bahalanmidi. Xitay hökümranliqi bahalashqa yol qoymidi. Seypidin, yasin xudaberdi, mahinur xanim ( exmetjan qasmining ayali) we bashqilarning élan qilghan xatire, maqalilirida exmetjan qasimgha bir tereplime, toghrisi, xitay siyasiti üchün xizmet qilghan shexs süpitide burmilap, saxtilashturulghan bahalar bérildi.

Söhbitimizni exmetjan qasimigha béghishlighan ikenmiz, köpinche uning pé’il étibarini, xislet peziletlirinimu tilgha alimiz.

Men exmetjan qasimni eqil parasetlik, insap diyanetlik jiddi bir insan süpitide qattiq hörmetleymen. U hayatqa, ademlerge, jem’iyetke bolghan munasiwitide wezmin, éghir bésiq, mulahizilik, xush tebi’et, halal, semimi peziletliri bilen bashqilardin alahide perqlinip turidu. Tamami ezaliri özige mas chüshken exmetjan qasimining weten, xelq aldida qilghan ishliri we ibretlik ömri ewladlirigha her zaman nemune bolup qalidu. Hazirqi ewladlar (1950 yildin kéyin tughulghanlar) exmetjan qasimining simasi, qilghan xizmetliri, xulqi, edep exlaqi we yürüsh turushi, omumen meniwi dunyasi heqqide nahayiti az bilidu, bilgendimu kitabi melumatqa igidur.

Exmetjan qasimi ottura boy, jisimliri chirayliq, melametlik, chéhrisi bughday reng, köz qashliri ( ong közi sel pel qiysiq) tum qara, qisqa burutluq, tebi’eten séxi insan idi. Rast sözleydighan, kimde kim söhbitige musherrep bolsa, didarigha, söhbitige, muntezir bolup qalidighan meptunkar zat idi. Uning hemishem dégüdek külüp turidighan, shé’ir, ghezel oqushni yaxshi köridighan, chaqchaq, hezilni yaqturidighan, ömride birer kishidin shexsi öch almaydighan zoknaliqi hemmini sepke tartip, egeshtürüp alatti. Ötken ishlargha bi’aram bolmaydighan, utuqlargha shadlinip ketmeydighan tebi’iti uning rehberlik salahiyitini namayan qilatti.

Exmetjan qasimi nishan’gha bixata bérip tigidighan söz ustisi, xa’in, satqin aghmichilarni köridighan közi yoq, heqiqet we adalet yolida mertlik körsetkenlerni pütün wujudi bilen qedirleydighan, beghayet pasahetlik, heqgoy rehber idi. U kadirlarni ötkür zéhin bilen tallaytti. Pazillar, ölimalargha ghayet izzet éhtiram körsitip seyiyidu sheripilerni özige yéqin tutatti. Qur’an kerimdin xélila pishshiq xewerdar idi. Köp jaylarda özi tilawet qilatti. Jüme namazlirigha özi addi puqra süpitide qatnishatti. Uningda mal dunya yighish, rahet paraghette shahane yashash tuyghuliri mutleqa yoq idi. Uning shexsi bayliqi peqet özila idi. Mahinur xanim bilen turmush qurghanda bir yotqan körpe, bir qur kiym kéchek toyluq bolghinini hemme kishi biletti. Mahinur xanim nahayiti kembeghel a’ilining perzenti bolghachqa bargha shükür qilghan idi. Bir parche gilem, bir parche kégiz 3 4 yishik kitap, kichik a’ilige yéterlik idish tawaq yash a’ilining omumi mülki idi. Exmetjan qasimi özini méhnetkesh xelq xizmetkari hésaplap, xelq bilen ich qoyun, tash qoyun bolup yashawiretti. Uning heqqide hikayetler, riwayetler, letipiler nahayiti köp idi.

Milliy, medeniy, tarixiy, pelsepewi we dini en’enilerge sadiq bolush, déhqan, hünerwen, charwidar we kasiplarning telep, arzulirini ipadileydighan destürler ishlep chiqish, ularning meniwi hayati memliket tereqqiyati bilen mustehkem baghliq ikenlikini chüshinishte u hemishem yétekchi we bayraqdar idi.

Exmetjan qasimi 1948 yili 1 awghustta «shinjangda tinchliq we xelqchilliqni himaye qilish ittipaqi» ni qurup, uning desturide insanperwerlik, milletler ara dostluq izgü tuyghuliri muhurlen’gen idi. En’eniwi qediriyetlerni ulughlash, öz ara hörmet, dostlarni qedirlesh, merhumlarni xatirleshtek ghayilar bilen baghliq bolghan ulugh muqeddes wezipiler exmetjan qasimining asasiy meqsidi bolghan idi.

«ittipaq» birinchi künidin bashlap uyghurlarning tarixi, tili, yéziqi, medeniyiti, edibiyat sen’iti, foliklori, ma’aripi, omumen shanu shöhritini terip we tewsipleydighan, keng pilanda yoritidighan maqalilarni neshir qildi. Buning bilen istédad sahiblirining ijadiy niyetlirini qollash xelq ijadini toplash, klassik edebiyatni élan qilish yolida ishenchilik qedem tashlap chong pa’aliyet körsetti. Xelqni yawuzluqqa, buzghunchiliqqa qarshi küreshke, uyghuristanni jédel majiralardin, urush talashlardin pütünley xaliy erkin bashqurushqa dewet qildi. Ichki tashqi weziyetni, siyasiy ixtilaplarni jiddi küzitip démokratik islahatlargha, iqtisadiy, siyasiy, meniwi sahelerdiki özgirishlerge biwaste rehberlik qildi.

Exmetjan qasimi uyghuristan xelqlirining siyasiy, ijtima’iy, pelsepewiy pikir tarixida özige xas dewr yaratqan, istibdat tüzümning zulumlirigha zerbe bérip xelq söygen rehber süpitide shöhret qazan’ghan idi.

Uyghuristan, bolupmu üch wilayetning iqtisadiy, siyasiy we medeniy yüksélishige, herbiy mesililerning qarar tépishigha pütün küch, istédadini serip qilghan exmetjan qasimi azatliq, musteqilliq, parawanliq turmushning ishikini échip bergini üchün xelqning qelbide menggü yashap keldi.

Tarixni xelq yaritidu, déyishidu. Bu toghra. Emma ayrim shexsler xelq tarixining remzi bolup qélishimu heqiqettur. Exmetjan qasimi ene shundaq remzi chüshenchige igedur. Exmetjan qasimning nami uyghurlar élide bir pütün shanliq mertlik küresh sehipisini teshkil qilidu.

Talantliq sha’ir rehim qasim exmetjan qasimigha béghishlighan «yultuzluq kéche» namliq dastanida shundaq terennum éytidu:

Oylisaq neqeder ulugh insan bu,

Xelqige muhebbiti déngizdek chongqur.

Nezer da’irisi asmandinmu keng,

Paraset tedbiri almastin ötkür.

Jür’iti boran’gha kökrek kirgen tagh,

Gheyriti bulutni yarghan ot chaqmaq.

Sür’iti awazdin ittik uchqan nur.

Qudriti tünlerni yorutqan chiraq,

Sözliri basidu tarazini ching,

Herkimni özige qilidu qayil.

Siyaqi maginittek tartar kishini,

Bir körgen uninggha bolidu mayil.

Awazi baharning illiq shamili,

Béqishi yéqimliq nur chachqan quyash.

Kim bolsa hemsöhbet bir deqiqila,

Tapqandek bolidu ömürlük sirdash.

Sha’ir pelsepewi konsipiyeside shexsning erkinliki, jasariti, dadil körishi, xelqning bext - sa’aditi yolidiki eqil - idriki we ulugh tedbirkarliqini bash pilan’gha qoyidu.

Dastanning merkizi inkas obyékti bolghan insan exmetjan qasimidur. Dastandiki itik éstitik idi’al exmetjan qasimining shexsi haliti, hayati we ijadi küresh yolining omumi halitini yüksek maharet bilen teswirlep, uni xelqning ot yürek perzentige bolghan chongqur méhri - muhebbiti bilen yorutup, yangraq naxsha bilen medhiye oquydu.

Exmetjan qasimi bashliq milliy rehberlirimiz qetli qilin’ghandin kéyin, textke öz - özidin siliqqina, héchbir qarar élan qilinmay, xitay rehberlikining rehnemalikide seypidin olturdi. Qorchaq hökümet re’isi burhan shehidi étirazsiz orunni boshutup berdi. Seypidin uyghuristan’gha mawzédong armiyesining tosalghusiz kirishi üchün ishikni keng échip berdi. Usta hiyliger, quw tülge wangjin’gha hemme hoquqni (bash sékirtarliqni) petnuslap bergen seypidin ölkining rehberlik hoquqini mustehkem igellidi. Général wangjin muntizim milliy armiyimizge qarita korpus tüzümini qollinip, komissarliq sistéma dégen niqablar bilen parchilap tashlidi we tarqitiwetti. Milliy armiye serkerdiliri, ofitsirlirigha qarita kesip almashturush bahanisini qollinip memuriy xizmetlerge teqsim qildi. Mawzédong armiyesining «gherbiy ölkini güllendürimiz» shu’ari emeliyette herbiy we iqtisadiy basqunchiliq boldi. Uyghuristanni shepqetsiz talash, méhnetkesh xelqni hoquqsizlandurup meniwi izish, eyni waqitta yer asti we yer üsti bayliqlirimizni xitaygha toshush we asasliq yer asti bayliqlirimizdin néfit, tashkömür, altun, mis, qoghushun, wolfrom we bashqa medenlerni köplep qéziwélishni tüp nishan qildi.

Deslep «yer islahati» ni élip bérip «pomishchik», «bay déhqan», «zalim yer igisi» dégen töhmetler bilen atini baligha, balini atigha qarshi küreshke sélip, déhqanlarni, hünerwen kasiplarni, hetta ziyalilarni qirghin qildi. Birla waqitta «pantürkist»,« pan’islamist», «inqilabqa qarshi unsur», «buzuq unsur» largha qarshi «küresh» uyushturup, bigunah xelqni ashkara xorlidi. Sansiz kishilerni étip tashlidi. «üchke qarshi heriket», «beshke qarshi heriket» dégen tekshürüshlerni jari qiliship xelq mal - mülkini xalighanche bulap talidi. Ziyalilar tehqirlendi, xorlandi, urup öltürüldi. Bu esebiy küreshler bilen méhnetkesh xelqni étiqattin, dindin yiraqlashturup, imansiz yashashqa dewet qildi. Milliy örp - adetler pütünley depsende qilindi. «xufinggha qarshi turush» dégen betnam shu’ar astida, xufing yette uxlap chüshigimu kirmeydighan minglighan ziyalilarni meniwi azablidi.

«hemme güller tekshi échilsun» dégen hiyle - neyrenglik yol bilen «sayrap échilish» qebih heriketni bashlidi. Ziyalilarni bir - birige qarshi qoyup, küchkürtüp, (munapiqlarni terbiylesh yoli arqiliq ) köpligen mes’ul xadimlarni, edebiyat - sen’et erbablirini, omumi kadirlarni «ongchi», «yerlik milletchi», «impiryalizm quyruqi», « buzuq unsur», « bölgünchi» dégen qalpaqlar bilen insaniy we wizhdaniy erkinlikini boghup tashlidi, tehqirlidi. Sot soraqsiz jismaniy azablar bilen qiynidi. Yézilargha chüshürüp, qattiq méhnet qilishqa mejburlidi, köplirini nabut qildi.

Weqening paji’elik rawaji xitayning tili we yéziqini hakimiyet tili we yéziqigha aylandurdi. Mehellidin ta ölke rehberlikigiche bolghan memuriy, herbiy bashqurushlar pütünley xitaylashturuldi. Gomindangchilar hetta zozongtangchilar uyghuristanni bésiwélip bayliqlirimizni bulap talighan, oghurlighan bolsa, gongsendangchilar (mawzédongchilar) angni zeherlep, wizhdanni, étiqadni te’qiblep, xelqni tarixtin üzülgen halgha keltürdi we hökümranliq tertiwini bimalal jari qildurdi. Mehelliy xelqning bash kiyimini xitayche shepkige almashturdi. Kastiyom keygenlerni « burzhu’a » dep haqaretlep 4 yanchuqluq qara chapan kéyishke mejburlidi. «wah derixa!», «ah urarmen» qatarliq klassik naxshilarni éytqanlarni « buzghunchi», «bölgünchi», «tetür teshwiqatchi», «jahaletperest», « partiyige qarshi unsur», « pantürkist» dep jazalidi.

Qanliq jinayet bilen tolghan shum «medeniyet inqilabi» dewride (1966 1976 ) haramzadilerni ishqa sélip wehshiyane qirghinchiliq yürgüzüp esebiy halda tarix we medeniyet buzghunchiliqi bilen nurghun weyranchiliqlarni peyda qildi.

Ayallarning chéchi, erkeklerning saqili késip tashlandi. Ziyalilarni, kasiplarni, dihqanlarni tirik péti yerge kömüp qiynidi. Minglighan ziyalilarni türmige tashlap, tarixta körülmigen jazalar bilen azablidi. Hetta térisini shildi we top - topi bilen étip tashlidi. Mana shu halda mawzédongchilar néme qilghusi kelse shuni qildi. Qanun - qa’ide dégenlerni qilchimu oylap qoymidi. Milliy munapiqlarni ishqa sélip omumiy qirghinchiliqni bolishiche élip bardi. Milliy munapiqlar mawzédongning ghayisini chüshinip chüshenmey, ixtiyar bi’ixtiyar sadaqetlik bildürse, u sawatliq bolsun bolmisun mensep, abruy qazandi, mukapatlandi.

Re’islik, généralliq, waliyliq, hakimliq qatarliq menseplerge östürüldi. Xitaylar yekke hakimliqni (éytayluq, wang énmawgha choqunup ish körüshni) jari qildi. Netijide maddiy - meniwi, tarixiy tebi’iy bayliqlar ashkara bulang - talang qilindi. Altun, kümüsh, nifit, ashliq we sana’et xam eshyaliri ochuqtin uchuq xitaygha toshuliwerdi. Azdur köptur maddiy menpe’et körgen, mensepke érishken milliy rehberler (xitaylarning orun basarliri) bulang - talangni körmeske saldi. Wang énmaw milyardir boldi, uning oghli milyonir boldi.

Basquchmu basquch emelge ashurulghan siyasiy kompaniyeler milliy ziyalilarni pütünley chetke qaqti, hoquqsizlandurdi. Minglighan ziyalilar, déhqanlar, kasiplar, charwichilar wetenni terk étishke mejbur bolup, sowét ittipaqidin, afghanistandin, türkiyedin hetta awustiraliyedin siyasiy panahliq élishti.

Zenjirbend ölkige aylandurulghan uyghuristan burnidin mangqisi éqip turidighan nakeslerning derdini bolushche tartti. Milliy medeniyet yémirildi, nadir qol yazmilar, deste xetler, sen’et nemuniliri köydürülüp yoq qilindi.

Yézilar, nahiyeler xarabigha aylanduruldi, xitaylashturuldi. Xelqning dili qattiq daghlandi. Emma, bügünki uyghuristan xelqliri qaysi terepke yol achsa shu terepke aqidighan sakin qara su emes idi. Qoligha yelpügüch tutup « he, he» dep turghan seypidin’ge qarshi naraziliq ashkara meydan’gha chiqti. Wang énmaw shölgiyini éqitip hozurlinidighan pursettin chetleshtürüldi. Jewri - japalar, heqsiz hoquqsizliqlarning dehshitini bashtin kechürgen xelqning qudretlik dolquni örkeshlep, weten puqrasi süpitide exlet - chawalarni qirghaqtin halqitip tashlaydighan küch bolup uyushup, leniti basqunchilarni tehlikige sélip qoydi. Aqtu nahiyisining barin yézisida yüz bergen xelq qozghilingi qanliq basturulghan bolsimu, ijtima’iy angni oyghitiwetti. Jang zémin, li féng, wang énmaw, song xenliyanglar qanche waysighan bolsimu, uyghurlar qatarliq üch kitabning tarixi matéryalliridin 100 türlük xataliqni tapqan chin xua, uyghur sayrani, shüy bofu, chiyen bochü’enler tarixni saxtilashturushqa pütün iqtidarini ishqa salghan bolsimu, heqiqet beribir heqiqetligiche qaldi, xelq uyqusidin oyghandi.

Biz bu söhbitimizde parlaq besheriyet medeniyitining böshüki hésaplan’ghan uyghuristan tarixidiki bir qanxorluq toghrisdiki shübhelirimizni qisqiche bayan qilip berduq. Qolimizda bu mesilini aydinglashturidighan eyni höjjetler (soraq déloliri) bolmighanliqi üchün keskin hökümni bayan qilalmiduq. Emma ishenchimiz kamilki, shübhemizning heqiqiti ashkara bolidighan zaman haman kélidu! insha allah ... Bu mawzugha yene qaytimiz.

Éytmaqchimizki, qatilliq qurbanliri exmetjan qasimi, is’haqbeg, delilqan, ghéni, abdurishit we osmanjanlar uyghuristanning musteqilliq yolidiki küreshning yarqin timsali süpitide tariximizda ebidil’ebet yashap qalidu. Ular chachqan uruq mol hosul béridu.

Shundaq!

Herxil perezler, texminler we shübhiler intihayigha yetti. Uyghuristanni hémishem oylandurup, teshwishke, tehlikige sélip, wetenning herqaysi yéza, qishlaqlirighiche tarqilip, éghizdin éghizgha ötüp, tuyghularni dolqunlandurup kéliwatqan ajayip - gharayip tarixiy qanxorluqning sir - esrari toluqi bilen pash bolmay qalmaydu. Kütülmigen xeterdin agah bolush yüzisidin u qanxorluqni öz waqtida éniqlash, pash qilish, esla mümkin emesti. Men tarixchi yaki tetqiqatchi süpitide emes, addiy bir ziyali qelemkesh ornida seypidinning saxtipezliklirini pash qilish meqsitide qelem tewrettim we xelqimiz öz tarixini bilsun, milliy rehberlerning teqdiridin xewer tapsun, siyasiy salahiyitini chüshensun, dégen niyette pikir yürgüzdüm. Biz milliy azatliq inqilabining rehberlirini xatirleydikenmiz, bu xatire weten üchün u pida’iy we jasaretlik ewladlarning arzu tileklirini, chüshenche, muddi’alirini kéngeytishte qedir ehwal paydisi tegse, eyni muddi’ayimiz dep bilimiz.

Milliy rehberlirimizning rohliri siz oqughuchumgha hemishem yar bolghay!

Asim baqi oghli



(fililogiye penlirining namzati)

Özbékistan, tashkent shehiri

Chilanzar nahiyisi 16 kiwartal, 28 öy, 19 xanidan

1991 yili 11 ayning 5 küni