PDA

View Full Version : Juhuriyet Kalindari 1948



kaharbarat
26-10-09, 12:35
Juhuriyet Kalindari 1948
Kahar Barat
1948.1. baxleri
Gomindang Gucungda "Altay Vali Mehkimisi"ni tesis qilip, Osmanni vali, Latipni muavinliqqa teyinlidi. Yene Koktoqay, Cinggil, Burultoqay nahiyelik hokumetlerini qurdi.
1948.1.10
Ili uc vilayetning hakim ve kengex baxliqleri yighini Ghuljida otkuzulup uc vilayet helqining Mes'udni reisliktin qaldurux, qamaqtiki ziyalilarni qoyuvetixtek telepleri hel bolmighanliqi ucn Nenjingda ecilidighan Milli Qurultaygha vekil evetmeslikni qarar qildi. Etisi Ehmetjan, Rehimjan, ve Abbasovlar Jang Jijunggha het yezip qararini yetkuzdi.
1948.1.18
Ehmetjan Cocek helq kulubida "Otkenki Savaqlarni Qobul Qilip, Kemciliklerimizni Tuziteyli" digen temida doklad berip: "Tencliq Bitimge imza qoyghanliqimiz putun olkining Junggoning zimini ikenlikini etrap qilghanliqimiz hesablinidu" didi.
1948.1 otturleri
Uc vilayet Hanim - Qizlar Jemiyeti "Hanim - Qizlar Avazi" namliq yerim ayliq jornalni nexir qildi. Teveyhanim bax muherrir boldi.
1948.1.22
Ehmetjan Cocek Hitay Medeni Aqartix Jemiyetige het yezip Lo De, Vang Huaven, Vang Movsu qatarliq Hitaylarni olturgen qatillargha qattiq jaza beridighanliqini bildurdi.
1948.1.24
Ili vali mehkimisi "Horiyet" nexiryatini "Inqilabi Xerqi Turkistan" gezit idarisige qoxuvetixni belgulidi.
1948.1.24
Tarbaghatay vali mehkimisi Ehmetjanning buyruqigha asasen Daxijap Mingjuliyovni muavin vali qilip teyinlidi.
1948.1.29
Ili vali mehkimisi Ehmetjanning buyruqigha asasen Janbolat Sultanni muavin vali qilip teyinlidi.
1948.2. baxleri
Abbasov Savdanov bilen Xiho, Yensiheylerge berip Milly Armiyege etretlerige "Balujunning Siyasi Hizmet Qollanmisi"ni texviq qildi.
1948.2.8
Inqlabcil Yaxlar Texkilati Altay vilayetlik komititi qayta saylam elip berip Qali Abaqni reislikke, Patqan Sugurbayovni muavinliqqa saylidi.
1948.2.17
Ehmetjan 2- qetim Jang Jijunggha het yezip uc vilayetning Turpan qozghulingi bilen munasiviti yoq didi, ve yene Mes'udni cuxurvetse, Osmanni sotlisa digendek teleplerni qoydi.
1948.3.10
Altay vilayeti elan ciqirip epiyun terixni men'i qildi.
1948.3.14
Tarbaghatay vilayetide "Edebiyat - Sen'et Tangi" digen xeirlar toplimi besildi.
1948.3.21
Altay vilayeti Sovetke carva - mal eksport qilix ve 2000 tonna bughday import qilixni qarar qildi.
1948.3.29
"Inqilabi Xerqi Turkistan" geziti “Demokratiye Geziti”ning "Memliket Boyice Demokratik Birliksep Qurayli" digen bax maqalisini toluq kocurup bsti.
1948.3.
Uc vilayet terep olkilik hokumet bilen kelixim hasil qilip Manas deryasi boyida mal almaxturux yermengkisi otkuzuxni qarar qildi. 5- ayning 3- kunige qeder 3 qetim mal almaxturuldi.
1948.4.1
Jang Jijung Ehmetjanlargha 3- qetim het yezip aldinqi 5 mesilige javab berixni telep qildi.
1948.4.11
Sarsumbe, Burultoqay, Jeminey, Burcin, Qaba nahiyeliridiki motiverler birlixip olkilik hokumetke het yezip Mes'udni tehittin cuxurux, Osmanni sotlax, Sung Xilien, Janimqan, Hadivang, Zakcin, Selis qatarliqlarni vezipisidin elip taxlaxni telep qildi.
1948.4.17
Ili gimnaziyesi ozgertip quruldi, Seypidin mudir, Enver Hanbaba muavin boldi.
1948.4.27
"Inqlilabi Xerqi Turkistan"da "Yen'en Azad Boldi" digen maqale besildi.
1948.4.30
Demokratik Inqilab Partyesi Ghuljida 6 maddiliq intizamini elan qildi.
1948.5.17
Tarbaghataydiki "Helq Avazi"da bireylen maqale elan qilip Hitay kommunistik partyesi rehberlikidiki azad rayonlarda elip berilvatqan islahat, ixlapciqirix tereqqiayti ve helq turmuxinig yahxilinixi qatarliqlarni tunuxturdi.
1948.5.
Osman Qusayin, Xerdiman qatarliqlarni Urumcige yardem soraxqa evetti.
1948.5.
Sung Xilyen Oamanni Urumcige caqirtti.
1948.6.6
Ehmetjan Tarbaghatay vali mehkimisining yighinigha qatnixip, 19- nomirliq buyruqni elan qilip, baj siyasitige hilapliq qilghan Cocek nahiye hakimi Omer Ahunni vezipisidin elip taxlap, ornigha Qasim Ahunni teyinlidi.
1948.6.15
Ilining xerqi 5 nahiyesi Sobo eghizi arqiliq Sovetke 20 ming tuyaq mal, 20 necce tonna qoy yungi eksport qildi.
1948.6.
Xav Lizi Lenjudiki Jang Jijunggha telegramma yollap Xinjang mesilisin hel qilixni tekitlidi.
1948.6.27
Ili vali mehkimisi Sovettin import qilghan sanaet, yeza igilik vastileridin baj almasliqni qarar qildi.
1948.6.29
Tarbaghataydiki "Inqilabcil Yaxlar" geziti nexirdin tohtidi.
1948.6.
Osman kommunistik partiyege, Sovetke, uc vilayetke qarxi turux hey’iti qurdi.
1948.7.10
Osman Urumcige berip Sung Xiliyen bilen mehpi kelixim imzalidi. Keliximde Osman qoxunini minggha yetkuzux, Gomindang Osmangha 100 herbi hadim evetip, eskerlerni terbiyelex qarar qilindi.
1948.7.29
Demokratik Inqilab Partiyesi Ghuljida 6- sanliq yighin otkuzup 1- Augusttin etvaren partiyeni tarqitvetixni qarar qildi.
1948.7.31
Uv vilayet ali iqtisadi komititi eslige kelturulup, Ehmetjan mudir boldi.
1948.7.
Uc vilayet terep Zunun Teyipovni Milly Armiye muavin qumandanliqidin qaldurdi.
1948.8.1
Ehmetjan, Ishaqbek baxciliqida uc vilayet tereptin 31 kixi, yette vilayet tereptin 20 kixi birlixip “51ciler yighin” otkuzup "Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqi"ni qurup ciqti. Ehmetjan Qasimi reis boldi. Merkizi texkili komititi Ehmetjan, Ishaqbek, Seypidin, Eset Ishaqov, Xamxi Mamiyov, Ablimit Hajiyov, Abdulmuteli Helpet, Uyghur Sayrani, Ibrahim Turdi, Enver Hanbaba, Haxirbay Tilevberdi qatarliq 11 kixidin terkip tapti. Sabiq "Oyghan"ning namini "Algha"gha ozgertip organ geziti qildi. Yighin "Putun Olke Helqige Murajiet"ni elan qildi.
1948.8.2
Uc vilayet rehberleri ve vekilleri Ghuljida yighin otkuzup, Ishaqbek uc vilayet boyice qanun ve jemiyet amanliqini qoghdax komititlerini qurux heqqide doklad berdi ve uning texkili nizamnamisini testiqlidi.
1948.8.3
Ili Soda - Sanaet Tereqqiyat Xirkiti namini Uc Vilayet Soda - Sanaet Tereqqiyat Xirkitige ozgertti, ve xobe xirketlerni quruxni qarar qildi.
1948.8.5
Gomindang Jang Jijungning telipige asasen Sung Xilyenni Xinjangdin yotkivetti, ornigha Tav Siyuni qoydi.
1948.8.21
Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqining organ geziti "Algha" Uyghur, Qazaqce nexir qilindi. Seypidin bax muherrir boldi. Uzun otmey gezitning Hitaycisi "Demokratiye Geziti" bolup nexir qilindi, Cen Xihua bax muherrir boldi.
1948.8.30
Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqi merkizi texkili komititi 2- sanliq yighinida 15 maddiliq nizamname maqullandi.
1948.8.
Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqi texkilat bolumi qurulup Zunun Teyipov baxliq boldi, medeniyet - muarip bolumi qurulup, Ibrahim Turdi baxliq boldi, hojiliq bolumige Abdurehim Eysa baxliq boldi, teptix bolumige Jabuqbay Aqlaqici baxliq boldi.
1948.9.1
Ili vilayetlik qanun ve jemiyet amanliqini qoghdax komiteti qurulup, Muhemmetjan Mehsum reis boldi.
1948
Yil ahirghice uc vilayette Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqining nahiye, rayon derijilik texkili komitetleridin 188i qurulup ezaleri 6723ke yetti.
1948.9.4
Ittipaqning Ili vilayetlik texkili komititi qurulup, Qeyumbeg Hoja, Osman Ziyalar reis, muavin reis boldi.
1948.9.10
Delilqan Sarsumbide Altay vilayetlik helq vekilleri yighinida Ittipaqning Altay texkili komititini qurux, ali iqtisad komititining Altay xobisini qurux ve Altay vilayetlik qanun ve jemiyet amanliqini qoghdax komititi qurux ixlerini orunlaxturdi.
1948.9 otturleri
Ehmetjan Altayda: “Junggo kommunistik partiyesi rehberlikidiki Helq Azadliq Armiyesi pat arida Xinjanggha yurux qilidu, Xinjanag putum memliket helqi bilen birge azadliqqa erixidu, Milly Armiyemu Azadliq Armiye terkibige kirguzulidu” didi.
1948.9.15
Ittipaqning Tarbaghatay vilayetlik texkili komititi organ geziti "Heliqcilliq" nexir qilindi, Abduqadir Zunun bax muherrir boldi.
1948.9.18
Ittipaqning Altay vilayetlik texkili komititi "Tang Nuri" gezitini "Ittipaq Tughi"gha ozgertip, Musulmanbekni bax muherrir qildi.
1948.9.25
Altay vali mehkimisi organ geziti "Erkin Altay"ni Ittipaq vilayetlik texkili komititining organ gezitige ozgertti.
1948.9.26
Ittipaq merkizi texkili komititi yighin otkuzup Ittipaqning ahbarat baxqarmisini qurux, Ittipaqning Milli Armiye texkilini qurux ve Ittipaqning merkizi nahxa - usul ansambilini quruxni qarar qildi.
1948.9.28
Abbasov Ittipaq ahbarat baxqarmisining baxliqi boldi.
1948.10.3
Ehmetjan Jang Jijunggha 3- qetim het yezip 5 turluk pikirni otturgha qoydi.
1948.10 baxleri
Sovet konsuli Savileyev Moskvadin Urumcige kelip Tav Siyu qatarliqlar bilen koruxup ikki terepni yaraxturuxqa tirixidighanliqini bildurdi.
1948.10 baxleri
Liu Zerung Alma - Atadin qaytix sepiride Ghulja ayrodromida Ehmetjan bilen koruxti. Ehmetjan: Uc vilayet terepning hergiz Junggodin bolunup ciqip ketix oyi yoq, barliq mesililerni tenc yol bilen hel qilixni halaymiz didi.
1948.10.11
Ittipaqning Milli Armiye texkili komititi quruldi. Abdurehimjan Hesenov reis boldi. Ayning ahirighice armiye icide polk derijilik texkili komitittin 16si, bataliyon derijilik texkili komitittin 20si quruldi, ezaleri 1300din axti.
1948.10.
Ittipaqning merkizi komitit organ jornili "Ittipaq" nexir qilindi. Ehmetjan bax muherrir boldi.
1948.10.
Ittipaqning Milli Armiye texkili komititining organ geziti "Inqilabning Tang Nuri" nexir qilindi.
1948.11.12
Ittipaq milli azadliq inqilabining 4 yilliqini hatirlex yighinida "Putun Xinjang Helqike Murajiaet"ni elan qilip her millet helqini Ittipaqning rehberlikide Mes'ud, Eysa qatarliqlargha qarxi korex qilixqa caqirdi.
1948.11.12
Delilqan Altaydiki 12- Noyabirni hatirlex yighinida "yeqin kelguside musteqil, erkin, demokratik yenig Junggo hokumiti dunyagha kelidu" didi.
1948.11.25
Ittipaq 81 maddiliq "Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqining Ezalerigha Siyasi Telim - Terbiye Elip Berix Tepsili Qaidisi"ni maqullidi.
1948.11.
Demokratik Inqilab Partiyesining Urumci vilayetlik komititi icki qisimda "Korex" jornilini eslige kelturdi.
1948.11.
Jang Jijung Lenjuda Liu Mengcuenler bilen Mes'udni reisliktin qalduruxni meslihetlexti ve Nenjingge berip Jang Keyxige Mes'udni qaldurup Burhanni ornigha qoyux teklipini berdi.
1948.11.
Uc vilayet 3 hil qeghez pul tarqatti.
1948.12.7
Ittipaqning Altay texkili komitit 7- sanliq yighinida 12- ayning 15- kunidin etvaren organ gezit "Toghra Yol"ni nexir qilixni qarar qildi, Muqax Jake bax muherrir boldi.
1948.12.12
Ittipaqning yette vilayetlik texkili komititi Ghuljida quruldi, Eset Yaqup reis boldi.
1948.12.25
Ili vali mehkimisi yava ceceknig emlex uqturuxini tarqatti.
1948.12.28
Ittipaqning 12- sanliq yighini ecildi ve 4 maddiliq qarar ciqardi.
1948.12 ahirleri
Uc vilayet Inqilabcil Yaxlar Texkilati merkezi komititi Ittipaqqa qoxuvetilip, ornigha Xinjangda Tencliq ve Helqcilliqni Himaye Qilix Ittipaqi Merkezi Yaxlar Texkili Komititi quruldi.
1948.12.30
Sabiq uc vilayet inqilabcil Yaxlar Texkilati merkezi komititi reisi Seydulla Seypullayov Inqilabcil Yaxlar Texkilatining Altay ve Tarbaghatay vilayetlik komititlerige het yezip qoxulux qararini yetkuzup, tizdin qoxuluxni telep qildi.
1948.12.31
Mes'ud, Abdukerimhan ve Eysalar olkilik hokumettiki orunleridin qalduruldi. Ularning ornigha Burhan reis, Muhemmet Imin muavin reis, Liu Mingcuen bax katip boldi.
1948.12.
Organ gezit "Ittipaq"ning 5- sanida Ehmetjanning "Uluscilar Kimler, Ular Oz Millitige Qandaq Hiyanet Qildi?" namliq maqalisi besildi.

Unregistered
26-10-09, 14:03
" 1948.9 otturleri
Ehmetjan Altayda: “Junggo kommunistik partiyesi rehberlikidiki Helq Azadliq Armiyesi pat arida Xinjanggha yurux qilidu, Xinjanag putum memliket helqi bilen birge azadliqqa erixidu, Milly Armiyemu Azadliq Armiye terkibige kirguzulidu” didi."

1-,;Yuqiridiki mes,elege koz qarishim,; rastu, yalghandu, ish qilip menbe,esi Qizil Hitay ,

Amma shundaqtimu ,men bolsam Ehmetjan Qasimi ependini ,qopalliq bilen ," Ehmetjan " dep atimayttim.



" 1948-12-31
Mes'ud,( Sabri Bayquzi ) , Abdukerimhan ( Mehsum ) . ve Eysa ( Yusup Alptekinbeg ) ler, olkilik hokumettiki orunleridin qalduruldi. Ularning ornigha Burhan ( Sehidi ) reis, Muhemmet Imin ( Hezretim ) muavin reis, Liu Mingcuen bax katip boldi,"

2-,; Yuqiridiki mes,elege koz qarishim, ;men bugun Huseyin Qarajikam bilen yerim saet telefonda -korushtum,.bu toghrisida digenlirini keyinche yazimen.


" 1948.12.
Organ gezit "Ittipaq"ning 5- sanida Ehmetjanning "Uluscilar Kimler, Ular Oz Millitige Qandaq Hiyanet Qildi?" namliq maqalisi besildi. "

3-,;Yuquridiki mes,elege koz qarishim,; Bu maqalening esli metnini oqusaq iduq,meningche yurtta iken , bu uch ependiler qanchilik uluschi idi,? uluschimu emes idi,? bu muhim,

Meningche Ehmetjan Qasimi ependi, uluschiliqqa qarshI emes, Uluschiliqni bahane qilip turup uch ependige qarshi bolsa kerek,;" SHU KUNLERNING WEZIYETIDE MENMU BOLSAM ,UCH EPENDILERNING QARSHISIDA BOLGHAN BOLUR IDIM,"










-

Unregistered
26-10-09, 15:21
Seypidin Ezizi ozining “Umur Dastanliri” digen kitapida, shu qaghdiki tarihi shehslerge belkim sharait yar bergen (yaki ozining siyasi karshi boyiqe) dairde eslep otken bolushi kirek. Elihan Toremni ilidimu yaki boritalidimu, bir arshangda tuyuksiz yokap ketkenligini yazghan. Abdukirim Abbasupni tengri tag burkuti dep mediligen (buning kandak siyasi karashta yizilghanliki manga namelum).

Kahar Barat Ependim ning yazmilliridinmu shu qaghdiki tarihni towendikidek kiyasen teklit kilip bikishmu mumkin. Elwette, u wakitta ular zadi kandak oylighan bu bizge namelum, buni biz bilelmeymiz.

Bugunki we shu qaghdiki dunya siyasetlirining otturra asiyagha tutkan pozitsiyesidin karighanda. Shu qagdiki Stalin we Ruslar, sherki turkstanni bir urush meydani kilip oynash hiyalida bolsa kirek, buni mustekkilqi Eilhan Toremning meglubiyiti, we yaki hittay terepke mayillik kursetken Ehmet ependi katarlik besh Ependimning olumidin melum bolup turudu. Belkim shu qaghda Ehmet ependimlermu Stalinning esli gherizinimu kuzetmey kalmaydu, belkim Ehmet ependimler, Stalinning hekiki ghemhurlikidinmu gumanlanghan bolushi kirek, likin shundak weziyetlerde hitaylarning gong can dang yaki guo mindangi bolsun, her ikkilising sherki turkstanni oz panahida saklash iddiyesi kuqluk bolghanlighi tupeyli, eyni qaghdiki hitaylar Ehmet ependimlerning yashlik pursitin paydillinip ularni kattik aldap ketken bolushi inik. Huddi bugun shanghay dostluk orgini kurup, kazak, kirghiz, uzbelerni aldawatkandek. Ehmet epemdimlerning mustekil bolushni izdimesliki mumkin emes, likin nimilam digen bilen ular tarihta kolgha kelgusiz pursetni koldin ketkuzwetken kehrimanlardur.

Unregistered
26-10-09, 19:25
Bu Uyghurlarni hazirki kundeki munkarzlikke duqqar kilghan wataning pir pung yerinimu azat kelip bakmighan, Uyghurlarni hazirki balagha tikkan, bu Uyghurlargha Uyghur tarihediki ang qong ziyanni akalgan ang qong satkin munapiklarni kahriman diyux huddi hitaygha tola donguyup yep ugunup kalghanlarning dongmuwugha kattik talpunixidek bir ix...

Men baxkha gaplarnimu dimey, mening uluk buwam ayni wakitta xu Xarki Turkistan Jumhuryetini kurghuqilarning beri idi. Koligha koral elip, kattik yaridar bolghinigha karimay, garqe yexi qong bolsimu, harambagh uruxigha, taki manaskiqe bolghan uruxkha barghan adamlerning beri... men kimlikini hazir dimey...

bu ikki yundikex hitayning pokleri ayni wakitta Xarki Turkistan jumhuryeti kurulghan, wakitlarda(bular hiqkaqan Ghulja uruxlerigha katnixip bakmighan), awal yaghaqqi, keyin tarjimanlikka hizmatke urunlaxkhan nankepilar edi. bular baxtinla hitaygh setilghan hain munapiklar bolup, maksatlik halda Ghuljigha awatilgen.. Urux baxla baxlanmay hitaygha taza malumat yolap turghan hainlar muxular idi... Ali Khan Tora watanning mutlek kop kismini azat kelip bolup, amdi Urumqige az kalghan wakitta, bular tohtimay Ghuljida, hitay ugetkem mayrangwazlikni ixletip, yurtwazlikni, tar milletqilikni taxwik kelip, sadda gol, gixwaxlarni kuxkartip(bu gheni baturnimu uz eqige alidu, ana yurt romanigha karalsun), hakiki inkilapqi, jangqilarni harhil tilda karilap, hitaylarni madhilep, ular toghruluk hata malumatlerni berip, putun Uyghurlarni aldap boxaxturup, ahiri Ali Khan tora was baxkha hakiki inkilapqilarni, watanni, milletni hakiki azat kilghan adamlerni majburi pitne pasatlar, yok tar milletqilik nayrangleri bilen sekip qikardi...

Dr. Kahar Baratning 1945-yildeki yilnamisini ukughan tuwendeki tarihi pakitlarni ukuydu:

1945.9.17
Sovetning Hitaydiki bax elcisi buyruqqa binaen Gomindang taxqi ixlar ministirlikige munularni uqturdi: Yeqinda bir munce Musulmanlar ozlerini Xinjangdiki qozghilangci helqning vekili dep, Sovet Ittipaqining Ghuljida turuxluq konsulhanisigha iltimas sunup, Sovet Ittipaqi terepning otturgha ciqip vastici bolup, ozleri bilen Hitay dairleri ottursida yuz bergen toqunuxni yaraxturup qoyuxni umid qilidighanliqini astrittin bildurdi hemde qozghilangci helqning easlidila Hitaydin ayrilip ketix niyiti yoq, ularning muddiasi Musulmanlar Xinjangdiki kop sanni igelligen jaylarda avtonomiyeni yolgha qoyux meqsitige yetixtin ibaret dep izhar qildi.

bu nak muxu ikki munapik bolup, bir taraptin tohtimastin hitaygha malumat yolisa, bir taraptin Sovetkha hat yezip, biz Uyghurlarning wakili, hitaylar bilen bizni yaraxturup koyunglar dep, astirattin Uyghurlargha satkunluk kelip, huddi Appak Hujidek, Eli Khan Tora, Mutali Halpa, wa baxkha barlik inkilapqilardin hokukni muxu Sovet ittipaki wa hitaylarning koli bilen tartewilixni wasta kelghan... Too bad, ayni wakitta buni sadda Uyghurlar pakatla kuralmigen edi..

Bu ikki yundikex dayuzni kahriman deyix dunyadeki hakiki kahrimanlargha, kolligha koral elip uz Uyghur meliti uqun uzining jeninimu ayimighan uluk bowamgha kelinghan qong bir hakarat!!! Kahriman digen suzning Englishqe manisi: Brave, Valiant. asli manisi, koral kutturup jang kelip, uz meliti, watini halki uqun, jang maydanida kursetkan baturlukka karitilghan. Yana bir menisi, hiqkimdin, hiqnimedin korkmaydighan, hiqkim kilalmighan ixlargha juret kelidighan adamlerge karitilighan...

Bu ikki Uyghur tarihida munapiklikni qekige yatkuzgen hainlar, hiqkaqan koral kutturup jang maydanida urux kilghan yeri yok. Eli Khan Tora bir yerim yilda watanning ximalining mutlek kop kismini azat kelip bolghan bolup, amdi Urumqini azat kilay digende, bu ikki munapik hitay bilen til birekturup, sadda Uyghurlarni tar milletqilik bilen kuxkurtup, Ali Khan torini majburi istipa barguzup, kaytidin nomus kilmay, allikaqan maghlup bolup bolghan, olumtuk hitaygha kayta, kaytidin taslim bolup ularning bar xartlerni xartsiz ijra kilghan ang munapik hainlardur...

Bu ikki thou yurek korkunqaklar, aghzigha qaynap bargan nannimu yiyelmay, 4 yil hokuk tutkan wakit iqide, bir ketimmu maghlup bolghan hitay bilen itixmay, Ali Khan Tora alikaqanbir yil iqide igalligen jayalarni bara bara hitaylargha tartkuzup koyghan...

Kalghan munapiklarning uzlerining watan, millet satkuqluk jinayetlerini yuxurup, bir birsini mahtap yezixi, we wahti kalgande hiq ixtin haweri yok boluwelixi, huddi kaghilar kaghini ak daydu digendakla ix...

Bu ikki dayuz munapik hainlar Uyghurlar tarihediki ang qong ziyanni Uyghurlargha saldi, bolupme hazirki munkarz bolux hawpini biwasta muxu munapiklar elip kaldi...
Bu qasim kongultak, abbas yundikex digen hain, munapik dalduxlar tayyar
Eli Khan Tora, Mutali Halpam kurghan doletke nommusizlarqe tayyar ige boluwelip, Eli Khan Tora igelligen zemindin bolak bir gheriq yarnimu allikaqan maghlup kelinip bolghan hitaydin tartiwalalmighan. Bular hokukni tartiwalghandin keyinki 4 yil iqide kongini duxmen hitaygha setixtin bolek ixni kilmighan. Putun xarki Turkistan gha hitayning taxwikatini kelip, Uyghurlarda hitay toghruluk hata umut, tuyghularni payda kelip, putun Uyghur melitini aldap, ghaplatta yatkuzghan. Bular dahxat korkunqak, tohu yurek bolup, hatta olek, maghlup kelinip bolghan hitaydin olguqe korkup, ularning aldida tizlinip, ittek koquklunup, putun xartlerining hammisini xartsiz kobul kelip, putun Uyghur melitini hazriki balagha tikkan... Bular hainlik munappiklkni dunya tarrihideki misli kurulmigen derijige aparghan(dunya tarihideki harkandak hain munapiklardin ixip quxken...).

Ayni wakitta, Eli Khan Tora Mongolianing etirap kelixini wa ularning harbi yardemi arkilik Altai, Tarbaghataylarni Hitaylardin azat kilghan. Roslarmu Uyghurlar taripide bolup, bu ikki munapik, hain tonguz hokuk tutkandin keyin, roslarning mutlek kop kisim harbi hadimlerni, Mongoliyening yardemge kelgen koxunlerni kayturiwetken. Bular kip kizilni aldamqi, uqqigha qikkan kazzaplardin bolup Uyghurlargha dunyadeki ang qong ziyanni muxu ikki munappik salghan.

Roslar Hargizmu Xarki Turkistanni satkan amas!!!
Xarki Turkistanni satkan, Uyghur militini muxu dahxatlik kunge koyghuni muxu ikki hain, munapik!!! Taxki amil sawap, ixki amil asas!!! Agar putun Uyghur meliti Ali Khan torining kaynide bolup, mustakillik kurexini dawam kilghan bolsa, Stalin we Roslarmu Uyghurlarni huddi Mongoliani ittirap kilghandek birinqi bolup ittirap killatti... Roslar milli armiyege ang jik yardem kilghan hem milli armiyening ghalibisi ularning kollixidin ayrilalmaydu.

Bu ikki munapik, hitayning kuqukleri hokuk tutkandin keyin, putun Rosiyening we Mongolianing yardemge kalgen kuxunlerni kayturghan, hitay hojayeni nime dise xuni xartsiz ijra kilghan... Milli inklapni ayni wakitta Roslar kollighan hem dawamlik kollayti.. Bu ikki hitaygha setiulghan munapik, kurkonqak, tohu yorek dalduxler ular aldida yaki hitay aldida ikki eghiz gepini jaylapmu kilalmighan, hitay bilen urux kelix u yakta tursun.. Bularni yoligen we Uyghurlarning dahisi digen har kandak Uyghur ayni wakitta yaki kallisi ixip kalghan yaki bulargha ohxax hitaygha setilghan hain munapiklardur.

Stalinmu ayni wakitta, 3 wilayetni asas kelip kazakhstangha ohxax bir respublica kurup birey disa, ahmak/abbasop digen munapiklar ya biz hitay tarapta turup hitay bilen xuni kurumiz dep rat kilghan...

Hazirmu bu yerde Roslarni wa baxkha barlik Uyghurlargha yardemi tegidighan/takkan milletlerni, doletlerni tillaydighanlarning hammisi hitaygha setilghan tonguz qoxkhilar yaki hitayning ixpiyonleri!!!

Dr. Kahar Baratning yilnamisidin uquk kurgeli bolidu... Hitay bolupmu Sovietning, Stalining Uyghurlarni kollixigha putun kuqi bilen buzghunqilik hem toskunluk kilghan!!! Stalingha tohtimastin adam awatip ularning bizning milli armiyerimizni kollimaslikka dawat kilghan...

Hitaygha setilghan, keni hazirki oluwatkhan millionlighan Uyghurlarning keni bilen buyalghan ahmet/abbas digen munapiklarmu, rolsarning tayyar keliwatkhan harbi yardemini rat kilghan. Soviet ittipakining yardemi bilen ghalibe keliwatkhan Taxkorghan armiyesinimu kayturup kalgan... Roslarning yahxilighigha, ular uzige kalguside duxmen dep karaydighan hitaylargha tehimu kuquklinix, hitay duxmenlerning hamma xartini xartsiz kobul kelix, Stalinning Uyghurlar uqun Mongoliyege ohxax bir mustakil dolet kuruxini barbat kelix bilen jawap kayturghan.
Bu korkunqak, tohu yurek dayuzler tayyar uruxning ghalibesini Ali Khan Tora we Mutali Halpetimlerdin hiqkandak ix kilmay nomussizlik bilen, appak hojidek, duxmen hitayning yardemi bilen tartiwalghandin keyin, bu alakaqan maghlup bolghan hitay bilen bir ketimmu urux kilmay, ulargha xartsiz taslim bolup, ular nime digen bolsa xuni ijra kilghan.

Mening oyliximqe Stalin bu hitaygha setilghan hain, munapiklarni Soviet ittipakida oz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin Monguliage, Xarki Turkistangha ohxax yardem kelip ularni mustakil kilghan. Hala, Xarki Turkistan gha kalgende, ukuxmastin bu ikki hitaygha setilghan hain, munapik, hitayning ixpiyonlerni rais kelip kutarse, bularning aslide hitaygha we hitay kommunistlerigha setilghanleghini bilmigenlikidin, we mao qoxkhigha bu rayonni uttuwatkenlikidin ghazaplinip, bu ikki yarimas, hitayning olqumakqisini uz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin nurghunlighan maslihatqelrini, harbi askarlarni wa kural yaraklarni berip hitaydin azat kelip bargan yarning, bu hitay ixpiyonleri taripdin yana bikargha hitay kommunistlerigha haddiye kelinidighanlikini anglap, kattik ghazaplinip, bu hitay ghalqilerini xu yerdila uz koli bilen ulturgen boluxi ihtimalgha bakla yekin. Bu xu wakittiki tarihi pakitlar bilen bakla uyghun kelidu.





Seypidin Ezizi ozining “Umur Dastanliri” digen kitapida, shu qaghdiki tarihi shehslerge belkim sharait yar bergen (yaki ozining siyasi karshi boyiqe) dairde eslep otken bolushi kirek. Elihan Toremni ilidimu yaki boritalidimu, bir arshangda tuyuksiz yokap ketkenligini yazghan. Abdukirim Abbasupni tengri tag burkuti dep mediligen (buning kandak siyasi karashta yizilghanliki manga namelum).

Kahar Barat Ependim ning yazmilliridinmu shu qaghdiki tarihni towendikidek kiyasen teklit kilip bikishmu mumkin. Elwette, u wakitta ular zadi kandak oylighan bu bizge namelum, buni biz bilelmeymiz.

Bugunki we shu qaghdiki dunya siyasetlirining otturra asiyagha tutkan pozitsiyesidin karighanda. Shu qagdiki Stalin we Ruslar, sherki turkstanni bir urush meydani kilip oynash hiyalida bolsa kirek, buni mustekkilqi Eilhan Toremning meglubiyiti, we yaki hittay terepke mayillik kursetken Ehmet ependi katarlik besh Ependimning olumidin melum bolup turudu. Belkim shu qaghda Ehmet ependimlermu Stalinning esli gherizinimu kuzetmey kalmaydu, belkim Ehmet ependimler, Stalinning hekiki ghemhurlikidinmu gumanlanghan bolushi kirek, likin shundak weziyetlerde hitaylarning gong can dang yaki guo mindangi bolsun, her ikkilising sherki turkstanni oz panahida saklash iddiyesi kuqluk bolghanlighi tupeyli, eyni qaghdiki hitaylar Ehmet ependimlerning yashlik pursitin paydillinip ularni kattik aldap ketken bolushi inik. Huddi bugun shanghay dostluk orgini kurup, kazak, kirghiz, uzbelerni aldawatkandek. Ehmet epemdimlerning mustekil bolushni izdimesliki mumkin emes, likin nimilam digen bilen ular tarihta kolgha kelgusiz pursetni koldin ketkuzwetken kehrimanlardur.

Unregistered
26-10-09, 19:48
Dr. Kahar Baratning 1945-yildeki yilnamisini ukughan adam tuwendeki tarihi pakitlarni dikket kelidu:

1945.9.17
Sovetning Hitaydiki bax elcisi buyruqqa binaen Gomindang taxqi ixlar ministirlikige munularni uqturdi: Yeqinda bir munce Musulmanlar ozlerini Xinjangdiki qozghilangci helqning vekili dep, Sovet Ittipaqining Ghuljida turuxluq konsulhanisigha iltimas sunup, Sovet Ittipaqi terepning otturgha ciqip vastici bolup, ozleri bilen Hitay dairleri ottursida yuz bergen toqunuxni yaraxturup qoyuxni umid qilidighanliqini astrittin bildurdi hemde qozghilangci helqning easlidila Hitaydin ayrilip ketix niyiti yoq, ularning muddiasi Musulmanlar Xinjangdiki kop sanni igelligen jaylarda avtonomiyeni yolgha qoyux meqsitige yetixtin ibaret dep izhar qildi.

bu nak muxu ikki munapik bolup, bir taraptin tohtimastin hitaygha malumat yolisa, bir taraptin Sovetkha hat yezip, biz Uyghurlarning wakili, hitaylar bilen bizni yaraxturup koyunglar dep, astirattin Uyghurlargha satkunluk kelip, huddi Appak Hujidek, Eli Khan Tora, Mutali Halpa, wa baxkha barlik inkilapqilardin hokukni muxu Sovet ittipaki wa hitaylarning koli bilen tartewilixni wasta kelghan... Too bad, ayni wakitta buni sadda Uyghurlar pakatla kuralmigen edi..
wataning pir pung yerinimu azat kelip bakmighan, Uyghurlarni hazirki balagha tikkan, bu Uyghurlargha Uyghur tarihediki ang qong ziyanni akalgan ang qong satkin munapiklarni kahriman diyux huddi hitaygha tola donguyup yep ugunup kalghanlarning dongmuwugha kattik talpunixidek bir ix...


meningqe bu bakla toghra pekir... Bu ikki munapikning 1946-yildin keyin kilghan ix-hariketleridin, bu Soviet ittipakini Hitay bilen yaraxturxkha qakirghanlerning nak muxu ikki munapik hain ikenlikini kursutup beridu... Ular muxu wasta bilen, hitay, urusning koli bilen, tar milletqilik nayranglerini ixletip, Eli Khan Tora wa Mutali halpamlerni we baxkha nurghun hakiki inklpaqilarni, jumhuryetni kurghanlarni majburi, Soviet, Hitayning koli bilen istipa barguzgen...

Men baxkha gaplarnimu dimey, mening uluk buwam ayni wakitta xu Xarki Turkistan Jumhuryetini kurghuqilarning beri idi. Koligha koral elip, kattik yaridar bolghinigha karimay, garqe yexi qong bolsimu, harambagh uruxigha, taki manaskiqe bolghan uruxkha barghan adamlerning beri... men kimlikini hazir dimey...

bu ikki yundikex hitayning pokleri ayni wakitta Xarki Turkistan jumhuryeti kurulghan, wakitlarda(bular hiqkaqan Ghulja uruxlerigha katnixip bakmighan), awal yaghaqqi, keyin tarjimanlikka hizmatke urunlaxkhan nankepilar edi. bular baxtinla hitaygh setilghan hain munapiklar bolup, maksatlik halda Ghuljigha awatilgen.. Urux baxla baxlanmay hitaygha taza malumat yolap turghan hainlar muxular idi... Ali Khan Tora watanning mutlek kop kismini azat kelip bolup, amdi Urumqige az kalghan wakitta, bular tohtimay Ghuljida, hitay ugetkem mayrangwazlikni ixletip, yurtwazlikni, tar milletqilikni taxwik kelip, sadda gol, gixwaxlarni kuxkartip(bu gheni baturnimu uz eqige alidu, ana yurt romanigha karalsun), hakiki inkilapqi, jangqilarni harhil tilda karilap, hitaylarni madhilep, ular toghruluk hata malumatlerni berip, putun Uyghurlarni aldap boxaxturup, ahiri Ali Khan tora was baxkha hakiki inkilapqilarni, watanni, milletni hakiki azat kilghan adamlerni majburi pitne pasatlar, yok tar milletqilik nayrangleri bilen sekip qikardi...

Dr. Kahar Baratning 1945-yildeki yilnamisini ukughan tuwendeki tarihi pakitlarni ukuydu:

1945.9.17
Sovetning Hitaydiki bax elcisi buyruqqa binaen Gomindang taxqi ixlar ministirlikige munularni uqturdi: Yeqinda bir munce Musulmanlar ozlerini Xinjangdiki qozghilangci helqning vekili dep, Sovet Ittipaqining Ghuljida turuxluq konsulhanisigha iltimas sunup, Sovet Ittipaqi terepning otturgha ciqip vastici bolup, ozleri bilen Hitay dairleri ottursida yuz bergen toqunuxni yaraxturup qoyuxni umid qilidighanliqini astrittin bildurdi hemde qozghilangci helqning easlidila Hitaydin ayrilip ketix niyiti yoq, ularning muddiasi Musulmanlar Xinjangdiki kop sanni igelligen jaylarda avtonomiyeni yolgha qoyux meqsitige yetixtin ibaret dep izhar qildi.

bu nak muxu ikki munapik bolup, bir taraptin tohtimastin hitaygha malumat yolisa, bir taraptin Sovetkha hat yezip, biz Uyghurlarning wakili, hitaylar bilen bizni yaraxturup koyunglar dep, astirattin Uyghurlargha satkunluk kelip, huddi Appak Hujidek, Eli Khan Tora, Mutali Halpa, wa baxkha barlik inkilapqilardin hokukni muxu Sovet ittipaki wa hitaylarning koli bilen tartewilixni wasta kelghan... Too bad, ayni wakitta buni sadda Uyghurlar pakatla kuralmigen edi..

Bu ikki yundikex dayuzni kahriman deyix dunyadeki hakiki kahrimanlargha, kolligha koral elip uz Uyghur meliti uqun uzining jeninimu ayimighan uluk bowamgha kelinghan qong bir hakarat!!! Kahriman digen suzning Englishqe manisi: Brave, Valiant. asli manisi, koral kutturup jang kelip, uz meliti, watini halki uqun, jang maydanida kursetkan baturlukka karitilghan. Yana bir menisi, hiqkimdin, hiqnimedin korkmaydighan, hiqkim kilalmighan ixlargha juret kelidighan adamlerge karitilighan...

Bu ikki Uyghur tarihida munapiklikni qekige yatkuzgen hainlar, hiqkaqan koral kutturup jang maydanida urux kilghan yeri yok. Eli Khan Tora bir yerim yilda watanning ximalining mutlek kop kismini azat kelip bolghan bolup, amdi Urumqini azat kilay digende, bu ikki munapik hitay bilen til birekturup, sadda Uyghurlarni tar milletqilik bilen kuxkurtup, Ali Khan torini majburi istipa barguzup, kaytidin nomus kilmay, allikaqan maghlup bolup bolghan, olumtuk hitaygha kayta, kaytidin taslim bolup ularning bar xartlerni xartsiz ijra kilghan ang munapik hainlardur...

Bu ikki thou yurek korkunqaklar, aghzigha qaynap bargan nannimu yiyelmay, 4 yil hokuk tutkan wakit iqide, bir ketimmu maghlup bolghan hitay bilen itixmay, Ali Khan Tora alikaqanbir yil iqide igalligen jayalarni bara bara hitaylargha tartkuzup koyghan...

Kalghan munapiklarning uzlerining watan, millet satkuqluk jinayetlerini yuxurup, bir birsini mahtap yezixi, we wahti kalgande hiq ixtin haweri yok boluwelixi, huddi kaghilar kaghini ak daydu digendakla ix...

Bu ikki dayuz munapik hainlar Uyghurlar tarihediki ang qong ziyanni Uyghurlargha saldi, bolupme hazirki munkarz bolux hawpini biwasta muxu munapiklar elip kaldi...
Bu qasim kongultak, abbas yundikex digen hain, munapik dalduxlar tayyar
Eli Khan Tora, Mutali Halpam kurghan doletke nommusizlarqe tayyar ige boluwelip, Eli Khan Tora igelligen zemindin bolak bir gheriq yarnimu allikaqan maghlup kelinip bolghan hitaydin tartiwalalmighan. Bular hokukni tartiwalghandin keyinki 4 yil iqide kongini duxmen hitaygha setixtin bolek ixni kilmighan. Putun xarki Turkistan gha hitayning taxwikatini kelip, Uyghurlarda hitay toghruluk hata umut, tuyghularni payda kelip, putun Uyghur melitini aldap, ghaplatta yatkuzghan. Bular dahxat korkunqak, tohu yurek bolup, hatta olek, maghlup kelinip bolghan hitaydin olguqe korkup, ularning aldida tizlinip, ittek koquklunup, putun xartlerining hammisini xartsiz kobul kelip, putun Uyghur melitini hazriki balagha tikkan... Bular hainlik munappiklkni dunya tarrihideki misli kurulmigen derijige aparghan(dunya tarihideki harkandak hain munapiklardin ixip quxken...).

Ayni wakitta, Eli Khan Tora Mongolianing etirap kelixini wa ularning harbi yardemi arkilik Altai, Tarbaghataylarni Hitaylardin azat kilghan. Roslarmu Uyghurlar taripide bolup, bu ikki munapik, hain tonguz hokuk tutkandin keyin, roslarning mutlek kop kisim harbi hadimlerni, Mongoliyening yardemge kelgen koxunlerni kayturiwetken. Bular kip kizilni aldamqi, uqqigha qikkan kazzaplardin bolup Uyghurlargha dunyadeki ang qong ziyanni muxu ikki munappik salghan.

Roslar Hargizmu Xarki Turkistanni satkan amas!!!
Xarki Turkistanni satkan, Uyghur militini muxu dahxatlik kunge koyghuni muxu ikki hain, munapik!!! Taxki amil sawap, ixki amil asas!!! Agar putun Uyghur meliti Ali Khan torining kaynide bolup, mustakillik kurexini dawam kilghan bolsa, Stalin we Roslarmu Uyghurlarni huddi Mongoliani ittirap kilghandek birinqi bolup ittirap killatti... Roslar milli armiyege ang jik yardem kilghan hem milli armiyening ghalibisi ularning kollixidin ayrilalmaydu.

Bu ikki munapik, hitayning kuqukleri hokuk tutkandin keyin, putun Rosiyening we Mongolianing yardemge kalgen kuxunlerni kayturghan, hitay hojayeni nime dise xuni xartsiz ijra kilghan... Milli inklapni ayni wakitta Roslar kollighan hem dawamlik kollayti.. Bu ikki hitaygha setiulghan munapik, kurkonqak, tohu yorek dalduxler ular aldida yaki hitay aldida ikki eghiz gepini jaylapmu kilalmighan, hitay bilen urux kelix u yakta tursun.. Bularni yoligen we Uyghurlarning dahisi digen har kandak Uyghur ayni wakitta yaki kallisi ixip kalghan yaki bulargha ohxax hitaygha setilghan hain munapiklardur.

Stalinmu ayni wakitta, 3 wilayetni asas kelip kazakhstangha ohxax bir respublica kurup birey disa, ahmak/abbasop digen munapiklar ya biz hitay tarapta turup hitay bilen xuni kurumiz dep rat kilghan...

Hazirmu bu yerde Roslarni wa baxkha barlik Uyghurlargha yardemi tegidighan/takkan milletlerni, doletlerni tillaydighanlarning hammisi hitaygha setilghan tonguz qoxkhilar yaki hitayning ixpiyonleri!!!

Dr. Kahar Baratning yilnamisidin uquk kurgeli bolidu... Hitay bolupmu Sovietning, Stalining Uyghurlarni kollixigha putun kuqi bilen buzghunqilik hem toskunluk kilghan!!! Stalingha tohtimastin adam awatip ularning bizning milli armiyerimizni kollimaslikka dawat kilghan...

Hitaygha setilghan, keni hazirki oluwatkhan millionlighan Uyghurlarning keni bilen buyalghan ahmet/abbas digen munapiklarmu, rolsarning tayyar keliwatkhan harbi yardemini rat kilghan. Soviet ittipakining yardemi bilen ghalibe keliwatkhan Taxkorghan armiyesinimu kayturup kalgan... Roslarning yahxilighigha, ular uzige kalguside duxmen dep karaydighan hitaylargha tehimu kuquklinix, hitay duxmenlerning hamma xartini xartsiz kobul kelix, Stalinning Uyghurlar uqun Mongoliyege ohxax bir mustakil dolet kuruxini barbat kelix bilen jawap kayturghan.
Bu korkunqak, tohu yurek dayuzler tayyar uruxning ghalibesini Ali Khan Tora we Mutali Halpetimlerdin hiqkandak ix kilmay nomussizlik bilen, appak hojidek, duxmen hitayning yardemi bilen tartiwalghandin keyin, bu alakaqan maghlup bolghan hitay bilen bir ketimmu urux kilmay, ulargha xartsiz taslim bolup, ular nime digen bolsa xuni ijra kilghan.

Mening oyliximqe Stalin bu hitaygha setilghan hain, munapiklarni Soviet ittipakida oz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin Monguliage, Xarki Turkistangha ohxax yardem kelip ularni mustakil kilghan. Hala, Xarki Turkistan gha kalgende, ukuxmastin bu ikki hitaygha setilghan hain, munapik, hitayning ixpiyonlerni rais kelip kutarse, bularning aslide hitaygha we hitay kommunistlerigha setilghanleghini bilmigenlikidin, we mao qoxkhigha bu rayonni uttuwatkenlikidin ghazaplinip, bu ikki yarimas, hitayning olqumakqisini uz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin nurghunlighan maslihatqelrini, harbi askarlarni wa kural yaraklarni berip hitaydin azat kelip bargan yarning, bu hitay ixpiyonleri taripdin yana bikargha hitay kommunistlerigha haddiye kelinidighanlikini anglap, kattik ghazaplinip, bu hitay ghalqilerini xu yerdila uz koli bilen ulturgen boluxi ihtimalgha bakla yekin. Bu xu wakittiki tarihi pakitlar bilen bakla uyghun kelidu.[/QUOTE]

Unregistered
27-10-09, 06:32
meningqe bu hakikatan 60 yildin keyinki reflectionlardin kalgen adil, hakiki baha...
bu ikki kabilyetsiz, lakwa, hain munapiklar uzining xahsi manpatini, hokokni dep putun Uyghurlarni hazirki balagha tikkan...


Bu Uyghurlarni hazirki kundeki munkarzlikke duqqar kilghan wataning pir pung yerinimu azat kelip bakmighan, Uyghurlarni hazirki balagha tikkan, bu Uyghurlargha Uyghur tarihediki ang qong ziyanni akalgan ang qong satkin munapiklarni kahriman diyux huddi hitaygha tola donguyup yep ugunup kalghanlarning dongmuwugha kattik talpunixidek bir ix...

Men baxkha gaplarnimu dimey, mening uluk buwam ayni wakitta xu Xarki Turkistan Jumhuryetini kurghuqilarning beri idi. Koligha koral elip, kattik yaridar bolghinigha karimay, garqe yexi qong bolsimu, harambagh uruxigha, taki manaskiqe bolghan uruxkha barghan adamlerning beri... men kimlikini hazir dimey...

bu ikki yundikex hitayning pokleri ayni wakitta Xarki Turkistan jumhuryeti kurulghan, wakitlarda(bular hiqkaqan Ghulja uruxlerigha katnixip bakmighan), awal yaghaqqi, keyin tarjimanlikka hizmatke urunlaxkhan nankepilar edi. bular baxtinla hitaygh setilghan hain munapiklar bolup, maksatlik halda Ghuljigha awatilgen.. Urux baxla baxlanmay hitaygha taza malumat yolap turghan hainlar muxular idi... Ali Khan Tora watanning mutlek kop kismini azat kelip bolup, amdi Urumqige az kalghan wakitta, bular tohtimay Ghuljida, hitay ugetkem mayrangwazlikni ixletip, yurtwazlikni, tar milletqilikni taxwik kelip, sadda gol, gixwaxlarni kuxkartip(bu gheni baturnimu uz eqige alidu, ana yurt romanigha karalsun), hakiki inkilapqi, jangqilarni harhil tilda karilap, hitaylarni madhilep, ular toghruluk hata malumatlerni berip, putun Uyghurlarni aldap boxaxturup, ahiri Ali Khan tora was baxkha hakiki inkilapqilarni, watanni, milletni hakiki azat kilghan adamlerni majburi pitne pasatlar, yok tar milletqilik nayrangleri bilen sekip qikardi...

Dr. Kahar Baratning 1945-yildeki yilnamisini ukughan tuwendeki tarihi pakitlarni ukuydu:

1945.9.17
Sovetning Hitaydiki bax elcisi buyruqqa binaen Gomindang taxqi ixlar ministirlikige munularni uqturdi: Yeqinda bir munce Musulmanlar ozlerini Xinjangdiki qozghilangci helqning vekili dep, Sovet Ittipaqining Ghuljida turuxluq konsulhanisigha iltimas sunup, Sovet Ittipaqi terepning otturgha ciqip vastici bolup, ozleri bilen Hitay dairleri ottursida yuz bergen toqunuxni yaraxturup qoyuxni umid qilidighanliqini astrittin bildurdi hemde qozghilangci helqning easlidila Hitaydin ayrilip ketix niyiti yoq, ularning muddiasi Musulmanlar Xinjangdiki kop sanni igelligen jaylarda avtonomiyeni yolgha qoyux meqsitige yetixtin ibaret dep izhar qildi.

bu nak muxu ikki munapik bolup, bir taraptin tohtimastin hitaygha malumat yolisa, bir taraptin Sovetkha hat yezip, biz Uyghurlarning wakili, hitaylar bilen bizni yaraxturup koyunglar dep, astirattin Uyghurlargha satkunluk kelip, huddi Appak Hujidek, Eli Khan Tora, Mutali Halpa, wa baxkha barlik inkilapqilardin hokukni muxu Sovet ittipaki wa hitaylarning koli bilen tartewilixni wasta kelghan... Too bad, ayni wakitta buni sadda Uyghurlar pakatla kuralmigen edi..

Bu ikki yundikex dayuzni kahriman deyix dunyadeki hakiki kahrimanlargha, kolligha koral elip uz Uyghur meliti uqun uzining jeninimu ayimighan uluk bowamgha kelinghan qong bir hakarat!!! Kahriman digen suzning Englishqe manisi: Brave, Valiant. asli manisi, koral kutturup jang kelip, uz meliti, watini halki uqun, jang maydanida kursetkan baturlukka karitilghan. Yana bir menisi, hiqkimdin, hiqnimedin korkmaydighan, hiqkim kilalmighan ixlargha juret kelidighan adamlerge karitilighan...

Bu ikki Uyghur tarihida munapiklikni qekige yatkuzgen hainlar, hiqkaqan koral kutturup jang maydanida urux kilghan yeri yok. Eli Khan Tora bir yerim yilda watanning ximalining mutlek kop kismini azat kelip bolghan bolup, amdi Urumqini azat kilay digende, bu ikki munapik hitay bilen til birekturup, sadda Uyghurlarni tar milletqilik bilen kuxkurtup, Ali Khan torini majburi istipa barguzup, kaytidin nomus kilmay, allikaqan maghlup bolup bolghan, olumtuk hitaygha kayta, kaytidin taslim bolup ularning bar xartlerni xartsiz ijra kilghan ang munapik hainlardur...

Bu ikki thou yurek korkunqaklar, aghzigha qaynap bargan nannimu yiyelmay, 4 yil hokuk tutkan wakit iqide, bir ketimmu maghlup bolghan hitay bilen itixmay, Ali Khan Tora alikaqanbir yil iqide igalligen jayalarni bara bara hitaylargha tartkuzup koyghan...

Kalghan munapiklarning uzlerining watan, millet satkuqluk jinayetlerini yuxurup, bir birsini mahtap yezixi, we wahti kalgande hiq ixtin haweri yok boluwelixi, huddi kaghilar kaghini ak daydu digendakla ix...

Bu ikki dayuz munapik hainlar Uyghurlar tarihediki ang qong ziyanni Uyghurlargha saldi, bolupme hazirki munkarz bolux hawpini biwasta muxu munapiklar elip kaldi...
Bu qasim kongultak, abbas yundikex digen hain, munapik dalduxlar tayyar
Eli Khan Tora, Mutali Halpam kurghan doletke nommusizlarqe tayyar ige boluwelip, Eli Khan Tora igelligen zemindin bolak bir gheriq yarnimu allikaqan maghlup kelinip bolghan hitaydin tartiwalalmighan. Bular hokukni tartiwalghandin keyinki 4 yil iqide kongini duxmen hitaygha setixtin bolek ixni kilmighan. Putun xarki Turkistan gha hitayning taxwikatini kelip, Uyghurlarda hitay toghruluk hata umut, tuyghularni payda kelip, putun Uyghur melitini aldap, ghaplatta yatkuzghan. Bular dahxat korkunqak, tohu yurek bolup, hatta olek, maghlup kelinip bolghan hitaydin olguqe korkup, ularning aldida tizlinip, ittek koquklunup, putun xartlerining hammisini xartsiz kobul kelip, putun Uyghur melitini hazriki balagha tikkan... Bular hainlik munappiklkni dunya tarrihideki misli kurulmigen derijige aparghan(dunya tarihideki harkandak hain munapiklardin ixip quxken...).

Ayni wakitta, Eli Khan Tora Mongolianing etirap kelixini wa ularning harbi yardemi arkilik Altai, Tarbaghataylarni Hitaylardin azat kilghan. Roslarmu Uyghurlar taripide bolup, bu ikki munapik, hain tonguz hokuk tutkandin keyin, roslarning mutlek kop kisim harbi hadimlerni, Mongoliyening yardemge kelgen koxunlerni kayturiwetken. Bular kip kizilni aldamqi, uqqigha qikkan kazzaplardin bolup Uyghurlargha dunyadeki ang qong ziyanni muxu ikki munappik salghan.

Roslar Hargizmu Xarki Turkistanni satkan amas!!!
Xarki Turkistanni satkan, Uyghur militini muxu dahxatlik kunge koyghuni muxu ikki hain, munapik!!! Taxki amil sawap, ixki amil asas!!! Agar putun Uyghur meliti Ali Khan torining kaynide bolup, mustakillik kurexini dawam kilghan bolsa, Stalin we Roslarmu Uyghurlarni huddi Mongoliani ittirap kilghandek birinqi bolup ittirap killatti... Roslar milli armiyege ang jik yardem kilghan hem milli armiyening ghalibisi ularning kollixidin ayrilalmaydu.

Bu ikki munapik, hitayning kuqukleri hokuk tutkandin keyin, putun Rosiyening we Mongolianing yardemge kalgen kuxunlerni kayturghan, hitay hojayeni nime dise xuni xartsiz ijra kilghan... Milli inklapni ayni wakitta Roslar kollighan hem dawamlik kollayti.. Bu ikki hitaygha setiulghan munapik, kurkonqak, tohu yorek dalduxler ular aldida yaki hitay aldida ikki eghiz gepini jaylapmu kilalmighan, hitay bilen urux kelix u yakta tursun.. Bularni yoligen we Uyghurlarning dahisi digen har kandak Uyghur ayni wakitta yaki kallisi ixip kalghan yaki bulargha ohxax hitaygha setilghan hain munapiklardur.

Stalinmu ayni wakitta, 3 wilayetni asas kelip kazakhstangha ohxax bir respublica kurup birey disa, ahmak/abbasop digen munapiklar ya biz hitay tarapta turup hitay bilen xuni kurumiz dep rat kilghan...

Hazirmu bu yerde Roslarni wa baxkha barlik Uyghurlargha yardemi tegidighan/takkan milletlerni, doletlerni tillaydighanlarning hammisi hitaygha setilghan tonguz qoxkhilar yaki hitayning ixpiyonleri!!!

Dr. Kahar Baratning yilnamisidin uquk kurgeli bolidu... Hitay bolupmu Sovietning, Stalining Uyghurlarni kollixigha putun kuqi bilen buzghunqilik hem toskunluk kilghan!!! Stalingha tohtimastin adam awatip ularning bizning milli armiyerimizni kollimaslikka dawat kilghan...

Hitaygha setilghan, keni hazirki oluwatkhan millionlighan Uyghurlarning keni bilen buyalghan ahmet/abbas digen munapiklarmu, rolsarning tayyar keliwatkhan harbi yardemini rat kilghan. Soviet ittipakining yardemi bilen ghalibe keliwatkhan Taxkorghan armiyesinimu kayturup kalgan... Roslarning yahxilighigha, ular uzige kalguside duxmen dep karaydighan hitaylargha tehimu kuquklinix, hitay duxmenlerning hamma xartini xartsiz kobul kelix, Stalinning Uyghurlar uqun Mongoliyege ohxax bir mustakil dolet kuruxini barbat kelix bilen jawap kayturghan.
Bu korkunqak, tohu yurek dayuzler tayyar uruxning ghalibesini Ali Khan Tora we Mutali Halpetimlerdin hiqkandak ix kilmay nomussizlik bilen, appak hojidek, duxmen hitayning yardemi bilen tartiwalghandin keyin, bu alakaqan maghlup bolghan hitay bilen bir ketimmu urux kilmay, ulargha xartsiz taslim bolup, ular nime digen bolsa xuni ijra kilghan.

Mening oyliximqe Stalin bu hitaygha setilghan hain, munapiklarni Soviet ittipakida oz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin Monguliage, Xarki Turkistangha ohxax yardem kelip ularni mustakil kilghan. Hala, Xarki Turkistan gha kalgende, ukuxmastin bu ikki hitaygha setilghan hain, munapik, hitayning ixpiyonlerni rais kelip kutarse, bularning aslide hitaygha we hitay kommunistlerigha setilghanleghini bilmigenlikidin, we mao qoxkhigha bu rayonni uttuwatkenlikidin ghazaplinip, bu ikki yarimas, hitayning olqumakqisini uz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin nurghunlighan maslihatqelrini, harbi askarlarni wa kural yaraklarni berip hitaydin azat kelip bargan yarning, bu hitay ixpiyonleri taripdin yana bikargha hitay kommunistlerigha haddiye kelinidighanlikini anglap, kattik ghazaplinip, bu hitay ghalqilerini xu yerdila uz koli bilen ulturgen boluxi ihtimalgha bakla yekin. Bu xu wakittiki tarihi pakitlar bilen bakla uyghun kelidu.

Unregistered
28-10-09, 10:49
logikilik hulase boptu... amilyatta yuz bergen ixlar bakla uyghun...


Bu Uyghurlarni hazirki kundeki munkarzlikke duqqar kilghan wataning pir pung yerinimu azat kelip bakmighan, Uyghurlarni hazirki balagha tikkan, bu Uyghurlargha Uyghur tarihediki ang qong ziyanni akalgan ang qong satkin munapiklarni kahriman diyux huddi hitaygha tola donguyup yep ugunup kalghanlarning dongmuwugha kattik talpunixidek bir ix...

Men baxkha gaplarnimu dimey, mening uluk buwam ayni wakitta xu Xarki Turkistan Jumhuryetini kurghuqilarning beri idi. Koligha koral elip, kattik yaridar bolghinigha karimay, garqe yexi qong bolsimu, harambagh uruxigha, taki manaskiqe bolghan uruxkha barghan adamlerning beri... men kimlikini hazir dimey...

bu ikki yundikex hitayning pokleri ayni wakitta Xarki Turkistan jumhuryeti kurulghan, wakitlarda(bular hiqkaqan Ghulja uruxlerigha katnixip bakmighan), awal yaghaqqi, keyin tarjimanlikka hizmatke urunlaxkhan nankepilar edi. bular baxtinla hitaygh setilghan hain munapiklar bolup, maksatlik halda Ghuljigha awatilgen.. Urux baxla baxlanmay hitaygha taza malumat yolap turghan hainlar muxular idi... Ali Khan Tora watanning mutlek kop kismini azat kelip bolup, amdi Urumqige az kalghan wakitta, bular tohtimay Ghuljida, hitay ugetkem mayrangwazlikni ixletip, yurtwazlikni, tar milletqilikni taxwik kelip, sadda gol, gixwaxlarni kuxkartip(bu gheni baturnimu uz eqige alidu, ana yurt romanigha karalsun), hakiki inkilapqi, jangqilarni harhil tilda karilap, hitaylarni madhilep, ular toghruluk hata malumatlerni berip, putun Uyghurlarni aldap boxaxturup, ahiri Ali Khan tora was baxkha hakiki inkilapqilarni, watanni, milletni hakiki azat kilghan adamlerni majburi pitne pasatlar, yok tar milletqilik nayrangleri bilen sekip qikardi...

Dr. Kahar Baratning 1945-yildeki yilnamisini ukughan tuwendeki tarihi pakitlarni ukuydu:

1945.9.17
Sovetning Hitaydiki bax elcisi buyruqqa binaen Gomindang taxqi ixlar ministirlikige munularni uqturdi: Yeqinda bir munce Musulmanlar ozlerini Xinjangdiki qozghilangci helqning vekili dep, Sovet Ittipaqining Ghuljida turuxluq konsulhanisigha iltimas sunup, Sovet Ittipaqi terepning otturgha ciqip vastici bolup, ozleri bilen Hitay dairleri ottursida yuz bergen toqunuxni yaraxturup qoyuxni umid qilidighanliqini astrittin bildurdi hemde qozghilangci helqning easlidila Hitaydin ayrilip ketix niyiti yoq, ularning muddiasi Musulmanlar Xinjangdiki kop sanni igelligen jaylarda avtonomiyeni yolgha qoyux meqsitige yetixtin ibaret dep izhar qildi.

bu nak muxu ikki munapik bolup, bir taraptin tohtimastin hitaygha malumat yolisa, bir taraptin Sovetkha hat yezip, biz Uyghurlarning wakili, hitaylar bilen bizni yaraxturup koyunglar dep, astirattin Uyghurlargha satkunluk kelip, huddi Appak Hujidek, Eli Khan Tora, Mutali Halpa, wa baxkha barlik inkilapqilardin hokukni muxu Sovet ittipaki wa hitaylarning koli bilen tartewilixni wasta kelghan... Too bad, ayni wakitta buni sadda Uyghurlar pakatla kuralmigen edi..

Bu ikki yundikex dayuzni kahriman deyix dunyadeki hakiki kahrimanlargha, kolligha koral elip uz Uyghur meliti uqun uzining jeninimu ayimighan uluk bowamgha kelinghan qong bir hakarat!!! Kahriman digen suzning Englishqe manisi: Brave, Valiant. asli manisi, koral kutturup jang kelip, uz meliti, watini halki uqun, jang maydanida kursetkan baturlukka karitilghan. Yana bir menisi, hiqkimdin, hiqnimedin korkmaydighan, hiqkim kilalmighan ixlargha juret kelidighan adamlerge karitilighan...

Bu ikki Uyghur tarihida munapiklikni qekige yatkuzgen hainlar, hiqkaqan koral kutturup jang maydanida urux kilghan yeri yok. Eli Khan Tora bir yerim yilda watanning ximalining mutlek kop kismini azat kelip bolghan bolup, amdi Urumqini azat kilay digende, bu ikki munapik hitay bilen til birekturup, sadda Uyghurlarni tar milletqilik bilen kuxkurtup, Ali Khan torini majburi istipa barguzup, kaytidin nomus kilmay, allikaqan maghlup bolup bolghan, olumtuk hitaygha kayta, kaytidin taslim bolup ularning bar xartlerni xartsiz ijra kilghan ang munapik hainlardur...

Bu ikki thou yurek korkunqaklar, aghzigha qaynap bargan nannimu yiyelmay, 4 yil hokuk tutkan wakit iqide, bir ketimmu maghlup bolghan hitay bilen itixmay, Ali Khan Tora alikaqanbir yil iqide igalligen jayalarni bara bara hitaylargha tartkuzup koyghan...

Kalghan munapiklarning uzlerining watan, millet satkuqluk jinayetlerini yuxurup, bir birsini mahtap yezixi, we wahti kalgande hiq ixtin haweri yok boluwelixi, huddi kaghilar kaghini ak daydu digendakla ix...

Bu ikki dayuz munapik hainlar Uyghurlar tarihediki ang qong ziyanni Uyghurlargha saldi, bolupme hazirki munkarz bolux hawpini biwasta muxu munapiklar elip kaldi...
Bu qasim kongultak, abbas yundikex digen hain, munapik dalduxlar tayyar
Eli Khan Tora, Mutali Halpam kurghan doletke nommusizlarqe tayyar ige boluwelip, Eli Khan Tora igelligen zemindin bolak bir gheriq yarnimu allikaqan maghlup kelinip bolghan hitaydin tartiwalalmighan. Bular hokukni tartiwalghandin keyinki 4 yil iqide kongini duxmen hitaygha setixtin bolek ixni kilmighan. Putun xarki Turkistan gha hitayning taxwikatini kelip, Uyghurlarda hitay toghruluk hata umut, tuyghularni payda kelip, putun Uyghur melitini aldap, ghaplatta yatkuzghan. Bular dahxat korkunqak, tohu yurek bolup, hatta olek, maghlup kelinip bolghan hitaydin olguqe korkup, ularning aldida tizlinip, ittek koquklunup, putun xartlerining hammisini xartsiz kobul kelip, putun Uyghur melitini hazriki balagha tikkan... Bular hainlik munappiklkni dunya tarrihideki misli kurulmigen derijige aparghan(dunya tarihideki harkandak hain munapiklardin ixip quxken...).

Ayni wakitta, Eli Khan Tora Mongolianing etirap kelixini wa ularning harbi yardemi arkilik Altai, Tarbaghataylarni Hitaylardin azat kilghan. Roslarmu Uyghurlar taripide bolup, bu ikki munapik, hain tonguz hokuk tutkandin keyin, roslarning mutlek kop kisim harbi hadimlerni, Mongoliyening yardemge kelgen koxunlerni kayturiwetken. Bular kip kizilni aldamqi, uqqigha qikkan kazzaplardin bolup Uyghurlargha dunyadeki ang qong ziyanni muxu ikki munappik salghan.

Roslar Hargizmu Xarki Turkistanni satkan amas!!!
Xarki Turkistanni satkan, Uyghur militini muxu dahxatlik kunge koyghuni muxu ikki hain, munapik!!! Taxki amil sawap, ixki amil asas!!! Agar putun Uyghur meliti Ali Khan torining kaynide bolup, mustakillik kurexini dawam kilghan bolsa, Stalin we Roslarmu Uyghurlarni huddi Mongoliani ittirap kilghandek birinqi bolup ittirap killatti... Roslar milli armiyege ang jik yardem kilghan hem milli armiyening ghalibisi ularning kollixidin ayrilalmaydu.

Bu ikki munapik, hitayning kuqukleri hokuk tutkandin keyin, putun Rosiyening we Mongolianing yardemge kalgen kuxunlerni kayturghan, hitay hojayeni nime dise xuni xartsiz ijra kilghan... Milli inklapni ayni wakitta Roslar kollighan hem dawamlik kollayti.. Bu ikki hitaygha setiulghan munapik, kurkonqak, tohu yorek dalduxler ular aldida yaki hitay aldida ikki eghiz gepini jaylapmu kilalmighan, hitay bilen urux kelix u yakta tursun.. Bularni yoligen we Uyghurlarning dahisi digen har kandak Uyghur ayni wakitta yaki kallisi ixip kalghan yaki bulargha ohxax hitaygha setilghan hain munapiklardur.

Stalinmu ayni wakitta, 3 wilayetni asas kelip kazakhstangha ohxax bir respublica kurup birey disa, ahmak/abbasop digen munapiklar ya biz hitay tarapta turup hitay bilen xuni kurumiz dep rat kilghan...

Hazirmu bu yerde Roslarni wa baxkha barlik Uyghurlargha yardemi tegidighan/takkan milletlerni, doletlerni tillaydighanlarning hammisi hitaygha setilghan tonguz qoxkhilar yaki hitayning ixpiyonleri!!!

Dr. Kahar Baratning yilnamisidin uquk kurgeli bolidu... Hitay bolupmu Sovietning, Stalining Uyghurlarni kollixigha putun kuqi bilen buzghunqilik hem toskunluk kilghan!!! Stalingha tohtimastin adam awatip ularning bizning milli armiyerimizni kollimaslikka dawat kilghan...

Hitaygha setilghan, keni hazirki oluwatkhan millionlighan Uyghurlarning keni bilen buyalghan ahmet/abbas digen munapiklarmu, rolsarning tayyar keliwatkhan harbi yardemini rat kilghan. Soviet ittipakining yardemi bilen ghalibe keliwatkhan Taxkorghan armiyesinimu kayturup kalgan... Roslarning yahxilighigha, ular uzige kalguside duxmen dep karaydighan hitaylargha tehimu kuquklinix, hitay duxmenlerning hamma xartini xartsiz kobul kelix, Stalinning Uyghurlar uqun Mongoliyege ohxax bir mustakil dolet kuruxini barbat kelix bilen jawap kayturghan.
Bu korkunqak, tohu yurek dayuzler tayyar uruxning ghalibesini Ali Khan Tora we Mutali Halpetimlerdin hiqkandak ix kilmay nomussizlik bilen, appak hojidek, duxmen hitayning yardemi bilen tartiwalghandin keyin, bu alakaqan maghlup bolghan hitay bilen bir ketimmu urux kilmay, ulargha xartsiz taslim bolup, ular nime digen bolsa xuni ijra kilghan.

Mening oyliximqe Stalin bu hitaygha setilghan hain, munapiklarni Soviet ittipakida oz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin Monguliage, Xarki Turkistangha ohxax yardem kelip ularni mustakil kilghan. Hala, Xarki Turkistan gha kalgende, ukuxmastin bu ikki hitaygha setilghan hain, munapik, hitayning ixpiyonlerni rais kelip kutarse, bularning aslide hitaygha we hitay kommunistlerigha setilghanleghini bilmigenlikidin, we mao qoxkhigha bu rayonni uttuwatkenlikidin ghazaplinip, bu ikki yarimas, hitayning olqumakqisini uz koli bilen ulturgen boluxi mumkin. Stalin nurghunlighan maslihatqelrini, harbi askarlarni wa kural yaraklarni berip hitaydin azat kelip bargan yarning, bu hitay ixpiyonleri taripdin yana bikargha hitay kommunistlerigha haddiye kelinidighanlikini anglap, kattik ghazaplinip, bu hitay ghalqilerini xu yerdila uz koli bilen ulturgen boluxi ihtimalgha bakla yekin. Bu xu wakittiki tarihi pakitlar bilen bakla uyghun kelidu.

Unregistered
28-10-09, 19:09
logikilik hulase boptu... amilyatta yuz bergen ixlar bakla uyghun...

Shundaq..bek katta ish boptu ..her bir uyghur choqum bir nusxidin qilip saqlap qoysa bolghudek..

Unregistered
29-10-09, 00:37
Uluschilar kimler ular öz millitige qandaq xiyanet qilidu

Exmetjan Qasimi
1948-Yil (ittipaq zhurnili 3- sanidin)

Xelqimizning azadliq herikiti we uninggha uluschilarning qilghan xiyaniti

Mes'ut, eysa, we ular bilen bille qurday, chinggiz, ghulam hamidke oxshash in'gliz tamakisini chekken, amérika piwisini ichken, mustemlikichiler kiyimini kiygen, ikki adem sözleshkili tursa qulaqliri ding turidighan bir türküm shübhilik unsurlar ürümchige kelgen waqitliridila xelq ularning yürüsh – turushigha qarap ulardin qattiq nepretlen'gen idi. U waqitlarda xitay mustemlikichilirining qamchiliridin témip turghan qan téxi qurumighachqa ulardin éhtiyat qilghan xelqning derdi ichide idi. Bitim boldi, xewp ketti. Tunjuqturup turghan mustemlikichilik türmisining ishiki qiya ichilishi bilen, uninggha kirgen sap erkinlik hawasidin nepes alghan esirlerde yéngi roh yéngi quwwet peyda boldi. Ular bashlapqi kündila pütün qehri ghezipini xitay mustemlikchiliridin artuqraq goya ming bir qiyinchiliqta uzaq méhnet qilip, nurghun terlirini aqquzup ozuq térip, uni éghir musheqqetler bilen pushurup, andin yeymiz dep turghan ashqa ogha salidighan xa'in ene shular dep bilip pütün wujudi bilen ulargha qarishi chiqti. Heqiqette mustemlikichilerdin aldi bilin ene shular xewplikrek ikenlikini özlirining nurghun yilliq küresh tejribisi we tebi'iy sezgüsi bilen xelqimiz bashtila bilgen idi: lékin ghulja terep milliy azadliq küresh sépige ixtilap chüshmisun dégen meqsette mes'ut, eysalar bilen muresse qilghinini körgen xelq özini birla toxtatqan idi. Bir tereptin mes'ut, eysa we ularning shaykilliri inqilabi wilayetler bilen merkizi hökümet tinchliq bitim toghruluq muzakire yürgüzülüwatqan waqitlirida, ghulja wekillirini xitayning ichki ehwali bilen tonushturghan bolup, ularning ichige kirip ularning teleplirini bilip élip xitay terepke yetküzüsh wezipisini orundisa ikkinchi tereptin munapiqlarche inqilabchilarni maxtap, ularning ishenchige ige bolushqa tirishtiler. Ghulja wekilleri aldida yilanche tolghinip, qanjuq ittek erkilep, tülkilik qilip «biz yurt, millet qayghusida yürduq emdi bizni bu yerdin siler qoghlimisanglar, biz milletning paydisi üchün padichiliq xizmiti bolsimu artquzsaq» dégen yumshaq sözlirige qarap ghulja wekillirimu heqiqette bularda millet, weten muhebbiti bar bolsa bular köp yillardin béri wetendin ayrilip emdi yene uninggha xiyanet qilmas dégen pikrige kélip, ötken 10-15yil bulargha bir nerse ögetkendur dégen oyi netijiside ular bilen muresse qilishqa bashlidi, bularning: «biz milletchimiz», «biz xelqchimiz»,«biz insaniyetchimiz» dégen sho'arlirini körüp heqiqette bular bilen heriket birlikini temin étip kételeymiz dégen ümidni qildi. Ghulja wekillirining ular bilen bashta muresse qilghinining asasi sewebi ene shu idi. Lékin bir yil ular bilen birge ishlesh netijisi ularning héch nerse ögenmigenlikini qarighularche yurtni halaketke ilip mangidighanliqini we ularning öz muqeddeslirige érishish üchün millet qénining deryalap éqish bilen héch kari yoq ademler ikenlikini ispat qildi. Ularda qanchilik prinsip, zerriche wijdan yoqluqini, ularning heriket tejribisi emelde körsetti: dunyaning qaysi burjikini almang, qaysi milletning meslek igisi erbablirini almang ular milliy azadliq mesilisige kelgende ézilgen millet azadliq herikiti utuq qazinip kétip barghan peytte milliy azadliq küresh sépining birlikini temin qilmaq üchün barliq küchni serp qilidu. Hetta, özini qurban qilishqa razi bolidu. Egerde bu «milletchiler»de millitige muhebbet bolghanda elwette ular öz millitining milliy azadliq herikiti muweppeqiyet qazinip kétip barghanda u heriket qandaq shekilde barmisun shu chong utuq qazinip kétip barghan sepni mustehkemleshke, we barliq talash mesililerni shuning yoligha birlikini temin étish üchün sélip bergen bolar idi. Ular emelde néme qildi? Eksinche xitay mustemlikchilirining bölgünchilik duttarigha usul oynap, mensepni dep milletni chong halaketchilik xewpi astigha qoydi. Xelqimizning utuqluq azadliq herikitige chong xiyanet qildi. Mustemlikichiler milliy azadliq herikitini boghush we pütünley yoqitish üchün bir tereptin mustemlikichilerning tüp négizlik siyasitidin bixewer bolghan nadan ademlerni aldap, öz xelqingdin bashliq berduq dep bir türküm xelqni uning arqisidin egeshtürüp xelqimizning mustehkem milliy azadliq birlik sépige bölgünchilik sélish meqsiti bilen bolsa ikkinchi tereptin öz menpe'etige qaychi kelsimu milliy azadliq heriket muweppeqiyitidin qorqup böre yep ketse ketsun, sanga bolmisun dégen prinsipni aldigha qoyup özige ziyan bolsimu, bizning xelqimizge héch nerse bermeslik prinsipini qattiq tutqan, mustebit xitay mustemlike da'iriliri nurghun yillar chong mustemlikichiler béqip asrap kelgen, jeligürlerdin paydilinish qattiq qararigha keldi. Jeligürlerning biri ölkining yuqiriqi hakimiyet ornini ishghal qilghandin kiyin özining kélechikidin qorqqan xelq halaketlikning aldini ilish üchün qarshiliq dolquni kötürdi.
Ghulja terep, xelqimizning bu herikitige biterep bolup yene xelq düshmenliri bilen muressechilik qilish mes'uliyitini öz üstige élishni muwapiq körmestin ular qanunsiz ishghal qilghan hökümet terkibige kirishni layiq tapmastin özlirining qarshiliqini bayan qildi.
Xelqimizning hemmisi ghulja terep wekillirining bu herikitini birdin – bir xelqning menpe'etini himaye qilish üchün qaritilghan heriket dep bilip ulargha bolghan, étiqadi, ishenchi, yenimu bir derije ashti. Ayrim qalaq ademlirimiz, xelqimiz arisigha bölgünchilik sélish üchün we éngini zeherlesh üchün héch nersidin tartinmay qiliwatqan teshwiqlirige we ular ixtiyarigha bérip qoyghan metbu'atta mustemlikichilirining sadiq itliri – mes'utqa oxshash xelq düshmenlirining, qoy térisini yépip körsitishke urunushliri. «Mes'ut ependim zamanida pütün yaxshiliq ishlarning asasi qorulushqa bashlidi. ....»: «Yurt xelqi, merkezge qarita bir qeder berding shéker!» dégen'ge oxshash chirayliq sözler, shéker ornigha zeher bériwatqanliqini ayrip alalmighan éngimiz yéngilishqan. Ayrim ademlirimizning ghulja terep néme üchün bulargha düshmenlik qilidiken, alla tabarek weta'ala: «innema möhminine ehwa fesselamubin ehwane kum»dep tursa, bular musulman'gha düshmenlik qilishning ornigha ular bilen muresse qilsa bolmasmu? Dégen oygha kélishi mumkin biz ulargha shul ayetning yuqirisidiki ayetni yaki süre töwbediki, «ya'eyyuhal lezine ameno tenexxudu we aba ikum we ixwanikum ul banes tehbul kapiru elel iman wemen bedulehum méni kum pa'ilanike wumul zalimu,»dégen ayetni eslep ötüshni ötünimiz. Ular düshmen sépige ötkenlerdin bolghachqa, ular qarshi terepte turghan düshmenlerdinmu esheddiyrek düshmen bolup hésablinidu. Alla tabarek weta'ala, peyghemberlirimizge ulargha nisbeten rehimsiz bolushni buyruydu. «Ya'eyyuhal nebi jahizul kupparu wel munapiqine we eza eleyhim we qalu hum jehennem webih selmesir» undaq bolghandin kiyin bul mustemlikichiler bilen bir sep teshkil qilip xelqimizning qan bedilige alghan erkinlik hoquqlirini qayta tartip élishqa qest qilghuchi munapiqlar bilen yene muresse qilish yene mumkinmu? Elwette mumkin emes. Zadi néme üchün ular sözide milletchimiz, xelqchimiz dep warqirap emelde xelqimizning azadliqigha qarshi we öz millitige qarshi, xelqchilliq siyasiyge qarishi heriket qilidu? Uni bilmek üchün «ependiler» kimler? Kimning paydisi üchün xizmet qilidu? Kimlerning emiri bilen heriket qilidighanliqini yaxshi chüshinish we bilish lazim.

Ependiler kimler, we néme üchün ular öz xelqining menpe'etige qarshi ish qilidu?

Bu so'algha jawab bermek üchün ölkimizning jughrapiyiwi ehwali we kéyinki 70 - 80 yildiki xelq'ara ehwallar bilen bir tonushup chiqmaq lazim
Bizning ölkimiz, shimal, we gherbi shimalda s s s r (sowét sotsiyalistik résbuplikilar ittipaqi teyyarlighuchidin) bilen sherqi shimalda, mongghul xelq jumhuriyiti sherqte, gensu, sherqi jenubta chingxey ölkisi, jenubta, tibet, hindistan, gherbte afghanistan bilen chégridash ölkidur. Bizning ölkimiz xitaylar teripidin istila étilgen waqitlarda in'glizlar bilen fransuzlar hindistanni taliship madiras etrapida zembirekler étishmaqta idi, téxi bizning gherbi shimaldiki qoshnimiz ablay xan idi. Téxi xitay döliti mustemlike emes idi. Téxi afriqa qit'esining ichige yawropaliqlardin héchkim kirip baqmighan idi. Qisqisi dunya téxi mustemlikichiler teripidin bölünüp bolunmighan, téxi en'gliyige oxshash chong mustemlikichi döletning aldigha ötidighan héchkim yoq idi. Uningdin kéyin köp sular éqip ketti. Dunya ehwaligha nurghun özgirishler kirdi, in'glizlar hindistan'gha mustehkem orunliship bolmay turup uning chong mustemlikiliridin biri shimali amérika qoshma shtatliri, in'gliz mustemlikichilirige qarshi qozghilang kötürüp istiqlaliyet élan qildi. In'glizlar amérikida tartqan ziyanni qaplimaq üchün barliq küchi bilen afriqini ishghal qilishqa we bashqa jaylardin mustemlike élishqa aldiraydu. Awstraliye, kap, malta, giyuyana, malaya, natal, biju, nali'id, bérma, négiriye, sherqi afriqa, shimali borni'o, roduziba, uganda we bashqilarni u yerdiki yerlik xelqlerning qanlirini deryalap aqquzup in'glizlar tartip alidu. Fransuzlar, aljir, gherbi afriqa, madaghasqar, we hindi, xitaylarni tartip alidu.
Charrusiye hökümiti, qazaq yüzliri, qoqan, buxara, we xiwa xanliqlirini bésip alidu. 19-Esirning axirlirighiche yer kürisi jahan'gir döletler teripidin bölünüp bolidu. 19- Esirning axirlirida burunqi kona jahan'gir döletler bilen hésabqa qila'alarliq – yéngi jahan'gir döletler peyda bolidu. (Gérmaniye, amérika qoshma shtatliri, yaponiye) bular yer kürisini kona mustemlikichiler bölüp élip bolghanliqtin mustemliksiz qélishtilar. Yéngi jahan'gir döletler tereqqiy tapqanséri dunya mustemlikilirini qaytidin bölüp élishni telep qilidu. Kona mustemlikichiler öz mustemlikilirini saqlap qilishqa tirishidu.

Kona mustemlikichilerdin qoral küchi bilen ularning mustemlikilirini tartip élish pilanini qurghan yingi jahan'girlardin biri yéngi tereqqiy tapqan gérmaniye jahan'girliki 20-esirning béshida özining urush hazirliqini körüp bolghan idi. U bir tereptin kona jahan'gir döletlirining öz –ara bolghan qarmu –qarshiliqidin paydilinip, ikkinchi tereptin ul téxi hazirliq körüp bolmighan fransiye we rusiye bilen tézlikte urush bashlap ularni yéngip bolghandin kiyin en'gliye bilen urush bashlash pilanini qurghan idi. Xususen 1914-yili urush bashlashtin awal, gérmaniye, en'gliyini derhal sekrep urushqa kiridu dep oylimighan idi. Chünki en'gliyining mustemlikiliride u waqitlirida xususen irélandiyide, ehwal éghir idi, shuning üchün gérmaniye, rusiye, fransiye, we en'gliye mustemlikiliride jasusluq ishlirini kücheytip aldini élip teyyargerlik körüshke bashlaydu. Rusiyining türkistan kirayigha, en'gliyining hindistan'gha qarita teyyargerlik ishini, ilip bérishqa eng qulayliq jay shinjang idi. Birinchi jahan urushi dewride gérmaniyining ittipaqchisi türkiye idi. Ene shul türkiye, gérmaniyige shinjangda turup yardemlishish xizmitini mes'utqa tapshuridu. Mes'ut qanche tiriship ishligen bolsimu birinchi jahan urushida gérmaniye tarmar bolghandin kéyin, u igisiz qalidu. Lékin aridin uzaq waqit ötmey, uni kona adrés bilen izdep kélip gérmaniyini meghlup qilghan, en'gliye tépip alidu. Chünki u mezgilide en'gliye üchün undaq – bir adem shinjangda zörür kérek bolup qalidu. Seweb birinchi jahan urushi dewride en'gliyige ittipaqchi bolghan nikolay ikkinchi 1917- yili texttin aghdurulup sabiq rusiye impériyisi ornigha yéngi sowétlar hökümiti peyda bolidu. Yer küresining herqandaq burjikide inqilab chiqsa derru basturushqa aldirighan en'gliye hökümiti, yingi peyda bolghan sowétlar hökümitini bashta peyda bolush bilen yoqitish meqsitide sowét hökümitige qarshi ish élip baridu. Sowét hökümiti tughulghan kündin bashlap pütün dunya jahan'gir döletlirining közige nahayiti set körünidu, seweb, sowét hökümiti, hakimiyetni qolgha alghan kündin bashlap, mustemlikichilik siyasitidin özining kéchishini, mustemlikichilik siyaset bashqilarning yerlirini bulap alidighan, na'adilliq siyaset ikenlikini élan qilidu. Bundaq siyaset jahan'girlarning siyasitige xewp yetküzidighan siyaset bolghanliqtin hemme jahan'gir döletler birliship uni yoqitish pilanini quridu. In'glizlar üchün hindistandin ayrilish özini – özi öltürüsh bilen barawer idi. Hindistan in'glizlar teripidin istila étilgendin tartip milliy azadliq qozghilang ghulghulisi bésilmay turghan hindistan'gha yéqin qoshna jayda mustemlikichilik siyasetke qarshi siyasetning tughulushi hindistandiki milliy azadliq heriketke chong tesir yetküzüshi éhtimal idi. Shuning üchün hindistanni sowét «zehiridin» saqlashqa, mumkin qeder sowét «zehiridin» hindistanni yiraqlashturush kérek idi, tebi'iy uninggha eng qulay jayi biwasite hindistan bilen sowét chégrisi ariliqigha orunlashqan qalaq ze'ip shinjang idi. Shinjang xelqi arisida sowét hökümitige qarshi herqandaq hékayilerni tüzüp tarqitish üchün adem kérek idi, sowét hökümiti yéngi qurulghan waqitlarda shinjangda «sowét hökümiti toghruluq shundaq hékayiler bar idi, mesilen: rusiyide sowét hökümiti quruluptu. Sowét hökümet dégenning menisi ularning béshining otturisida bir közi bar qoligha séwet kötürüp yüridiken, yalghuz yoluqqan ademlerni we kichik balilarni séwetke sélip élip bérip yeydiken, shuning üchün sowét hökümiti deydiken» dégen oxshash! lékin xitay mustemlikichilirining qulluqidin qutulalmay turghan shinjang xelqige sen gérmaniyige yaki en'gliyige qul bolisen dése undaq ademlerge hergiz egeshmes idi.

Shuning üchün shinjang xelqining mustemlike asaritidin qutulush intilishige layiqraq, shuning bilen bille, sowét hökümitige qarshi kötürüshige masliship kélidighanraq sho'ar kérek bolup, andaq sho'arlarmu teyyarlan'ghan idi. «Rusiye tupriqidiki türklerni we shinjangdiki türklerni azad qilip osmanli türkler döliti asasida ulugh türk döliti qurimiz» dégen sho'ardin ibaret idi. Mustemlikichilerning menpe'etini himaye qilmaq üchün mana mushundaq epsaniwi awantyursitliq pilanini emelge ashurimiz dep yurtimizni urush meydanigha aylandurup xelqimizni xani – weyran, milletni halaketke élip baridighan xiyalda yürgen mes'utqa héchkim egeshmidi. Tarix tereqqiyat dolquni, mes'utni ölke qirghiqigha urup chiqirip tashlidi, u, öz xojayinlirining aldigha qachti, hindistanda u héchqandaq payda keltürülmeydighan bolghachqa, uning xojayinliri uni merkizi xitaygha berdi. Aldi bashqa derwazidin kirish pilanini qurghan xojayinliri uni merkezche qilip qoydi, lékin 2- dunya urushi pütün dunya xelq'ara ehwalgha yenimu, bashqa özgirish kirgüzdi. 2- Dunya urushida sowét armiyisi, ataqliq gitlér – gérmaniyining armiyisini we yapon jahan'girlikining ataqliq armiyisini tarmar qilin'ghandin kéyin sowét hökümitining abroyi ghayet derijide ösüp ketti, dunya insaniyetchilikining esheddiy düshmini gérmaniye fashizmi we sherqtiki «yejüj - mejüj» yapon millitarizmi tarmar keltürülgendin kéyin, rohlan'ghan mustemlike ellerde küchlük xelq azadliq dolquni kötürüldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushliri dewrliride anche küch chiqarmay düshmenler bilen, soda qilip kelgen, düshmen we bashqa yawropa döletlirining bayliqini bankilirigha solap alghan amérika qoshma shtatlar hökümiti amérika dölitining hemme jahan'gir döletlerdin ötüp ketkinini körüp öz – özini in'gliz mustemlikilirining qanuni mirasxori dep bilip, dunya hökümranliq pilanini qurdi. U urush dumbiqini chélip asasen sowétqa qarshi urush meydanliri hazirlimaq üchün, sowét döliti bilen chégridash türkiye, iran, we shinjanglargha qol sundi. 2- Dunya urushidin kéyin öz mustemlikiliride kötürülgen milliy azadliq qozghilangchilarni bésish bilen aware bolghan we 2- dunya urushida ze'ipleshken in'gliz hökümiti aldinqi teshebbuskarliqni a q sh gha tapshuridu. Shul jümlidin kéreklik jayda ishlitish üchün mes'utnimu qoshup amérika hökümitige tapshuridu. Mes'ut amérikiliqlar ixtiyarigha ötken waqitlirida amérikiliqlarning qoli yapon urush meydanliridin boshimastin mes'ut chünchünde (chungching teyyarlighuchidin) kütüp toxtap qalidu. Chünchünde turup bikar ayliq almisun dep mes'utqa amérika ofitsérlirige pahishe xotun tépip bérish wezipisini qoshumche yüklep qoyidu. Öz millitining bundaq töwen chüshüp ketkinige ghezeplen'gen eysa, sen türkistan uyushmisini pahishixana qilding dep orunduq bilen urup mes'ut oghli ertughrulning béshini yérip qoyidu. Shundaqtimu bu pes ketken ul wezipinimu ötep yüridu. Yaponmu teslim bolidu. Amérikiningmu qoli boshaydu. Bizning qehriman milliy azadliq qoshunimizning shixuni élip ürümchige méngiptu dégen xewirini anglighan mes'ut, özining oghli ertoghrulni yol bashlamchi qilip amérika ofitsérliri bilen shinjanggha qaritip yolgha salidu. Bu arida merkizi hökümet wekili bilen bizning wekillirimiz arisida tinchliq söhbet bashlinip tinchliq bitim imza qilinidu. Andin amérika hökümitining tapshuruqi bilen merkizi hökümet himayichisi bolup mes'utmu shinjanggha kélidu.
Mes'ut shinjanggha kélip xususen hökümet béshigha chiqqandin kéyin, uning ürümchi yénida olturghan, ili xelqining söngekliri bilen tikilip qanliri bilen sughurulup, chu siling östürgen abad béghi, amérika ofitsérlirining herbiy shtabigha aylinidu. Shinjangni amérikining urush bazisigha aylandurush pilani bashlinidu.

Dostimiz sowétlar hökümitige qarishi pitne pasatlar bashlinidu. Hetta amérikiliqning tamakisi, qutigha solan'ghan piwisi, zazhikalkasi (tamaka yanduridighan chaqmaq) xotunlar perdaz eswabliri bilen tolghan ürümchi bazirida sowét ittipaqidin chiqqan mallarni satqan sodigerlerning mallirigha kirsin töküp étish hadislirimu bolidu.

Ölke ehwalini sün'iy rewishte murekkepleshtürüp ölkige nurghun esker ilip chiqish meqsiti bilen ghulja terepke qarshi nurghunlighan ighwalar teshkil qilinip ghulja terepke yalghan böhtanlarni chaplap, shul munasiwet bilen ölkidiki, nurghunlighan, ilghar pikirlik ademlerni sizler ghulja tereplerge yardem qildingizler, dep türmilerge saldi.

Merkizi hökümet bilen ghulja wekilliri otturisida tüzülgen bitimni qopalliq bilen buzup ili terepke ikki qétim qoralliq hujum qilidu. Amérika jahan'girlikige, shinjangni urush meydani qilish kérek deydu. Eger shinjang urush meydani bolup qalghan teqdirde bu yerdiki xelqning ehwali qandaq bolmaq? Millet halakiti dégen shu emesmu.

Shuning üchün wetenning her bir eziz perzenti shinjangning urush meydanlirigha aylinishigha pütün wujudi bilen qarishi turidu.
Egerde mes'ut heqiqette milletni söygüchi we milletchi bolidighan bolsa ölke urush meydanigha aylinish xewpide we millet jeng meydanidiki atlarning tuyaq asti bolush xewpi astida turghanda, özini tartmasmidi? Lékin u, özini tartalmaydu. We tartmaydu. Lékin wetenning azadliqini söygüchi xelq, uninggha oxshash kona atxanining qighini tömür ara bilen élip tashlaydu.

Bügünki merkizi hökümet amérika jahan'girlikining tömür penjisige toluq we mehkem kirip ketkechke, mes'ut merkizi hökümet himayichisi bolup, shinjangda ish élip baridu. Eysaning terjimihali mes'utningkige oxshap kétidu. Lékin, eysa mes'uttin yaxshiraq bolghachqa u 1- dunya urushi aldida gérmaniye jahan'girlikige xizmet qilip ülgürelmidi. Bashqilarning «inqilabi heriketlirini » tarixchilar yazar, her halda millitini söygüchi milletchi, öz milliti, milliy azadliq inqilab meydanida muweppeqiyet qazinip kétip barghan mezgilde uning utuqlirigha shadlinar. We uning milliy azadliq birlik sepni mustehkemlesh üchün barliq wujudi bilen xizmet qilar idi. Lékin, mustemlikichiler, «ependiler»ge tapshurghan asasi wezipisi sowét hökümitige qarishi küresh élip bérish bolghachqa özining milliy menpe'etidin ul shularning tapshuruqini orundashqa ular mejburdur

Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin nimini telep qilidu?

Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin eng awal, bizning ölkimizni urush meydanigha aylandurushqa qet'iy yol qoymasliqini telep qilidu.
Xususen amérika jahan'girlikini sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurushigha yol qoymasliqimizni telep qilidu. Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin, biz bilen qoshna bolghan pütün döletler bilen xususen sowét hökümiti bilen dostane mu'amilide bolushimizni telep qilidu.
Bizning jughrapiye ehwalimiz, bizdin, bizning milliy azadliq herikitimizni pütün xelq'ara ehwal bilen hésabliship, xelqimizning menpe'etini mezmunen temin qilish asasida ish élip bérishimizni telep qilidu. Mushu prinsiplarning asasi bilen ish ilip barmighan herqandaq adem öz millitining ghemxori we himayichisi bolalmaydu. Ependiler biz bilen uzundin – uzun qurghaqliqta, biwasite chégridash bolghan ulugh sowétlar ittipaqi we mongghul xelq jumhuriyiti bilen düshmenlik pozitsiyide bolup, biz bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan, bizdin 20mingge yéqin kilométir uzaqliqta turghan mustemlikichi amérika jahan'girlikige, bizni ularning öz yéridiki, bicharilerche yashawatqan hindilar we her sa'ette qul qilinish xewpi astida turghan négirlargha oxshash qul qilip bérish we belki shinjangni sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurup bérip milletni pütünley halaketlik yoligha bashlimaqchi bolghan we ulugh qoshnimiz sowétlar ittipaqigha qarshi tajawuzchiliq pozitsiyiside turghan ademlerdin öz millitige yaxshiliq kütkini bolamdu.? Amérika jahan'girliki ölkimizning mustemlike ehwalida saqlinishi we xelqimizning mehkum bolushini xalaydighanliqigha – ürümchide chiqqan «oyghan»gézitini abdulla ehet mexsum, amérika muxbirlirige élip bérip bergen waqtida «oyghan »gézitining üstidiki ay – yultuzni körüp «bizge bundaq musteqilliq gézit kérek emes!»dep irghitip tashlap bergen. Bu kichik hadise misal bolalmamdu.?

Hélighu umu ré'aksi'on mustemlikichi hökümetqu, eger undaq bolmighan teqdirdimu bizning ata- bowilirimizning «yiraqtiki tughqandin yéqindiki qoshna eziz» dégen maqal bar emesmu, biz tinchliqni dunya xatirjemlikini söygen xelq shu tinchliqni dep istiqlalet dégen sözdin kéchip bitimge kelgenmiz. Bitim asasidiki, yürgüzülidighan xelqchilliq siyaset ölke xelqning telipige muwapiq kélidu.

Bizning ölkini amérika jahan'girlikining soqush bazisigha aylandurushigha héchqandaq asas qaldurulmaydu. Shuning üchün bitim urushperes millitaristlar ölümining hökümi bolghachqa ular her türlük yollar bilen, bitim shertlirini orundimasliqqa chidimasliq qilishqa urunidu. Shuning üchün ular özlirining agéntlirining yardimi bilen xelqimizge bitimge asasen bérilgen hoquqlarnimu az körsetmek we bitimning ehmiyitini yoqqa chiqarmaqqa urunidu. Xelqimizning erkinlik chamadanigha putli kashang bolimen dep xelqchilliq tereqqiyatini tosmaqchi bolghan mes'ut, eysalar kebi sétilma unsurlar jem'iyet tereqqiyat chaqining astida depsende bolup halak bolghusidur. Xelqimiz nurghunlighan aka -uka qedirdan ballirining qénining bedilige alghan erkinlik hoquqlirini hergiz chirayliq söz, quruq wedilerge tégishmigisidur. Uluschilarning qilghan xiyanetlirini xelqimizning mustehkem iradisige we erkinlik küresh yolidiki birlik sépige héchqandaq tesir yetküzelmigisidur ölkide xelqchilliq siyasitini turmushqa ashurush bitim shertlirini toluq orundash üchün xelqimiz tinch xatirjem turmushni temin étish üchün axirqi bir tamche qéni qalghan'gha qeder küresh élip barghisidur. Elwette xelqimizning bul kürishi utuqluq we ghelibilik bolghusidur.

Esli Menbe:1948-Yil (ittipaq zhurnili 3- sanidin)




" 1948.9 otturleri
Ehmetjan Altayda: “Junggo kommunistik partiyesi rehberlikidiki Helq Azadliq Armiyesi pat arida Xinjanggha yurux qilidu, Xinjanag putum memliket helqi bilen birge azadliqqa erixidu, Milly Armiyemu Azadliq Armiye terkibige kirguzulidu” didi."

1-,;Yuqiridiki mes,elege koz qarishim,; rastu, yalghandu, ish qilip menbe,esi Qizil Hitay ,

Amma shundaqtimu ,men bolsam Ehmetjan Qasimi ependini ,qopalliq bilen ," Ehmetjan " dep atimayttim.



" 1948-12-31
Mes'ud,( Sabri Bayquzi ) , Abdukerimhan ( Mehsum ) . ve Eysa ( Yusup Alptekinbeg ) ler, olkilik hokumettiki orunleridin qalduruldi. Ularning ornigha Burhan ( Sehidi ) reis, Muhemmet Imin ( Hezretim ) muavin reis, Liu Mingcuen bax katip boldi,"

2-,; Yuqiridiki mes,elege koz qarishim, ;men bugun Huseyin Qarajikam bilen yerim saet telefonda -korushtum,.bu toghrisida digenlirini keyinche yazimen.


" 1948.12.
Organ gezit "Ittipaq"ning 5- sanida Ehmetjanning "Uluscilar Kimler, Ular Oz Millitige Qandaq Hiyanet Qildi?" namliq maqalisi besildi. "

3-,;Yuquridiki mes,elege koz qarishim,; Bu maqalening esli metnini oqusaq iduq,meningche yurtta iken , bu uch ependiler qanchilik uluschi idi,? uluschimu emes idi,? bu muhim,

Meningche Ehmetjan Qasimi ependi, uluschiliqqa qarshI emes, Uluschiliqni bahane qilip turup uch ependige qarshi bolsa kerek,;" SHU KUNLERNING WEZIYETIDE MENMU BOLSAM ,UCH EPENDILERNING QARSHISIDA BOLGHAN BOLUR IDIM,"










-

Unregistered
29-10-09, 06:41
kelip yezixi...

bu makalani ukughan harkandak adamning kallisi elixip kalidu... hiqbir gap xu qaghdeki amalyetka uyghun amas hem Uyghurlarni kaymukturup, hakiki Uyghur kurexning mustakillik uqun amas balkim dunyadeki zoravan jahangir dolatlerge(Germany, Britain, US, Soviet Union) karxi turux ikanlikini, hem 3 apandining bularning kolqomakqisi ikanlikini yazghan... Bu nak, ayni wakitta mao qoxkhining yazghan makalileri bilen opmu ohxax... (madaniyet inklawi dawrida, mao qoxkhining yululerini yadlighan adamler, kitaplerini ukughan adamler buni darru koralaydu)...

Bu insan tarihida uz melitige bolghan hain, munapilikni misli kurulmigen darijige aparghan, Uyghurlargha hazirki munkarz hawpini, yokulux hawpini biwasta akalgan hain munapikning hitayning biwasta tarbiyelep qikkan ixpiyon ikanlikini, birdin bir maksetining Uyghur melitini muxu hal kighuq wakitta kaymukturup, wakti kalgande uni mao qoxkhigha sogha supetide haddiye kelix ikanlikini tuwendeki nuktilardin kurgeli bolidu:

1. Bu qoxkha 10 naqqa ming kexilik bir muntizm armiya we naqqa yuzminglighan yardemqi kuxunlar turup, uzi mustakil azat bolghan yarda turup, yana huddi hitay kongigha sekiwatkandek, watanni Xarki Turkistan dep qakiralymay Xinjiang dep yezixigha hiqkimning akli yatmaydu... bu ya hitay, ya hitayningkini kattik yap ugunup kalghan, Uyghurlar tarihideki ang qong munappik...

2. har ketim kongi kopup kalghanda, bu yundikex nanjing gha qepip, dongmuwugha kattik kongini beridu... Uning ornigha, Moskwagha, London, NYC gha berip xu yardeki adamler bilen kuruxse bolmamdu? Amerkiliklar, Engilyeliklermu watan ge xu wakitta naqqa ketim beriptu... nemixkha bu kongultak u nanjingghila kong bargili berip u jaylargha barmaydu?

3. bu kongultakning bu 3 apandining muawin raislik qong hokukni uziden tartiwelixidin ansirap yazghan makalisi.. hargizmu Uyghur meliti uqun yaki Uyghurlarning mustakiliki uqun yezilghan makala amas... buning bilen Mao qoxkhining yazghan makaleliri opmu ohxax.. hitay gharipni yahxi kurmaydu.. ular hitayni ayni wakitta bulang talang kelip buzak kilghan... duxmenimning duxmeni har daim mening dostum bolidu... bu solamqi, xu hitaylargha setilip, mao qoxkha nime disa xuni kilghan, hitaynin giplas ixpiyoni bolup, Uyghurlarni hazirki kunge kaldurghan birdin bir sawapkar munappik muxu xu...


Uluschilar kimler ular öz millitige qandaq xiyanet qilidu

Exmetjan Qasimi
1948-Yil (ittipaq zhurnili 3- sanidin)

Xelqimizning azadliq herikiti we uninggha uluschilarning qilghan xiyaniti

Mes'ut, eysa, we ular bilen bille qurday, chinggiz, ghulam hamidke oxshash in'gliz tamakisini chekken, amérika piwisini ichken, mustemlikichiler kiyimini kiygen, ikki adem sözleshkili tursa qulaqliri ding turidighan bir türküm shübhilik unsurlar ürümchige kelgen waqitliridila xelq ularning yürüsh – turushigha qarap ulardin qattiq nepretlen'gen idi. U waqitlarda xitay mustemlikichilirining qamchiliridin témip turghan qan téxi qurumighachqa ulardin éhtiyat qilghan xelqning derdi ichide idi. Bitim boldi, xewp ketti. Tunjuqturup turghan mustemlikichilik türmisining ishiki qiya ichilishi bilen, uninggha kirgen sap erkinlik hawasidin nepes alghan esirlerde yéngi roh yéngi quwwet peyda boldi. Ular bashlapqi kündila pütün qehri ghezipini xitay mustemlikchiliridin artuqraq goya ming bir qiyinchiliqta uzaq méhnet qilip, nurghun terlirini aqquzup ozuq térip, uni éghir musheqqetler bilen pushurup, andin yeymiz dep turghan ashqa ogha salidighan xa'in ene shular dep bilip pütün wujudi bilen ulargha qarishi chiqti. Heqiqette mustemlikichilerdin aldi bilin ene shular xewplikrek ikenlikini özlirining nurghun yilliq küresh tejribisi we tebi'iy sezgüsi bilen xelqimiz bashtila bilgen idi: lékin ghulja terep milliy azadliq küresh sépige ixtilap chüshmisun dégen meqsette mes'ut, eysalar bilen muresse qilghinini körgen xelq özini birla toxtatqan idi. Bir tereptin mes'ut, eysa we ularning shaykilliri inqilabi wilayetler bilen merkizi hökümet tinchliq bitim toghruluq muzakire yürgüzülüwatqan waqitlirida, ghulja wekillirini xitayning ichki ehwali bilen tonushturghan bolup, ularning ichige kirip ularning teleplirini bilip élip xitay terepke yetküzüsh wezipisini orundisa ikkinchi tereptin munapiqlarche inqilabchilarni maxtap, ularning ishenchige ige bolushqa tirishtiler. Ghulja wekilleri aldida yilanche tolghinip, qanjuq ittek erkilep, tülkilik qilip «biz yurt, millet qayghusida yürduq emdi bizni bu yerdin siler qoghlimisanglar, biz milletning paydisi üchün padichiliq xizmiti bolsimu artquzsaq» dégen yumshaq sözlirige qarap ghulja wekillirimu heqiqette bularda millet, weten muhebbiti bar bolsa bular köp yillardin béri wetendin ayrilip emdi yene uninggha xiyanet qilmas dégen pikrige kélip, ötken 10-15yil bulargha bir nerse ögetkendur dégen oyi netijiside ular bilen muresse qilishqa bashlidi, bularning: «biz milletchimiz», «biz xelqchimiz»,«biz insaniyetchimiz» dégen sho'arlirini körüp heqiqette bular bilen heriket birlikini temin étip kételeymiz dégen ümidni qildi. Ghulja wekillirining ular bilen bashta muresse qilghinining asasi sewebi ene shu idi. Lékin bir yil ular bilen birge ishlesh netijisi ularning héch nerse ögenmigenlikini qarighularche yurtni halaketke ilip mangidighanliqini we ularning öz muqeddeslirige érishish üchün millet qénining deryalap éqish bilen héch kari yoq ademler ikenlikini ispat qildi. Ularda qanchilik prinsip, zerriche wijdan yoqluqini, ularning heriket tejribisi emelde körsetti: dunyaning qaysi burjikini almang, qaysi milletning meslek igisi erbablirini almang ular milliy azadliq mesilisige kelgende ézilgen millet azadliq herikiti utuq qazinip kétip barghan peytte milliy azadliq küresh sépining birlikini temin qilmaq üchün barliq küchni serp qilidu. Hetta, özini qurban qilishqa razi bolidu. Egerde bu «milletchiler»de millitige muhebbet bolghanda elwette ular öz millitining milliy azadliq herikiti muweppeqiyet qazinip kétip barghanda u heriket qandaq shekilde barmisun shu chong utuq qazinip kétip barghan sepni mustehkemleshke, we barliq talash mesililerni shuning yoligha birlikini temin étish üchün sélip bergen bolar idi. Ular emelde néme qildi? Eksinche xitay mustemlikchilirining bölgünchilik duttarigha usul oynap, mensepni dep milletni chong halaketchilik xewpi astigha qoydi. Xelqimizning utuqluq azadliq herikitige chong xiyanet qildi. Mustemlikichiler milliy azadliq herikitini boghush we pütünley yoqitish üchün bir tereptin mustemlikichilerning tüp négizlik siyasitidin bixewer bolghan nadan ademlerni aldap, öz xelqingdin bashliq berduq dep bir türküm xelqni uning arqisidin egeshtürüp xelqimizning mustehkem milliy azadliq birlik sépige bölgünchilik sélish meqsiti bilen bolsa ikkinchi tereptin öz menpe'etige qaychi kelsimu milliy azadliq heriket muweppeqiyitidin qorqup böre yep ketse ketsun, sanga bolmisun dégen prinsipni aldigha qoyup özige ziyan bolsimu, bizning xelqimizge héch nerse bermeslik prinsipini qattiq tutqan, mustebit xitay mustemlike da'iriliri nurghun yillar chong mustemlikichiler béqip asrap kelgen, jeligürlerdin paydilinish qattiq qararigha keldi. Jeligürlerning biri ölkining yuqiriqi hakimiyet ornini ishghal qilghandin kiyin özining kélechikidin qorqqan xelq halaketlikning aldini ilish üchün qarshiliq dolquni kötürdi.
Ghulja terep, xelqimizning bu herikitige biterep bolup yene xelq düshmenliri bilen muressechilik qilish mes'uliyitini öz üstige élishni muwapiq körmestin ular qanunsiz ishghal qilghan hökümet terkibige kirishni layiq tapmastin özlirining qarshiliqini bayan qildi.
Xelqimizning hemmisi ghulja terep wekillirining bu herikitini birdin – bir xelqning menpe'etini himaye qilish üchün qaritilghan heriket dep bilip ulargha bolghan, étiqadi, ishenchi, yenimu bir derije ashti. Ayrim qalaq ademlirimiz, xelqimiz arisigha bölgünchilik sélish üchün we éngini zeherlesh üchün héch nersidin tartinmay qiliwatqan teshwiqlirige we ular ixtiyarigha bérip qoyghan metbu'atta mustemlikichilirining sadiq itliri – mes'utqa oxshash xelq düshmenlirining, qoy térisini yépip körsitishke urunushliri. «Mes'ut ependim zamanida pütün yaxshiliq ishlarning asasi qorulushqa bashlidi. ....»: «Yurt xelqi, merkezge qarita bir qeder berding shéker!» dégen'ge oxshash chirayliq sözler, shéker ornigha zeher bériwatqanliqini ayrip alalmighan éngimiz yéngilishqan. Ayrim ademlirimizning ghulja terep néme üchün bulargha düshmenlik qilidiken, alla tabarek weta'ala: «innema möhminine ehwa fesselamubin ehwane kum»dep tursa, bular musulman'gha düshmenlik qilishning ornigha ular bilen muresse qilsa bolmasmu? Dégen oygha kélishi mumkin biz ulargha shul ayetning yuqirisidiki ayetni yaki süre töwbediki, «ya'eyyuhal lezine ameno tenexxudu we aba ikum we ixwanikum ul banes tehbul kapiru elel iman wemen bedulehum méni kum pa'ilanike wumul zalimu,»dégen ayetni eslep ötüshni ötünimiz. Ular düshmen sépige ötkenlerdin bolghachqa, ular qarshi terepte turghan düshmenlerdinmu esheddiyrek düshmen bolup hésablinidu. Alla tabarek weta'ala, peyghemberlirimizge ulargha nisbeten rehimsiz bolushni buyruydu. «Ya'eyyuhal nebi jahizul kupparu wel munapiqine we eza eleyhim we qalu hum jehennem webih selmesir» undaq bolghandin kiyin bul mustemlikichiler bilen bir sep teshkil qilip xelqimizning qan bedilige alghan erkinlik hoquqlirini qayta tartip élishqa qest qilghuchi munapiqlar bilen yene muresse qilish yene mumkinmu? Elwette mumkin emes. Zadi néme üchün ular sözide milletchimiz, xelqchimiz dep warqirap emelde xelqimizning azadliqigha qarshi we öz millitige qarshi, xelqchilliq siyasiyge qarishi heriket qilidu? Uni bilmek üchün «ependiler» kimler? Kimning paydisi üchün xizmet qilidu? Kimlerning emiri bilen heriket qilidighanliqini yaxshi chüshinish we bilish lazim.

Ependiler kimler, we néme üchün ular öz xelqining menpe'etige qarshi ish qilidu?

Bu so'algha jawab bermek üchün ölkimizning jughrapiyiwi ehwali we kéyinki 70 - 80 yildiki xelq'ara ehwallar bilen bir tonushup chiqmaq lazim
Bizning ölkimiz, shimal, we gherbi shimalda s s s r (sowét sotsiyalistik résbuplikilar ittipaqi teyyarlighuchidin) bilen sherqi shimalda, mongghul xelq jumhuriyiti sherqte, gensu, sherqi jenubta chingxey ölkisi, jenubta, tibet, hindistan, gherbte afghanistan bilen chégridash ölkidur. Bizning ölkimiz xitaylar teripidin istila étilgen waqitlarda in'glizlar bilen fransuzlar hindistanni taliship madiras etrapida zembirekler étishmaqta idi, téxi bizning gherbi shimaldiki qoshnimiz ablay xan idi. Téxi xitay döliti mustemlike emes idi. Téxi afriqa qit'esining ichige yawropaliqlardin héchkim kirip baqmighan idi. Qisqisi dunya téxi mustemlikichiler teripidin bölünüp bolunmighan, téxi en'gliyige oxshash chong mustemlikichi döletning aldigha ötidighan héchkim yoq idi. Uningdin kéyin köp sular éqip ketti. Dunya ehwaligha nurghun özgirishler kirdi, in'glizlar hindistan'gha mustehkem orunliship bolmay turup uning chong mustemlikiliridin biri shimali amérika qoshma shtatliri, in'gliz mustemlikichilirige qarshi qozghilang kötürüp istiqlaliyet élan qildi. In'glizlar amérikida tartqan ziyanni qaplimaq üchün barliq küchi bilen afriqini ishghal qilishqa we bashqa jaylardin mustemlike élishqa aldiraydu. Awstraliye, kap, malta, giyuyana, malaya, natal, biju, nali'id, bérma, négiriye, sherqi afriqa, shimali borni'o, roduziba, uganda we bashqilarni u yerdiki yerlik xelqlerning qanlirini deryalap aqquzup in'glizlar tartip alidu. Fransuzlar, aljir, gherbi afriqa, madaghasqar, we hindi, xitaylarni tartip alidu.
Charrusiye hökümiti, qazaq yüzliri, qoqan, buxara, we xiwa xanliqlirini bésip alidu. 19-Esirning axirlirighiche yer kürisi jahan'gir döletler teripidin bölünüp bolidu. 19- Esirning axirlirida burunqi kona jahan'gir döletler bilen hésabqa qila'alarliq – yéngi jahan'gir döletler peyda bolidu. (Gérmaniye, amérika qoshma shtatliri, yaponiye) bular yer kürisini kona mustemlikichiler bölüp élip bolghanliqtin mustemliksiz qélishtilar. Yéngi jahan'gir döletler tereqqiy tapqanséri dunya mustemlikilirini qaytidin bölüp élishni telep qilidu. Kona mustemlikichiler öz mustemlikilirini saqlap qilishqa tirishidu.

Kona mustemlikichilerdin qoral küchi bilen ularning mustemlikilirini tartip élish pilanini qurghan yingi jahan'girlardin biri yéngi tereqqiy tapqan gérmaniye jahan'girliki 20-esirning béshida özining urush hazirliqini körüp bolghan idi. U bir tereptin kona jahan'gir döletlirining öz –ara bolghan qarmu –qarshiliqidin paydilinip, ikkinchi tereptin ul téxi hazirliq körüp bolmighan fransiye we rusiye bilen tézlikte urush bashlap ularni yéngip bolghandin kiyin en'gliye bilen urush bashlash pilanini qurghan idi. Xususen 1914-yili urush bashlashtin awal, gérmaniye, en'gliyini derhal sekrep urushqa kiridu dep oylimighan idi. Chünki en'gliyining mustemlikiliride u waqitlirida xususen irélandiyide, ehwal éghir idi, shuning üchün gérmaniye, rusiye, fransiye, we en'gliye mustemlikiliride jasusluq ishlirini kücheytip aldini élip teyyargerlik körüshke bashlaydu. Rusiyining türkistan kirayigha, en'gliyining hindistan'gha qarita teyyargerlik ishini, ilip bérishqa eng qulayliq jay shinjang idi. Birinchi jahan urushi dewride gérmaniyining ittipaqchisi türkiye idi. Ene shul türkiye, gérmaniyige shinjangda turup yardemlishish xizmitini mes'utqa tapshuridu. Mes'ut qanche tiriship ishligen bolsimu birinchi jahan urushida gérmaniye tarmar bolghandin kéyin, u igisiz qalidu. Lékin aridin uzaq waqit ötmey, uni kona adrés bilen izdep kélip gérmaniyini meghlup qilghan, en'gliye tépip alidu. Chünki u mezgilide en'gliye üchün undaq – bir adem shinjangda zörür kérek bolup qalidu. Seweb birinchi jahan urushi dewride en'gliyige ittipaqchi bolghan nikolay ikkinchi 1917- yili texttin aghdurulup sabiq rusiye impériyisi ornigha yéngi sowétlar hökümiti peyda bolidu. Yer küresining herqandaq burjikide inqilab chiqsa derru basturushqa aldirighan en'gliye hökümiti, yingi peyda bolghan sowétlar hökümitini bashta peyda bolush bilen yoqitish meqsitide sowét hökümitige qarshi ish élip baridu. Sowét hökümiti tughulghan kündin bashlap pütün dunya jahan'gir döletlirining közige nahayiti set körünidu, seweb, sowét hökümiti, hakimiyetni qolgha alghan kündin bashlap, mustemlikichilik siyasitidin özining kéchishini, mustemlikichilik siyaset bashqilarning yerlirini bulap alidighan, na'adilliq siyaset ikenlikini élan qilidu. Bundaq siyaset jahan'girlarning siyasitige xewp yetküzidighan siyaset bolghanliqtin hemme jahan'gir döletler birliship uni yoqitish pilanini quridu. In'glizlar üchün hindistandin ayrilish özini – özi öltürüsh bilen barawer idi. Hindistan in'glizlar teripidin istila étilgendin tartip milliy azadliq qozghilang ghulghulisi bésilmay turghan hindistan'gha yéqin qoshna jayda mustemlikichilik siyasetke qarshi siyasetning tughulushi hindistandiki milliy azadliq heriketke chong tesir yetküzüshi éhtimal idi. Shuning üchün hindistanni sowét «zehiridin» saqlashqa, mumkin qeder sowét «zehiridin» hindistanni yiraqlashturush kérek idi, tebi'iy uninggha eng qulay jayi biwasite hindistan bilen sowét chégrisi ariliqigha orunlashqan qalaq ze'ip shinjang idi. Shinjang xelqi arisida sowét hökümitige qarshi herqandaq hékayilerni tüzüp tarqitish üchün adem kérek idi, sowét hökümiti yéngi qurulghan waqitlarda shinjangda «sowét hökümiti toghruluq shundaq hékayiler bar idi, mesilen: rusiyide sowét hökümiti quruluptu. Sowét hökümet dégenning menisi ularning béshining otturisida bir közi bar qoligha séwet kötürüp yüridiken, yalghuz yoluqqan ademlerni we kichik balilarni séwetke sélip élip bérip yeydiken, shuning üchün sowét hökümiti deydiken» dégen oxshash! lékin xitay mustemlikichilirining qulluqidin qutulalmay turghan shinjang xelqige sen gérmaniyige yaki en'gliyige qul bolisen dése undaq ademlerge hergiz egeshmes idi.

Shuning üchün shinjang xelqining mustemlike asaritidin qutulush intilishige layiqraq, shuning bilen bille, sowét hökümitige qarshi kötürüshige masliship kélidighanraq sho'ar kérek bolup, andaq sho'arlarmu teyyarlan'ghan idi. «Rusiye tupriqidiki türklerni we shinjangdiki türklerni azad qilip osmanli türkler döliti asasida ulugh türk döliti qurimiz» dégen sho'ardin ibaret idi. Mustemlikichilerning menpe'etini himaye qilmaq üchün mana mushundaq epsaniwi awantyursitliq pilanini emelge ashurimiz dep yurtimizni urush meydanigha aylandurup xelqimizni xani – weyran, milletni halaketke élip baridighan xiyalda yürgen mes'utqa héchkim egeshmidi. Tarix tereqqiyat dolquni, mes'utni ölke qirghiqigha urup chiqirip tashlidi, u, öz xojayinlirining aldigha qachti, hindistanda u héchqandaq payda keltürülmeydighan bolghachqa, uning xojayinliri uni merkizi xitaygha berdi. Aldi bashqa derwazidin kirish pilanini qurghan xojayinliri uni merkezche qilip qoydi, lékin 2- dunya urushi pütün dunya xelq'ara ehwalgha yenimu, bashqa özgirish kirgüzdi. 2- Dunya urushida sowét armiyisi, ataqliq gitlér – gérmaniyining armiyisini we yapon jahan'girlikining ataqliq armiyisini tarmar qilin'ghandin kéyin sowét hökümitining abroyi ghayet derijide ösüp ketti, dunya insaniyetchilikining esheddiy düshmini gérmaniye fashizmi we sherqtiki «yejüj - mejüj» yapon millitarizmi tarmar keltürülgendin kéyin, rohlan'ghan mustemlike ellerde küchlük xelq azadliq dolquni kötürüldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushliri dewrliride anche küch chiqarmay düshmenler bilen, soda qilip kelgen, düshmen we bashqa yawropa döletlirining bayliqini bankilirigha solap alghan amérika qoshma shtatlar hökümiti amérika dölitining hemme jahan'gir döletlerdin ötüp ketkinini körüp öz – özini in'gliz mustemlikilirining qanuni mirasxori dep bilip, dunya hökümranliq pilanini qurdi. U urush dumbiqini chélip asasen sowétqa qarshi urush meydanliri hazirlimaq üchün, sowét döliti bilen chégridash türkiye, iran, we shinjanglargha qol sundi. 2- Dunya urushidin kéyin öz mustemlikiliride kötürülgen milliy azadliq qozghilangchilarni bésish bilen aware bolghan we 2- dunya urushida ze'ipleshken in'gliz hökümiti aldinqi teshebbuskarliqni a q sh gha tapshuridu. Shul jümlidin kéreklik jayda ishlitish üchün mes'utnimu qoshup amérika hökümitige tapshuridu. Mes'ut amérikiliqlar ixtiyarigha ötken waqitlirida amérikiliqlarning qoli yapon urush meydanliridin boshimastin mes'ut chünchünde (chungching teyyarlighuchidin) kütüp toxtap qalidu. Chünchünde turup bikar ayliq almisun dep mes'utqa amérika ofitsérlirige pahishe xotun tépip bérish wezipisini qoshumche yüklep qoyidu. Öz millitining bundaq töwen chüshüp ketkinige ghezeplen'gen eysa, sen türkistan uyushmisini pahishixana qilding dep orunduq bilen urup mes'ut oghli ertughrulning béshini yérip qoyidu. Shundaqtimu bu pes ketken ul wezipinimu ötep yüridu. Yaponmu teslim bolidu. Amérikiningmu qoli boshaydu. Bizning qehriman milliy azadliq qoshunimizning shixuni élip ürümchige méngiptu dégen xewirini anglighan mes'ut, özining oghli ertoghrulni yol bashlamchi qilip amérika ofitsérliri bilen shinjanggha qaritip yolgha salidu. Bu arida merkizi hökümet wekili bilen bizning wekillirimiz arisida tinchliq söhbet bashlinip tinchliq bitim imza qilinidu. Andin amérika hökümitining tapshuruqi bilen merkizi hökümet himayichisi bolup mes'utmu shinjanggha kélidu.
Mes'ut shinjanggha kélip xususen hökümet béshigha chiqqandin kéyin, uning ürümchi yénida olturghan, ili xelqining söngekliri bilen tikilip qanliri bilen sughurulup, chu siling östürgen abad béghi, amérika ofitsérlirining herbiy shtabigha aylinidu. Shinjangni amérikining urush bazisigha aylandurush pilani bashlinidu.

Dostimiz sowétlar hökümitige qarishi pitne pasatlar bashlinidu. Hetta amérikiliqning tamakisi, qutigha solan'ghan piwisi, zazhikalkasi (tamaka yanduridighan chaqmaq) xotunlar perdaz eswabliri bilen tolghan ürümchi bazirida sowét ittipaqidin chiqqan mallarni satqan sodigerlerning mallirigha kirsin töküp étish hadislirimu bolidu.

Ölke ehwalini sün'iy rewishte murekkepleshtürüp ölkige nurghun esker ilip chiqish meqsiti bilen ghulja terepke qarshi nurghunlighan ighwalar teshkil qilinip ghulja terepke yalghan böhtanlarni chaplap, shul munasiwet bilen ölkidiki, nurghunlighan, ilghar pikirlik ademlerni sizler ghulja tereplerge yardem qildingizler, dep türmilerge saldi.

Merkizi hökümet bilen ghulja wekilliri otturisida tüzülgen bitimni qopalliq bilen buzup ili terepke ikki qétim qoralliq hujum qilidu. Amérika jahan'girlikige, shinjangni urush meydani qilish kérek deydu. Eger shinjang urush meydani bolup qalghan teqdirde bu yerdiki xelqning ehwali qandaq bolmaq? Millet halakiti dégen shu emesmu.

Shuning üchün wetenning her bir eziz perzenti shinjangning urush meydanlirigha aylinishigha pütün wujudi bilen qarishi turidu.
Egerde mes'ut heqiqette milletni söygüchi we milletchi bolidighan bolsa ölke urush meydanigha aylinish xewpide we millet jeng meydanidiki atlarning tuyaq asti bolush xewpi astida turghanda, özini tartmasmidi? Lékin u, özini tartalmaydu. We tartmaydu. Lékin wetenning azadliqini söygüchi xelq, uninggha oxshash kona atxanining qighini tömür ara bilen élip tashlaydu.

Bügünki merkizi hökümet amérika jahan'girlikining tömür penjisige toluq we mehkem kirip ketkechke, mes'ut merkizi hökümet himayichisi bolup, shinjangda ish élip baridu. Eysaning terjimihali mes'utningkige oxshap kétidu. Lékin, eysa mes'uttin yaxshiraq bolghachqa u 1- dunya urushi aldida gérmaniye jahan'girlikige xizmet qilip ülgürelmidi. Bashqilarning «inqilabi heriketlirini » tarixchilar yazar, her halda millitini söygüchi milletchi, öz milliti, milliy azadliq inqilab meydanida muweppeqiyet qazinip kétip barghan mezgilde uning utuqlirigha shadlinar. We uning milliy azadliq birlik sepni mustehkemlesh üchün barliq wujudi bilen xizmet qilar idi. Lékin, mustemlikichiler, «ependiler»ge tapshurghan asasi wezipisi sowét hökümitige qarishi küresh élip bérish bolghachqa özining milliy menpe'etidin ul shularning tapshuruqini orundashqa ular mejburdur

Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin nimini telep qilidu?

Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin eng awal, bizning ölkimizni urush meydanigha aylandurushqa qet'iy yol qoymasliqini telep qilidu.
Xususen amérika jahan'girlikini sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurushigha yol qoymasliqimizni telep qilidu. Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin, biz bilen qoshna bolghan pütün döletler bilen xususen sowét hökümiti bilen dostane mu'amilide bolushimizni telep qilidu.
Bizning jughrapiye ehwalimiz, bizdin, bizning milliy azadliq herikitimizni pütün xelq'ara ehwal bilen hésabliship, xelqimizning menpe'etini mezmunen temin qilish asasida ish élip bérishimizni telep qilidu. Mushu prinsiplarning asasi bilen ish ilip barmighan herqandaq adem öz millitining ghemxori we himayichisi bolalmaydu. Ependiler biz bilen uzundin – uzun qurghaqliqta, biwasite chégridash bolghan ulugh sowétlar ittipaqi we mongghul xelq jumhuriyiti bilen düshmenlik pozitsiyide bolup, biz bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan, bizdin 20mingge yéqin kilométir uzaqliqta turghan mustemlikichi amérika jahan'girlikige, bizni ularning öz yéridiki, bicharilerche yashawatqan hindilar we her sa'ette qul qilinish xewpi astida turghan négirlargha oxshash qul qilip bérish we belki shinjangni sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurup bérip milletni pütünley halaketlik yoligha bashlimaqchi bolghan we ulugh qoshnimiz sowétlar ittipaqigha qarshi tajawuzchiliq pozitsiyiside turghan ademlerdin öz millitige yaxshiliq kütkini bolamdu.? Amérika jahan'girliki ölkimizning mustemlike ehwalida saqlinishi we xelqimizning mehkum bolushini xalaydighanliqigha – ürümchide chiqqan «oyghan»gézitini abdulla ehet mexsum, amérika muxbirlirige élip bérip bergen waqtida «oyghan »gézitining üstidiki ay – yultuzni körüp «bizge bundaq musteqilliq gézit kérek emes!»dep irghitip tashlap bergen. Bu kichik hadise misal bolalmamdu.?

Hélighu umu ré'aksi'on mustemlikichi hökümetqu, eger undaq bolmighan teqdirdimu bizning ata- bowilirimizning «yiraqtiki tughqandin yéqindiki qoshna eziz» dégen maqal bar emesmu, biz tinchliqni dunya xatirjemlikini söygen xelq shu tinchliqni dep istiqlalet dégen sözdin kéchip bitimge kelgenmiz. Bitim asasidiki, yürgüzülidighan xelqchilliq siyaset ölke xelqning telipige muwapiq kélidu.

Bizning ölkini amérika jahan'girlikining soqush bazisigha aylandurushigha héchqandaq asas qaldurulmaydu. Shuning üchün bitim urushperes millitaristlar ölümining hökümi bolghachqa ular her türlük yollar bilen, bitim shertlirini orundimasliqqa chidimasliq qilishqa urunidu. Shuning üchün ular özlirining agéntlirining yardimi bilen xelqimizge bitimge asasen bérilgen hoquqlarnimu az körsetmek we bitimning ehmiyitini yoqqa chiqarmaqqa urunidu. Xelqimizning erkinlik chamadanigha putli kashang bolimen dep xelqchilliq tereqqiyatini tosmaqchi bolghan mes'ut, eysalar kebi sétilma unsurlar jem'iyet tereqqiyat chaqining astida depsende bolup halak bolghusidur. Xelqimiz nurghunlighan aka -uka qedirdan ballirining qénining bedilige alghan erkinlik hoquqlirini hergiz chirayliq söz, quruq wedilerge tégishmigisidur. Uluschilarning qilghan xiyanetlirini xelqimizning mustehkem iradisige we erkinlik küresh yolidiki birlik sépige héchqandaq tesir yetküzelmigisidur ölkide xelqchilliq siyasitini turmushqa ashurush bitim shertlirini toluq orundash üchün xelqimiz tinch xatirjem turmushni temin étish üchün axirqi bir tamche qéni qalghan'gha qeder küresh élip barghisidur. Elwette xelqimizning bul kürishi utuqluq we ghelibilik bolghusidur.

Esli Menbe:1948-Yil (ittipaq zhurnili 3- sanidin)

uyghuriye
29-10-09, 07:40
" 1948.9 otturleri
Ehmetjan Altayda: “Junggo kommunistik partiyesi rehberlikidiki Helq Azadliq Armiyesi pat arida Xinjanggha yurux qilidu, Xinjanag putum memliket helqi bilen birge azadliqqa erixidu, Milly Armiyemu Azadliq Armiye terkibige kirguzulidu” didi."

1-,;Yuqiridiki mes,elege koz qarishim,; rastu, yalghandu, ish qilip menbe,esi Qizil Hitay ,

Amma shundaqtimu ,men bolsam Ehmetjan Qasimi ependini ,qopalliq bilen ," Ehmetjan " dep atimayttim.



" 1948-12-31
Mes'ud,( Sabri Bayquzi ) , Abdukerimhan ( Mehsum ) . ve Eysa ( Yusup Alptekinbeg ) ler, olkilik hokumettiki orunleridin qalduruldi. Ularning ornigha Burhan ( Sehidi ) reis, Muhemmet Imin ( Hezretim ) muavin reis, Liu Mingcuen bax katip boldi,"

2-,; Yuqiridiki mes,elege koz qarishim, ;men bugun Huseyin Qarajikam bilen yerim saet telefonda -korushtum,.bu toghrisida digenlirini keyinche yazimen.


" 1948.12.
Organ gezit "Ittipaq"ning 5- sanida Ehmetjanning "Uluscilar Kimler, Ular Oz Millitige Qandaq Hiyanet Qildi?" namliq maqalisi besildi. "

3-,;Yuquridiki mes,elege koz qarishim,; Bu maqalening esli metnini oqusaq iduq,meningche yurtta iken , bu uch ependiler qanchilik uluschi idi,? uluschimu emes idi,? bu muhim,

Meningche Ehmetjan Qasimi ependi, uluschiliqqa qarshI emes, Uluschiliqni bahane qilip turup uch ependige qarshi bolsa kerek,;" SHU KUNLERNING WEZIYETIDE MENMU BOLSAM ,UCH EPENDILERNING QARSHISIDA BOLGHAN BOLUR IDIM,"










-

Essalamu eleykum! siz yuqurda tilgha alghan Hüseyin Qarihaji digen kishi saudi erebistanda turamdu?? eghir kormey mening e-mailimgha bir xewer bergen bolsingiz, kop teshekkur? gulayim97@hotmail.de

Unregistered
31-10-09, 12:10
Mana bu nahayiti ilmi analiz boptu.
==========================


Moskwa ene shu "milliy azadliqi herikiti" shoarigha asasen Ghulja qozghilingi ghelibe qilip, 1944-yili 12-noyabir küni "sherqiy türkistan jumhuriyiti" waqitliq hökümitining qurulushi hemde 1945-yili 5-yanwarda toqquz maddiliq xitabnamining élan qilinishi shuningdek mezkur xitapnamining birinchi maddisida ochuq qilip, " musteqil jumhuriyet qurush" (8) shoarining otturigha qoyulushigha yol qoydi hetta körsetme berdi. "milliy musteqilliq shoari, elixan töre bashliq "azadliq teshkilati"ning paaliyetliridin tartip, taki jumhuriyet waqitliq hökümiti qurulup, üch front boyiche jeng qilish hemde bitim tüzülgiche bolghan ariliqta keng teshwiq qilindi. Sowét tarixshunasliridin Alimjan Hakimbayéw we Min'gulow qatarliqlar waqitliq hökümetning qurulushidin tartip, uning mezkur toqquz maddiliq xitabnamisining élan qilinishi we dölet tüzülmisi hemde ijtimaiy, siyasiy, iqtisadiy islahatliri heqqide xéli etrapliq toxtalghan bolup, ularmu ili inqilabining deslipidila musteqilliq we azadliq shoarlirining otturigha qoyulghanliqini yoshurmighan idi(9). Inqilab shahidi seydulla seyfullayéwmu bu nuqtini tekitligen bolup, uning bayanigha tayan'ghanda, "1944-yili 11-ayning otturliridin bashlap, ghulja shehiri azad bolghandin kéyin, üch wilayet dairiside musteqilliq shuari otturigha chiqti we sherqiy türkistan waqitliq hökümiti teshkil qilindi. Bu ehwal bir yil dawam qilip, tinchliq bitimning tüzülüshi bilen axirlashti"(10). Mana shu 1943-yilidin taki 1946-yilining otturilirighiche bolghan ariliqta üch wilayet hökümitini qollighan Sowét ittipaqi Ili, Tarbaghatay we Altayda qozghalghan "milliy azadliq inqilabi" ning "musteqilliq inqilabi" xaraktérini élishini chetke qaqmidi. hetta azadliq teshkilat ezasi we kéyinki jumhuriyet bash katipi Abdurewup Mexsumning eslishiche, Sowét ittipaqining Ghuljidiki konsuli Dabashin qatarliqlar "azadliq teshkilati" gha Sowét ittipaqining ularning tashqi Mongghuliyidek musteqil dölet qurushigha yardem béridighanliqi heqqide wede bergen hetta Nilqa qozghilingining rehbiri Fatix Muslimofqimu Sowét terep shundaq dégen(11), jumhuriyet tesis qilin'ghandin kéyin Sowét ittipaqining herbiy-siyasiy wekilliri barliq organlargha meslihetchilik qilghan bolup, bu meslihetchiler milliy azadliq inqilabning meqsitining istiqlaliyet üchün ikenlikidin özlirini chetke almighanliqi üchün kishilerde "Sowét ittipaqi musteqilliq üchün yardem bériwatidu" deydighan ishench hem xata chüshenche peyda qilin'ghan. Biraq, moskwa dairiliri 1946-yili 6-ayda 11 maddiliq tinchliq bitimning imzalinip, "sherqiy türkistan jumhuriyiti" hökümitining namda emeldin qélip, ölkilik birleshme hökümetke qatnishishi qatarliq siyasiy weqelerning kélip chiqishida hel qilghuch rol oynap, ili inqilabchilirini ashkara yosunda "musteqilliq" ibarisini ishletmeslikke köndürgen shuningdek Sowét ittipaqining ili inqilabigha yardem bérishi we uni herbiy-siyasiy we bashqa jehetlerdin qollishining meqsitining "musteqilliqni emelge ashurush emeslik" ikenlikini ili inqilabchilirigha yüzeki bolsimu ashkarilidi. hetta Sowét ittipaqi diplomatiye erbabliri Junggo hökümiti terepkimu qayta-qayta shinjang mesilisining Junggoning ichki ishi ikenlikini tekitlep, hetta bu nuqtini "Sowét- Junggo dostluq shertnamisi" ning qoshumche maddilirigha kirgüzgen idi.



Biraq, Sowét ittipaqi gerche ili hökümitini jumhuriyet atalghusini ishletmey, Junggo hökümiti bilen birleshme ölkilik hökümet tüzüshke dewet qilghan hemde musteqilliq shoarining ashkare ishlitilishini tosup qoyghan bolsimu, emma "milliy azadliq heriket" shoaridin yenila waz kechmey, üch wilayettiki bu inqilabni milliy azadliq herikitini dep atashni dawamlashturiwerdi. Sowét ittipaqi 1946‏-yili 7‏-aydin kéyinki Exmetjan Qasimi rehberlikidiki üch wilayet inqilabi hökümiti tewesidiki metbuatlarda "milliy azadliq heriket " idiyisi we shoarining dawamliq terghip qilinishigha, hetta Exmetjan Qasimi, abdukérim abbasof qatarliq rehberlerning söz- nutuqliri we maqalilirida mezkur atalghuning keng orun élishigha chek qoymidi. Mesilen, 1946-1949-yilliri arisida Exmetjan Qasimi we Abdukérim Abbasof özliri rehberlik qiliwatqan inqilabiy heriketning xaraktéri heqqide toxtalghinida, ili, tarbaghatay we altaydiki bu inqilablarning pütün ölke xelqining uning milliy azadliqini qolgha keltürüshni meqset qilidighan "milliy azadliq herikiti "we yaki " milliy azadliq inqilabi" ikenlikini dawamliq tekitligen idi. Exmetjan Qasimi özining "milliy mesilidiki bezi xataliqlirimiz" namliq maqaliside mundaq dep xulase chiqarghan idi:



"Milliy azadliq herikitimizning asasiy meqsiti mustebit tüzümni yoqitish, milletlerning heqiqiy barawerlikige kapaletlik qilish, xelqchilliq siyasitini emelge ashurushtin ibaret", " heqiqiy xelqchillerning hazirqi wezipisi milliy azadliq herikitimizning birinchi basquchida sadir bolghan milliy mesilidiki xataliqlarni tézdin tüzitip, qaysi millet bolushidin qet'iynezer, millet ayrimay, gomindang we jahan'girlarning hökümranliqi bolmighan, milletlerning heqiqiy erkinliki, barawerlikini asas qilghan, 'emeliyettiki yéngi xelqchilliq hakimiyitini qurushtin ibaret".(12)



Exmetjan Qasimining söz-nutuqlirida milliy azadliq inqilabning meqsitining démokratik hakimiyet qurush ikenliki otturigha qoyulghan bolsimu, biraq mezkur hakimiyetning kim teweliki hemde rehberliki astida bolidighanliqini éniq körsetmigen. uning sözlirini anglighan we doklatlirini oqughan kishining éngide milliy azadliq heriketning meqsiti yenila sabiq jumhur reis Elixan Töre dewride qobul qilin'ghan toqquz maddiliq xitabnamide otturigha qoyulghan nishandin chetnep ketmeydu deydighan tuyghuni bergen bolup, chünki milliy azadliq inqilabining Exmetjan Qasimi rehberlik qilghan mezgilidimu 9 maddiliq xitabname hem siyasiy programmigha emel qilinidighanliq tekitlen'gen bolup, 9 maddiliq xitabname kéyinki waqitlarda Exmetjan Qasimi teripidin héchqachan bikar qilin'ghan emes, eksiche Elixan Töre bilen aliy sot bashliqi Muhemmedjan Mexsum imza qoyghan " Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining jinayi ishlar qanuni" we “jinayi ishlar qanuni toghrisidiki waqitliq qollanmisi” taki 1949-yilining axirighiche üch wilayette ijra qilin'ghan bolup, mezkur qanunning deslepki 9-maddsida “hökümetning toqquz maddiliq xitabnamisige buzghunchiliq qilghan we yaki bu xitabnamige xilapliq qilghan her bir puqra jazagha tartilidu” dep belgilen’gen.(13)



Elwette, Exmetjan Qasimi qatarliq inqilabning kéyinki rehberlirining "milliy azadliq heriket" nuqtiiynezirini dawamliq qollinishining melum arqa körünishi mewjut bolup, buning ikki sewebi bolushi mumkin. Birinchidin, Exmetjan Qasimi qatarliqlar Sowét ittipaqining " milliy azadliq heriket" nuqtiineziridin axirghiche ümid kütken we yaki Moskwaning bu shoarni öz istratégiyilik menpeetliri üchün süyiistémal qiliwatqanliqini toluq chüshinip yetmigen bolushi mumkin. Ikkinchidin Exmetjan Qasimi qatarliqlar Sowét ittipaqining "milliy musteqilliq shoarini ashkara ishletmeslik" körsetmisige binaen "milliy azadliq heriket " ibarisini qollinip, uni mezkur atalghuning esli tebiri boyiche, yeni mustemlikige uchrighan xelqlerninng milliy azadliqi we istiqlaliyitini qolgha keltürüsh menisidin chüshen'genliki éhtimalliqqa yéqin. Bundaq bolushidiki bir seweb shuki, Exmetjan Qasimi qatarliqlar Sowét ittipaqining "ézilgen milletlerning azadliqigha yardem bérish" wediliridin téxi toluq ümid üzmigenlikini nezerdin saqit qilishqa bolmisa kérek. Chünki, Sowét ittipaqi hökümiti 1946-yili 7-ayda elixan töre Sowét ittipaqigha élip kétilip, jumhuriyet nami resmiyet yüzisidin emeldin qaldurulghandin tartip taki, 1949-yili 10-ayghiche, yeni jungxua xelq jumhuriyiti qurulghan'gha qeder ili, tarbaghatay we altaydin ibaret üch wilayetning musteqil halda gomindang hökümitige boysunmighan halda özini özi idare qilishini dawamlashturushini qollighan. Gerche, Sowét ittipaqi “sherqiy türkistan jumhuriyiti” atalghusini resmiy yosunda ishlitishke yol qoymighan bolsimu, lékin, "sherqiy türkistan ili wilayiti" dep atilishigha yol qoyghan, bolup 1946-yili 7-aydin kéyin “sherqiy türkistan ili wilayetlik kéngesh”dégendek namlar meydan’gha chiqqan ( 14), hökümet orunlirining 1944-yili 12-noyabirda békitilgen sh t j ning ay yultuzluq yéshil dölet bayriqi taki 1949-yili 10-ayghiche dawamliq ésilghan(15) hemde milliy armiye bayriqidiki " sherqiy türkistanning musteqilliqi üchün algha " dégen xetler dawamliq saqlinip qalghan, shuning bilen bir waqitta yene üch wilayet tewesidiki gézit –jurnallarda "sherqiy türkistan atalghusi, milliy azadliq we milliy musteqilliq, milliy erkinlik, " chüshenchilirining keng orun alghan idi.(16)

Maqalining toluq tekstini towendiki ulunishtin oqung

http://wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=4185