PDA

View Full Version : Bir xitay eskiri ashkarilighan ”shinjang topilingi“



Unregistered
29-09-09, 18:09
http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=3551

Bir xitay eskiri ashkarilighan ”shinjang topilingi“

‹Örkesh döletning shexsi blog bétidin›


‹terjimandin: bu bir dölet térrorluq armiyisining eng zamaniwiy qurallar bilen qolida tömürning sunuqimu bolmighan barin xelqi bilen wetinimiz xelqini qandaq basturghanliqini maxtinip turup tonushturghan fashisit xitay eskirining wastiliq iqrarnamisi. Uyghurlarni héchqandaq sewep yoq düshmen dep tonighan bu adettiki xitay eskirining, yeni wetinimizni bésip yatqan herqandaq bir xitay kelgindisidin qilche perqi bolmighan bu xitaylarning biguna xelqimizni quruq bohtanlar bilen qandaq basturghanliqini körüp alalaymiz. Mana bu shyawgwen xitaylirining, ürümchi 5-iyol qirghinchiliq weqesini peyda qilghan xitaylarning yerlik milletlerge tutidighan esli mu’amilisi.›

Izahat:

bu maqale bilen teminligüchi ’ko’inlon téghi‘ texellusidiki kishi térrorchilargha zerbe bérish bixeterlik qisimining bir eskiri bolup, u kishi bu maqalisida héchkim bilmesliki lazim bolghan shinjang hikayisini tonushturup, bu weqeni ashkarilap bermekte. Biz gerche bu kishining bir qisim közqarashlirigha qoshulup ketmisekmu, uning dégenlirining rast-yalghanliqidinmu guman qilalmiduq. Bu maqalidin bir qisim ziyankeshlikke uchirighuchi xitaylarning tepekküri bilen ularning hésyatlirini körüp alalishimiz mumkin. Biz bu maqalini qilchimu özgertmey öz pitiche élan qilish arqiliq kishilerning shinjangning heqiqiy ehwalidin xewerdar bolishigha asanliq yaritip bérishke tirishtuq. Bu maqale peqetla paydilinish üchünla élan qilin’ghan bolup, uningdiki közqarashlar bizning meydanimizgha wekillik qilalmaydu.

1. xizmet tallash

Nihayet, béyjing sehraliri bilen qorshalghan bu uniwérsititni püttürüp, bu yerdin qutulalighinimgha shundaq xoshal idim. Bolupmu qalghan 3 sawaghdishimmu men tallighan rayonda xizmet ishleshni talliwalghan idi. … biz axiri shinjangning tupriqigha ayaq bastuq. Emma biz bu yerni peqet xeritilerdinla tonuyttuq.

Qisqiche melumat bérishke toghra kelse, shinjang yer kölimi 1 milyon 600 kilométir chasidin chongiraq, 17 milyon 400 minggha yéqin nopusi bar, bu yerde 17 millet yashaydu. Asasliq milliti uyghur bolup, 7 milyon 200 minggha yéqin nopusi bar. …

2. shinjangning milliy alahidilikidin tunji behri élish

Aldimizgha qarshi alghili chiqqan yoldash bizni bekla qizghin kütiwaldi. U bizni bir yataqqa orunlashturup bolup, ”on ikki muqam“ namidiki bir ziyapet zaligha bashlap bardi. Bu yerning ta’amliri bekla özgiche iken. Desliwide her türlük milliy yimeklerdin polo, kawap, samsa qatarliqlar destixan’gha liq tiziwétilgeniken. Men derhal tamaqqa tutush qilip yewalmisam sel turup héchnime yiyelmeslikimni bilip qalghan idim. Köpchilik ghizalinip toyiwalghandin kéyin, sahipxan ikki chinini aldigha tizip qoydi. Andin liq haraq toldurulghan chinilarni nöwetleshtürüp aylandurushqa bashlidi. Bu dégenlik, destixandikiler ikkidin-ikkidin bolup romka soqushturup nöwetliship haraq ichidighan ish iken. Nöwiti kelgen kishi bu romkidin hergiz qéchip qutilalmaydighan gep iken. Eger ichelmigidek halgha kelse sorundin ayrilishiqa mejbur iken. Yep-ichip tengshiliwalghan bu kishiler usul meydanigha chüshüp usul oynashqa bashlaydiken. Bu ishlarmu bolidighan ishlar iken. Yerlik birsi bizge yep ichip olturghinimizdila bu yerliklerning tongguz göshi yimeydighanliqi qataridiki bezi örpe-adetlirini tonushturup qoyghan idi.

Diqqet qilidighan ishlar: islam dinigha étiqat qilidighan yerlik milletler tongguz göshini, uningdin bolghan herqandaq nersini bekla yaman köridiken, hetta gep arilapmu bundaq geplerni qilip sélishtin diqqet qilish lazim iken. Yalghuz qalghiningda uyghurlar bilen hergiz jidelliship qalghuchi bolma. Chunki ular sanga pichaq tiqiwétishi mumkin! eng yaxshisi, birer uyghur kesipdishing bilen dost boliwalghining tüzük, shundaq qilsang, birer ish bolup qalsa u sanga terjimanliqmu bolsa qilip bérishi mumkin.

3. Meshiqqe qatnishish

Kündilik turmush ishliridin xatirjem bolghandin kéyin, bizdek yéngi ishqa élin’ghanlar meshiq qilish pa’aliyitige qatnashturilidiken. Deslepki birer ay ichide xuddi mekteptikige oxshash idiyiwiy terbiye ishliri hemde bir qélipta herbi meshiq bilen waqit ötti. Rarhet, diqqet! onggha toghurlan! … bir küni bizge meshq jedwilini tarqitip berdi. Shu chaghda bildimki, bizning bu meshiqimiz adettiki bir meshiqlerdin emes iken. Kündilik jismani meshq derslirige berdashliq birelmeyla qalghan idim. Qalghan üchisi méningdek qaxshap ketmidi. Shundaqtimu asta-asta könüshke bashlidim. Künde yügresh, tornik, yétip qopush qatarliq meshqlerdin kéyin moskollirim mekteptiki ze’ipliktin chéniqip chingishqa bashlidi. Méni eng qiziqturghini yenila qargha étish meshqi bolup, yetmish yettilik tapancha bilen seksen beshlik yénik aptomat meshqi qilattuq.

Kesipi meshq derslirimiz mektepte ögen’genlerdin perqi yoq bolghachqa qiynalmidim. Emma birer aydin kéyin meshqlirimiz bizni emili meshiq dunyasigha bashlap kirishi bilen, bu yerdiki kürishimizning intayin rehimsiz bolidighanliqini tonup yettim.

Partlatquchlarni söküsh dersini quruq ustixan bolup qalghan bir qéri ögitetti. U qéri kona pason saqchi kiyimini kiyip doska aldida xuddi bir quruq kötektek tiklinip turatti. Emma ene shundaq bir qéri 97-yili bir yildila 3000 din artuq partilatquchni tazilap chuwup bolalighaniken. Birinchi sa’etlik derstila shinjangdiki milliy bölgünchi unsurlar térrorluq pa’aliyiti bilen shoghullan’ghanliq sin léntilirini qoyup bérish bilen bashlandi. Bu léntidiki körünüshler méni bekla chöchütiwetken idi. Men silerge manga eng küchlük tesir qilghan barin yézisi topilingi ehwalini sözlep birey: qalaymaqan körünüshler ékran’gha chiqishqa bashlaydu. Yéziliq hökümet derwazisi aldigha nechche yüz uyghur toplishiwalghan bolup, resim tartish aparati hökümet binasining üstünki qewitige orunlashturulghan iken. Bina etirapini qorshighan tam boylap mighildap yurgen ademler, qora ichide aran onnechchila saqchi mis qalpaqlirini kiyiship derwazini ching ittirip topilangchilarning qoragha bésip kiriwélishining aldini élishmaqta iken. Nechche quralliq saqchi kargha kelmes yérim aptomatik miltiqlarni betliship waqitliq yasiwalghan istihkamliri ichide nime qilarini bilelmey marap yétishqaniken. Bir waqitta qoraning sirtida qattiq bir awaz keldi. Sin alghu közi qura sirtigha toghrilandi. Tamning sirtida topa-tozang kötürilip ketti (oqutquchimiz buni térrorchilar derwazini partilitish üchün atqan bombisi keltürüp chiqarghan topa-tozang ikenlikini, emma niyitini emelge ashuralmighanliqini chüshendürdi). Keynidinla bizningkilerning toplangchilar qayta partilitish tügüni bilen qora témini partilitiwetmisun dep ulargha qaritip atqan oq awazi anglandi. Yene bir eazdin kéyin bezi quralliq saqchi ofissér-eskerlirini axturush körünishi qoyulghan idi.

Birinchi körünüshte östeng boyida bir nechche esker topa ichidin béshi késiwitileyla dep qalghan bir jesetni tartip chiqirishmaqta idi. Bu etiretning xewerchisining ölüki idi.

Ikkinchi körünüshte örülüp chüshken qora témining keynide bedini pichaq bilen ötme-töshük qilin’ghan bir jeset yatatti. Uning béshi késiwitilgen, bu bir zidoyenning ölüki idi. Toplangchilar uning popaykisini éliwélish üchün toxmaq bilen urup hushidin ketküziwetken, andin uning popaykisini salduriwélip pichaq sélip öltüriwetken. Andin béshini chaniwetken!

Üchinchi körünüshte qora témigha yüleglik bir jeset turatti. Uning herbi kiyimi qan bilen qapqara boyilip ketkeniken. Uning barmaqliri pütünley toghriwétilgen. Eyni waqtida siyaset uning oq chiqirishini chekleydighanliqi üchün ta ölgiche aptomat déskisidiki oq bir paymu étilmay liq piti turghan. Toplangchilar uning qolidiki aptomatni chiqiralmay barmaqlirini chaniwetken iken. Uningdin kéyinki léntini biz körüshke chidimaymiz dep qattiq telep qilip turiwalghinimizdin kéyin quyushni toxtatti.

6 neper quralliq saqchi ölginidin kéyin, aptonom rayonning uyghur bashliqi bu qétimqi weqening eksil’inqilawi tuplang ikenlikige aran maqul deydu.

Shundin kéyinla herbiy rayon quralliq qoshun bilen bingtwen quralliq qisimlirini bu yézigha iwertip topilangni bésiqturidu. − bu sözler qéri oqutquchimizning sözliri idi. Kishini hayajanlanduridighan körünüshler ékranda namayen bolushqa bashlidi. Birning keynidin birsi ayighi üzülmey kéliwatqan azat markiliq aptomobillar topa tozitip kentke qarap kélishke bashlaydu. Her mashinining béshigha tikleglik pilimotlargha ching ésilghan jengchilirimizning közliridin ghezep oti chaqnap turatti. Bingtwen eskerliri kötergen yérim aptomat miltiqlarning hemmisige chaqnap turghan shitklar taqalghan idi. Jengchilirimiz urush sépi shekillendürüp qatar ketken téreklikni boylap nishan’gha qarap ilgirlimekte idi. Axiri barliq topilangchilar kichik bir bashlan’ghuch mektep qurasigha qistap qorshawgha élindi. Bir uyghur jengchi ulargha qarap warqirap birnimilerni diyishke bashlidi. Perizimche ularni teslim bolushqa ündimekte idi. Emma uning gépige oq chiqirip jawap qayturghan toplangchilar birdem küchiyip, birdem pesiyip oq étishqa bashlidi. Birdemdila bir munche jengchilirimizge oq tigip yéqilishqa bashlidi. Yardarlarni kötürüp keynige toshushqa kirishti. Yene bir körünüshte qatarda bir eskirimizning sönggichige oq tegkenliki köründi. Sanitarka bérip temkinlik bilen uning tasmisini qaycha bilen qiyip üzmekte, eskerning éshtini üstige qan toxtitish untiqini tokmekte idi. Shu chaghda özemchila ichimdin külke qistap küliwettim. Buni sézip qalghan qéri saqchi manga alayghiniche tikilip qarap ketti. Kün olturup qarangghu chüshüshke bashlidi. Banditlar qarangghuluqtin paydilinip qéchip ketmisun dep azatliq armiye qisimliri omumiy yüzlük atakigha ötti. 3 minotqa qalmayla hemme banditlarning ishini püttürdi. Miwilik baghning ériq ichide topilangchilarning jesetliri qatar tizighliq idi. Tapancha, yérm aptomat miltiq we aptomatlar bir chetke döwilen’gen, bu arida yéshi téxi endila on nechche yashqa kirgendek körün’gen bir balining jesidi diqqitimni tartti. Gerche uning bélide bir tal granat ésighliq turghan bolsimu, bu menzirige qarap nime diyishimni bilelmey qalghan idim. Eger hazir bundaq menzirini körgen bolsam shuni késip éytalaymenki, u bala bir ösmür emes bir esker hésaplinatti. Esebilerche qilin’ghan dini teshwiqat hésyati bu balini weyran qiliwetken idi. Eger men jeng meydanida buningdek birsige düch kélip qalghidek bolsam qilche ikkilenmey uninggha qaritip oq chiqarghan bolar idim. Chunki méning közümge körinidighini uning chirayi emes belki uning qulidiki qurali bolidighanliqi éniq. Men hergizmu undaq birsining esebilerche dini hésiyati üchün jénimni sélip bermeymende! léntining axirqi qismida jinaze namizi körünishi bolup, chéchi appaq aqirip ketken bir ana oghli oralghan kipenlikni silap turatti. U ana tuyuqsizla warqirap oghlining béshini silkishke bashlidi. U oghligha warqirighiniche özini axiretkiche béqish ghémini qilmay ölüp bergenlikidin shikayet qilmaqta idi. Bu menzire körünishi bilen teng men béshimni bir chetke burap közümni bu paji’elik menziridin qachurushqa tirishtim. Korsantlarning hemmisila manga oxshash közige yash alghan idi.

Ghulja topilingi: aptomobil ichidiki sin’alghu aparati asta aylinip piyadilar yolida shu’ar towliship kitiwatqan bir munche uyghurlarni körsetmekte idi. Namayishchilar qoshuni yéngidin qoshulghanlar bilen barghansiri kéngiyip barmaqta idi. Ular ötiwatqan yol boyidiki dukanlarning ishik-dériziliri chéqiwétilgen idi. Igiz binaning dérizisidin tartilghan yene bir körünüsh mundaq idi: kengiri chong yolning ikki uchigha kishiler yighiliwalghan bolup, bir terepke yighiliwélishqan uyghurlar aldirash tash-kések yighishqa kirishken, yene bir tereptiki quralliq saqchilar retlik tizilghiniche qalqanliri bilen yolni tosap turmaqta idi. Sel waqittin kéyin quralliq saqchilarning keynide bir qanche qara mashina bilen bir nechche pazharnik mashinisi kélip toxtidi.

Qalqanliq quralliq saqchilar mas qedemler bilen namayishchilarni qistap ilgirleshke bashlaydu. Bu chaghda tash-késekler yamghurdek yéghishqa bashlap, bir munche quralliq saqchini yéqitiwétidu. Emma yénidikiler derhal yéqilghinini yülep turghuzup sepning buzulmasliqigha kapaletlik qilishti. Ular toplangchilargha 20 métirdek yéqinliship kélip tot chasa bolup mudapiye tosmisi shekillendürdi. Del shu peyitte qara mashina ichige yushurun’ghan toxmaqliq bingtwen eskerliri seldek étilip kélip quralliq saqchilargha qoshulup üchtin-üchtin bolup jenggiwar gurup teshkil qilishqa bashlidi. Andi algha étilip bérip uyghurlarni tozitip qolgha élishqa kirishidu. Tutup chemberches baghliwitilgenlerni udul mashinilargha étishqa bashlaydu. Ular bu ishlarni shundaq chaqqan we retlik qilmaqtiki, goya zawut ishlepchiqirish lintiside ishligendek retlik qilishmaqta idi. Topilang bésiqturulghandin kéyinki körünüshte, chong-kichik kochilarda insi-jin yoq, örüp köydüriwétilgen mashinilar hélighiche quyuq is chiqirip köymekte, biguna urup öltürilgen sheherlik xitaylarning jesetliri kochilarda qalaymaqan yétip ketken, bir xitay qizi xish parchisi bilen urup öltürülgendin kéyin chirayi titiwétilgen idi. Yene bir gézit satquchi medikar urup öltürülgendin kéyin yénidiki aran tapqan on nechche som puli buliwélinip, uning üstige gézitlarni düwilep ot yéqiwitilgen, doxturxanilar pütün wujudi qan’gha boyalghan xitaylar bilen tolup tashqan, bir orta yashliq er kishining aghzidin buluqlap qan chiqmaqta idi.

Mina axturush: miwilik baghning rishatka tüwi kolinip bir tönüke astidin nechche on sowét méli granatlar tépilidu. Yer asti tonil qizilip parqirap turghan nechche yüz dane qolda yasalghan granatlar chiqirildi.
Térrorchilarni qorshap tutush: sel awal, bir térrorchi qorqmay bérip qorshap tutush quralliq saqchi etritining mashiniliri arisidiki bir toyota pikawining ichige yoshuriniwalghaniken. U teslim bolushqa unimighachqa quralliq saqchi pikapqa qaritip yashartquch bomba atidu. Gazgha chidimighan bolsa kirek, térrorchi partilatquchni özi bilen qoshup partilitiwétidu. Bir demdila pikap kopup ot yalquni pikap dériziliridin pürküp étilip titilip kétidu. Pütün etirapqa térrorchining qéni chachirap bir kélidu. Eger men bu menzirini sin’alghu lintisidin biwaste körmigen bolsam naxsha usul milliti dep atilidighan bu shinjangliqlar peyda qilghan weqelerge zadila ishenmigen bolattim. Emma bu weqeler ras bolghan ishlar idi. Qéri saqchi ékranni itiwétishi bilen, könglüm bir qismila bolup jim bolup olturup kettim.

Etisi, siniptiki üstellerge her xil minalar tiziwitilgen idi. Qéri saqchimiz her türlük partlatquch minalirini etkes qiliwétish usullirini tonushturushqa kirishti. Qéri saqchi qolidiki mina modillirini örüp-chorigech bu ishni qilghanda kallangni qoltiqinggha qisturiwélip qilishing kérek deydu. U bir tal polat miqni qoligha élip bizge körsitip turup mundaq didi: bu miq 5-fiwral chaghan partilitish weqeside ölüm-yarilinishlarni kücheytish üchün qoshulghan miq. Partlatquch qurulmisini etkes qilishta choqum temkin, yüreklik, estayidil bolush lazim. Bultur méning bilen birge bir isra’illiq partlitish mutexessisi béyjingda tejribe almashturush yighinida bolghan idi. U isra’illiq yéqinda partlap ölüp kétiptu dédi qéri saqchi. Men u qéri modillarni tonushturghandin kéyinki bir sinaq qilishimda kapsolgha baghlan’ghan simni tallap üzüp tashliwidim, u qéri manga qarap: sen özengni ölgen hésaplawer dédi. Chunki men bu simning qosh sim ikenlikini perq qilmighan idim. Bundaq sim késilgen haman tok yoli ulan’ghan bolidiken.

Kurusta shunche jiq nersilerni ögen’gen bolsammu kéyinki emeliyette bundaq ishlarni qilish manga nisip bolmidi. Bular méning bilim joghlanmamda yighilip kallamda zapas saqlinip qéliwerdi.

Alghan tejribem: qolda yasalghan partlatquchni chuwush zawutta yasalghandin tes iken. Eger birer yérige xata tigip qoydungmu boldi, qaytidin bashlay déyishke waqting bolmay qalidu: gümmm! zawatta yasalghan granat yaki mina qatarliqlarni neride nimisi barliqini bir qarapla bileleyssen, emma qolda yasalghanlarni tepsili küzitishke toghra kélidu. 5-fiwral chaghan partilitish weqeside ishlitilgen waqit tézginlik mina qurulmisi awaz quyush kunupkisining aptomatik kötürülüsh qurulmisidiki ikki parche aliyomin bir-birsige tigish arqiliq tok yoli ulinip partilashni keltürüp chiqiridiken. Eger u chaghdiki 44-yol aptowuzida minani tépiwalghanlar bu ikki alyomin parchisini tartip chiqiriwetken bolsa yaki udul tok simini kisiwetken bolsa, uni tépiwalghan haman aptowuzdin sirtqa tashliwetmigen bolsa belkim yoldiki üch chaqliq wélsipitlik medikarmu ölmey saq qalghan bolar idi. Partilash körülgen haman etirapni bir qur közdin küchürüp qayta partlitish üchün zapas quyulghan minaning bar-yoqliqini tekshürüp chiqish zörür iken. Bu tejribe héliqi partilap ölgen isra’illiq bomba chuwush mutexessisi tonushturghan usul iken. Bu usulni térrorchilar tinmay paydilinip kelgen bolup, afghanistanda ötkende yüz bergen mina partilash weqeside bu usuldin paydilan’ghanliqi perez qilinmaqta. Nahiyide yüz bergen bir déloda, baghcha ichide bir mina partilitilghan bolup héchkim yardar bolmighan iken. Mina chuwush mutexessisliri etrapni küzitip yürüp yéqindiki bir tash supining astigha qoyulghan ikkinchi bir minani tépiwalghan. Térrorchilar, birinchi partilashtin kéyin yérim sa’et ötkende saqchilar neqmeydan’gha qaytidin yighilip muhakime qilishidighanliqini intayin toghra mölcherleshken iken. Démisimu partilash yüz bergen yerning etirapida olturup muhakime qilishqidek shu tash supisidin bashqa eplik yermu yoq ikenduq. Eger buni perq qilmighan bolsa, rehberler shu yerge kélip délo muhakime qiliwatqanda zapas mina partilap bir chalmida ikki paxtek soqush meqsidini emelge ashurghan bolarkenduq.

4. Ishqa chüshüsh

Men qatnashqan birinche délo tekshürüsh wezipem chicheniyidin qaytip shinjanggha kiriwalghan bir térrorchini qoghlap tutush wezipisi boldi. Bu déloning yip uchliri bekla az bolghachqa, amal yoq yéqin etiraptiki xelq ammisi arisida tekshürüshke, éqip yürgen kishilerni tekshüreshke toghra kélip, gumanliqlarni soraqqa tartish, yoshurun péyigha chüshüsh qatarliq ishlar bekla uzun’gha sozulup hemmimiz bekla charchap zirikken iduq. Öktebir kirip qalghan waqitlar bolghachqa hawamu sowushqa bashlighan küzitish wezipisi üchün dizhorniliq qiliwatqan axirqi künlerdin biride dizhorni yérim sa’et burun ishtin chüshüp balisini alghili ketken. Biz bir nechche boytaq yighilip bina ichide gösh püshürüp haraq ichishning teyyarliqigha kiriship ketken iduq. Sirtqa chiqip ketken ikki razwitchikimiz tuyuqsiz tilpon qildi, bizmu kötimizge tok uriwetkendek sekrep ornimizdin turup astinqi qewetke étip chüshüp qurallirimizni élishqa barduq. Emma dizhorni ishkni taqiwitip öyige ketkeniken. Qural qoyulghan ishkaplarni achalmiduq. Shuning bilen biz onnechimiz yalghuz etret bashliqimizning yénidiki quraligha ümidlinip quruq qol mashinigha chiqip uyghurlar topliship olturaqlashqan yer − döngköwrükke qarap yürüp kettuq. Gumandarning pishigha chüshken razwitchikimiz bilen uchrashqandin kéyin, yer ehwalini we qandaq qilip jinayetchini tutush heqqide qisqiche pikirlishiwalduq. Bir gurup adem xalta kochining chiqishini tosaydighan, yene bir gurup keynidin yardemge teyyar turidighan, ikki uyghur saqchi aldida mangidighan bolup qarar qilishtuq. U ikki uyghur saqchi bérip xuddi tonushlardek gumandargha salam qilip qol éliship körüshti, gumandar nime bolghanliqini perq qilghiche ikki kishi étilip bérip uni bésip yatquzdi. Oylimighan yerdin héliqi gumandar ulardin qutulup birsini urup dessep yarilandurdi. Andin chaqqanliq bilen yandiki bir qoraning témidin atlap xalta kochidin chiqiwalidu. Yardemchi guruptikiler derhal bérip u qorani qorshaydu. Ehwalni éniq bilmigenlikimiz üchün uning yénida bomba bolup qalmisun dep qorqup qoragha héchqaysi bésip kirelmidi. Yiraqtin küzitip qachqunning bir hak qoyulghan qaznaqqa kiriwalghinini körduq. Andin nechche kishi qoradiki hak tashlirini qoligha éliship tam boylap ömilep uning yénigha sürüldi. Andin hemmisi biraqla étilip bardi. Hélimu yaxshi uning bombisi yoqkenduq. Derwazida ichimizde birdin-bir qurali bar etret bashliqimiz quralini chiqarghan bolsimu ishlitish pursiti bolmidi. Qachqunni urup hushidin ketküzgendin kéyin ikki kishi uni chemberches qilip baghlap chiqti.

Qachqunni qamaqxanigha soliwetkendin kéyin andin men chicheniyide jeng qilip baqqan bu térrorchini tepsili küzitish pursitige irishtim. Bu térrorchining boyi bekla paka bolup semirip dup-dumilaq bolup ketken jimghur birsidek körünetti. Ikki xizmetdishim uni soraq qilishqa kirishti. Bu mexluq bir éghizmu gep qilmay jim boliwalghan idi. Soraqchigha pütün gheziwi bilen tikilip olturatti. Bu tikilishte soraqchini könglige püküp saqliwélishqa tirishqandekla körünmekte idi. Soraq qilish 40 sa’et dawam qildi. Bu chaghda bir saqchi chidimay étilip bérip uninggha tok kaltiki bilen urup ketti. Térrorchi ghing qilmay yerge yéqilip chüshti. Yene bireylen bir chilek soghoq suni uning béshigha chachqan bolsimu midir qilmidi. Men ün-tünsiz qarap olturup kettim. Qéri saqchi yoldash bunchiliklerge héchnime bolmaydu, tok kaltiki bilen bir qétim tok chaqsangla ornidin turup kétidu dewatatti. Örülüp bérip tok kaltigidin birni élip manga uzatti. Men unimighantim u qéri saqchi achchighi kélip méni he dep süyleshke bashlidi. Men tok kaltikini qolumgha élip tepkisini bastim. Kök yalqun chaqnashqa bashlidi, men bérip yerde yatqan jinayetchining yürikige tutup kunupkisini bastim, kök yalqun uning kökrikide uchmaqta idi. Emma u midirmu qilmay yatatti. Özemche qorqushqa bashlidim. Ademni öltürüp qoyduqmu bolmisa? Uni derhal türmining aptikisigha aparduq. Emma doxtur bir qur tekshürüp béqip héchnime bolmaptu, u uxlawétiptu démesmu, heyran qaldim. Axiri uning aghzini échishqa muweppiqiyet bolduq. Eslide ular afghanistandiki chéniqish waqitliridila soraqqa qarshi chéniqip chiqqan iken. Ularning uruslarning soraq qilishigha qarshi ögen’gen höniri aldida bizningkilerning soraq qilishi ulargha seymu bolalmaydiken. Bu exwal uningdin kéyinki yene bir ishta téximu éniq ispatlan’ghan idi − uruslar teripidin tutulup bizge ötküzüp bérilgen bir térrorchi méning mashinamgha sélin’ghandin kéyin qattiq hökirep yighlashqa bashlidi. Axiri tirik qaytip kilelidim dep tekrarlaytti. Uyghur ishdashlirim manga bu adem chicheniyige pida’iy bolup barghan kona esker bolup, jeng meydanida ölümdinmu qorqmighan bilen uruslarning soraq qilip qiynishidin bekla qorqattikenduq.

Uningdin kéyin qatnashqan délo sürüshte qilish ishlirim bekla köp boldi. Men yenile teleylik hésaplinattim: délo bir terep qilishta tutush ishliri bek qiyin’gha toxtimighan idi. Emma bashqilar mendek teleylik emes idi. Bir sebdishimiz qizilsu oblastida qoghlap tutush jeryanida qilche bisharet kelmey turupla qora ichidin körün’gen bir qara miltiqtin étilghan oqta jan üzgen idi. Yene bir qétimliq hemkarliship pa’aliyet qilishta kucha saqchi idarisining mu’awin bashliqi qoghlap tutush jeryanida bir sebdishini qoghdaymen dep qurban bolghan bolup, uning matem murasimigha qatnashqandin kéyin qelbimdiki ghezep uchqunliri ta bügün’gichimu öchmidi.

Bashqa kishilerni alsam, xotende xizmet qiliwatqinimda xoten zorawanliqni bésiqturush etritidiki bir dostimiz birge tamaq yewitip béshidin ötkenlerni hikaye qilip bérgen idi. U xoten topilangchilarni basturush etritining pishqedemliridin iken. Bu etiret qurulghan künidin tartip ta hazirghiche bu etirette hemme heriketlerge dégidek qatniship kéliwatqaniken. U közige yash élip turup sözlep bérishiche, bu teshkil yéngidin teshkilliniwatqanda héch qaysisining bu ishta tejribisi yoq ikenduq. Heriket jeryanida hemmisila burunqi bilidighanliri boyiche oylinip ish qilarken. Shunga her qétimliq herikette choqum bir qanche kishi yardar bolup yaki ölüp kiterken. Shunga ta hazirghiche herqandaq bir heriketke qatniship öyge bésip kirip tekshürüsh désila putida jan qalmaydiken. Gerche adem tebi’itidiki bundaq ajizliqidin saqlinalmisimu, beribir uni yéngip chiqishqa mejbur idi. Her qétimliq herikette taliship yürüp oqtin saqlinish kiyimini kiyishidiken. 98-yilidin burun shara’itlirimiz nachar bolghachqa bundaq kiyimni hemmeylen birdin kiyiwélishqa yetmeytti. Peqet aldida hujumgha ötidighan bir nechche kishigila bérilettiken. Hazir bundaq kiyim köpiyip ketti. Saqchilarning qural-üskünilirimu alahide zamaniwilashti. Heriket qiliwatqanda oy ichide qarshiliq körsitiwatqanla bolidighanla ish bolsa biz undaq öyge basturup kirip yürmeymiz. Awal köplep yash aqquzush bombisi atimiz. Eger burunqi waqitlarda bunchilik köp yash aqquzush bombimiz bolsa idi, belkim unchiwala köp qurban bermigen bolar iduq. Shundaqtimu yenila nurghunlighan yitersizlikler saqlanmaqta. Ularni bu yerde hazirche ashkarlashqa bolmaydighan ishlar.

Diqqet: saqchi bolmaqchi bolghan doslar, shinjangdiki qoghlap tutushlar bu yerdikige oxshimaydu. Eger silerdin qaysinglar shinjanggha bérip herketke qatnishish pursitinglar bolup qalsa choqum mis qalpiqinglar bilen oqtin saqlinish kiyiminglarni toluq kiyiwélinglar, eger quralliq qarshiliqqa düch kelsenglar eskerlerge oxshash shiddetlik oq étip zerbe bérishinglar shert. Bu jeryanda puxragha birnime bolup qalarmu dep ghem yep yürishinglar hajet emes. Eger ishikni tipip öyge basturup kirmekchi bolsanglar hergiz aldirap öyge kirip yürmenglar. Awal yash aqquzush bombisi bilen hujum qilishni unutmanglar. Soraq qilghan waqtinglarda hergizmu qorqmanglar, herqandaq tesewwur bilen ish qiliwéringlar, shundaqtimu siler bilen biz beribir k g b dikilerge yetmeydikenmiz.

5. Shayarda

Shayar, aqsuning bir nahiyisi. Tarim boyigha jaylashqan bir nahiye, bu yerde bir qétim uyghurlar arisida dastan bolghan bir qétimliq topilang kötürülgen iken. Gerche külimi barin, ghulja topilingidek chong bolmighan bolsimu, shunisi éniqki, bu yerdiki térrorchilar chéniqish üchün chet’elge chiqip toluq herbiy telim-terbiye ilip qaytip kelgen térrorchilar idi. Shayar nahiyisi bekla kichik bir nahiye, bir-birsige késiship turidighan yollirimu 5~6 din ashmaydu. Shayarning yénida bir türme bar. Nahiye ichide bir tutup turush türmisi bar, nahiye ichide quralliq saqchi ottura etritidin birsi, azatliq armiye polkidin birsi turidu. 97-yili, chet’eldin mexpi kirgen térrorchilar jazalinip türmige qamalghan bir qanche milliy bölgünchiler bilen mexpi munasiwet ornitip bir qétimliq türmidin qéchish herikitini pilanlashqan. Chüshtin kéyin sirtqa emgekke élip chiqilghan jinayetchiler ishtin qaytish waqtida bir etirettiki bir nechcheylen ushtumtut yalap kitiwatqan quralliq saqchi eskirige tuyuqsiz hujum qilip aldin teyyarliwalghan xenjer bilen ikki neper quralliq saqchi eskirini öltüridu. Ulardin ikki tal aptomat, 40 pay oqni olja alghan. Andin bu etirettiki gundipaylarni küshkürtüp birlikte bu qétimqi isyan’gha qatnishishini telep qilishqan, topilanggha qatnishishni ret qilishqan gundipaylarni öltüriwétip shayar nahiyisi etirapidiki toghraqliqqa qarap yolgha chiqip shu yerde kütüp turghan térrorchilar bilen birleshken. Bu xewer quralliq saqchi qisimigha kelginidin kéyin bu térrorchilargha zerbe bérish üchün derhal yolgha chiqqan. Quralliq saqchi qisimidikiler térrorchilarning qeshqer terepke qéchish éhtimalini közde tutup pütün quralliq qisimlarni seperwer qilip yollarni qamal qilidu. Oylimighan yerdin bu térrorchilar sirtqa qéchish ornigha yol üstide quralliq saqchi qisimlirigha ushtumtut hujum qilip jengchilirimizni qirip tashlap shayargha qarap yürüsh qilip nahiyidiki quralliq saqchi qismi ottura etritige hujum qilip u yerni qoghdashqa qaldurulghan barliq jengchilerni qirip tashlap oq-dora iskilatini chéqip kirip aptomat, tapancha, granat qataridiki nurghunlighan oq-dorini qolgha chüshiriwalghan. Bu waqitlarda quralliq saqchi ottur etritidikiler téxichila yol tosaymiz dep yürgen.
Bu quralliq saqchi ottur etriti jaylashqan yerdin ikki kocha nérisidiki azatliq armiye polk shitawidikiler oq awazini anglap derhal jiddi haletke kélip oq chiqirishqa bolush bolmasliqi heqqide yoqurdin yolyoruq soraydu. Bu chaqqiche ular térrorchilaning nurghunlighan herbi ghenimetlerni qolgha chüshüriwélip sherqqe qarap yürüsh qilip nahiyilik hökümetke hujum qilishqa atlan’ghanliqidin xewersiz idi. Térrorchilar yol buyi chong qirghinchiliqni bashliwetken, qalaymaqan bulang-talanggha kirishken bolup, ikki neper saqchi bilen nurghunlighan ammini étip öltergen idi. Azatliq armiye jengchiliri derhal igizliklerni igellep pilimotlarni tiklishidu, térrorchilarning herikiti bekla chaqqan bolup, azatliq armiyining nishan da’irisige kirip bolghan idi. Bu chaghda 4 neper jengchimiz oq chiqirishqa ruxset qilish yolyoruqini tapshurup almay turupla derhal oq chiqirip nahiyilik hökümetke baridighan yolni qamal qiliwalidu. Heriket tamamlan’ghandin kéyin bu 4 neper eskerning qilghinini pütünley toghra heriket dep muqimlashturilidu. Undaq qilmighan bolsa térrorchilar tosaqlarni bösüp ötüp qilche qoghdinishi bolmighan nahiyilik hökümetke bésip kirip paji’elik qirghinchiliqni peyda qiliwétishi mumkin idi. Polkning yene bir qanche jengchisimu térrorchilarning ong qanitigha yétip kélidu. Bu chaghda térrorchilar nahiyilik hökümetke hujum qilish purssiti yoqliqini hemde keyni teripimu yoldin qaytip kelgen quralliq saqchi qisim teripidin tosiwitilgenlikini, ong qanat we aldi tereptiki jepangjünlerning ot küchi bekla shiddetlik boliwatqanliqini körüp shimal terepke qarap qéchishqa bashlaydu. Bu chaghda ular igiz töpiliktiki mazarliqta qorshawgha élinidu. Térrorchilar qalduqi yer shara’itining epliklikidin paydilinip oq étip granatlar bilen qarshiliq körsitip baqqan bolsimu, jepangjün küchige teng kilelmeydighanliqini perez qiliship axirghiche tutishidu. Qorshawni yérip chiqalmay qalghanliri biraqla özini öltüriwélishidu.
Shayar weqesi, nahayiti qisqawaqit dawam qilghan bolsimu, zzor miqtarda herbiy we saqchilirimiz, puxralirimizning öltürilishi we yardarlinishini keltürüp chiqiridu. Hetta kéyin ötküzülgen matem murasimida shayar nahiyisidiki minglighan xelq qattiq meyüs bolghan, gülchembirekler zaldin uzirap ta yolghiche qartar tizilip ketken, chet’eldiki térrorluq teshkilatlirimu zor kölemde terghibat qilip bu qétimliq ghalibiyitini tebrikleshken. Shundin kéyin shayarning mudapiye küchi alahide kücheytildi. Bashqa wilayet-nahiyilermu bu weqedin zor tejribe sawaqqa érishti. Herqaysinglarni pursitinglar bolup shayargha bérip qalsanglar pochta mihmankütüsh binasining tamlirigha qarap béqishinglarni tewisiye qilimen. U tamlarda shu waqtiki oq izliri hazirghiche saqlinip qalghan.

6. Mu’amile

Köp sözlimey, bizge ma’ashimizni östürüp bérishini telep qilimen. Bu yerdiki quralliq saqchi etritidikilerni qaysi terepke sélishtursang sélishtur, ularning ma’ashi hemmidin tüwen bolghinigha qarimay ularning qilidighan ishi hemmidin xeterlik. Bezi sebdashlirimizning ismi térrorchilarning torbetliridimu bar. Öltergenlerge dollar bérilidu dep élan qilinmaqta.

Xatime:

Bu yazmini bir sa’ettin artuq waqittin buyan yazmaqtimen. Yene nurghun ishlarni yazalmay qaldim. Chunki eyni waqtidiki hayajinim téxiche bésilghini yoq. Meyli, shunchilik yazay. Bashqa nurghun ishlarni qalghan kishilermu toluqlap yazar. Men bu maqalem bilen bizdin ayrilghan sebdashlirim bilen men ayrilghan u urush sahesini qayta esligen, ölüp ketken jengchilirimizge haza tutqan bolay. Shinjang merkezdikiler tilgha alghinidek hergizmu undaq intayin az sandiki bir uchum milliy topilangchilarla bar yer emes. U yer, undaqlarning yiltiz tartip kökleydighan makani. Bu tupraqlar mutleq köp sandiki uyghurlar turghan bir yer. Méning a’ilem dadam herbiy bolghan waqitlarda herbiy rayonda turghachqa bu uyghurlar bilen uchrishish pursitimiz bolmighan, menmu u waqitlarda milletler ittipaqliqi dégen geplerge bekla ishen’genikenmen. Emma dadam herbiliktin kesip almashturup yerlikke ötkinidin kéyin (a’ilem hazir esli yurtimizgha qaytip yerleshti) ehwalimiz özgerdi, ishiktin chiqsaqla düshmen közi bilen qaraydighanlargha düch kélip turmaqtimiz. Bezi waqitlarda ular xestengge kélip sanga urulup baqidu, qopal xitaychisi bilen yaki uyghurchilap tilliwalidu. Mes bolup kochilarda qalaymaqan jaqirship ish téripla yürishidu. Qalaymaqan adem uridu (eliwette biz xitaylarnila urup oynaydu), men shinjang uniwérsitétining aldidiki bikette bundaqlargha düch kelgen idim. Bu déginim burun bundaqlargha düch kelmigenlikimni körsetmeydu, emma bu qétimqisi bekla rehimsiz boldi. U manga warqirap- jarqirap ”xitaylar birmu qalmay yoqulush, bu xitaylar nimishke qirilip tügimeydighandu, xitaylarni qirip tügiteyli“ dep towlidi. Gépini uyghurchigha xitaychini arlashturup haqaretlep tillaytti. U küni men ishtin qaytip kétiwatqan idim. Bikettimu adem unche azmu emes idi. Uyghurlarmu, xitaylarmu bar idi. U yene etraptikiler bilen chaxchaqliship kületti. Bikette turghan uyghurlardin birsimu chiqip uninggha nesihet qilishmaytti, hetta beziler uyghurchilap bek yaxshi déding diyishse yene beziliri isqirtip qoshulup béretti. Yene chawaq chalghanlarmu boldi. Xitaylirimizchu? Imkan bar mendin yiraq qéchip héchnimini körmeske séliwélishti. Ulardin renjigilimu bolmaytti. Bundaq ishlar shinjangning hemme bulung-puchqaqlirida da’im yüz bériwatidu.

Mesilen alayli, eger sen kochida birer uyghur bilen ushshaaq bir ish toghriliq toqunushup qaldingmu boldi, kochidiki uyghurlar meyli tonisun-tonimisun hemmisi olushup kélip sanga hujum qilishqa bashlaydu, emma xitaylar bir chette qarap turishidu yaki bolmisa perwasizlarche yolini dawam qilip kétiwiridu. Waqit ötkensiri xitaylar dötliship künüp kétishidiken. Menmu desliwide bundaq ishlar adettiki jidel chiqirish depla oylighan ikenmen. Emma hazir oylaymenki, bu ish undaq addi qarilidighan ishlar emes, bu ishlarning tigide birla meqset yatmaqta, yeni ularning hemmisi biz xitaylargha tigh uchini qaritishni meqset qilishqan. Men bezide köp qisim uyghurlar yaxshi ademler, peqet az birqisimlirila ene shundaq eski ademler dep oylapmu qoyattim. Belkim ularning milliy örpe aditi ene shundaq shoxluq qilishni yaxshi köridighan mijezde bolsa kérek, bolmisa ularning hemmisi biz bilen yéqin mu’amile qilip ötüshni xalishi mumkin, nimila dégen bilen biz ular bilen aka-uka millet hésaplinimiz, nimila dégen bilen hemmimiz bir xitayliq dep oylap kitettim. Emma men yene bir qétim xatalashqan ikenmen. Nechche yashliq uyghur balilirining boyi bélimgimu kelmey turup tep tartmastin kélip ademni tépip ötüp kitiwatqan, emma bunche kichik bir bala nimini biletti dep oylisangmu, ulargha a’ilisi kichikidin tartipla ”xitaylar bilen uyghurlar bir xeq emes, shinjang ezeldin uyghurlarning yéri, xitaylar kélip bizni namratlashturiwetti, xitaylar bu yerdin chiqip kétishi kérek“ dep quliqigha quyiwetken idi. Ularning hemmisila xitaylar kélip bizning qilidighan ishlirimizni igellep boldi, ular yene bizning bayliqlirimizni bulap talap bizge héchnime qoymaywatidu, netijide bizning turmush sewiyimiz künsayin nacharliship kétiwatidu dep qarishidiken.

Emeliyette bu uyghurlar shinjangda nime ish qilip bireligen? 49-yili bizningkiler shinjanggha kirgen waqtida shinjangning igiliki asasen weyran bolghan ehwalda ikenduq, shinjang arxipxanisida saqlan’ghan «shinjang yerlik tezkirisi» ni waraghdap köridighan bolsaq, ”bir qisim yerlerde towar sodisi bardek qilghini bilen, jenobi shinjangning köp qisim jayliri bilen shimali shinjangning bezi jayliridiki yézilarning igiliki qalaq bolup, yerlik azsanliq millet déhqan-charwuchiliri beglerning (yerlik emeldarlarning) we baylarning (bay-pomishchiklarning) éghir zulumi astida izilip, bezi rayonlarda hetta qul sodisi bilen qiz qul sodisi saqlan’ghan iken, tebi’iy ölüm nisbiti yoquri, tughulush nisbiti töwen, turmush qiyinchiliqi éghir ikenduq.“ jepangjün shinjanggha kirish teswirlen’gen jornal kinolar (barliq hüjjetlik filimlerde asasen shundaq) da eyni waqtidiki ürümchide asasen birermu igiz bina körünmeydu, shinjanggha kirgen qisimlar merkezning boyruqigha boy sunup shu yerde ishlepchiqirish qurulush bingtwenige özgertilip yerlikning igilikini tereqqiy qildurush, boz yer échish, su qurulushi bilen shoghullinish, chöl jezirilerde yép-yéngi sheherlerni qurup chiqish (mesilen shixenze, kuytong qatarliq), shuning bilen birge yene xitayning tereqqiy qilghan ölke-sheherliridin téxnik xadimlarni yötkep kélip shinjangni qurup chiqish bilen shoghullandi, bu ulugh emma ün-tünsiz ishleydighan kishiler bu yat tupraqlarda tirishchanliq bilen emgek qilghan idi. Ularning aqquzghan qan-terliri, bergen bedelliri netijisini körsetti. Shinjangning igiliki uchqandek tereqqiy qildi. Bolupmu ürümchi, shixenze qataridiki bir qanche sana’et sheherliri xitay ölkiliridimu tépilmaydighan sheherler bolup, sirttin kelgen birsi ürümchining qizilbayraq yoli, dosluq yoli qataridiki soda rayonlirini körse eyni waqtida ular xiyalighimu keltürelmeydighan kökke taqashqan igiz binalarni, iqtisadi parawanliqni körüp aghzi échilipla qalidu. Emma bu nersiler, yeni uyghurlar bularning hemmisini yoqutiwétishqa urunmaqta.

Biz bu nersilerdin sorap baqayli, 49-yili bizningkiler shinjanggha kirgen waqitlarda ürümchide nimeng bar idi, eyni waqtida bizningkiler u nersilerni ékispalatatisiye qilinish we izilishtin azat qilip, yer islahati élip bérip u nersilerge qoy-kalilarni teqsim qilip bergen idi. Adem ach qalghinida, qursiqini toyughuzup qoysangla pul xejligisi kélidu. Qursiqi toyup, qoligha pul kirishi haman musteqil bolimen dep jaqirashqa bashlidi. Shundaq, uchar perishte ‹tordishi› hazir yene nurghun uyghurlar qiyin turmush shara’iti astida yashawatidu dédi. Emma u nersiler xuddi orta sherqtiki mexluqlargha oxshash emgekni xalimaydighan, kechkiche öyide olturiwélip bashqilarning néfitini, kiwizini, kömürini pulgha aylandurup tutquzup qoyushini oylap kütüpla olturidu. Turpanda sayahet qilghan kishilerning herqandiqigha melumki, karizni kim yasap bergen? Eyni waqtida lin zeyshüy kélip shinjangda 490 kilométirliq suqurulishini pütküzgen (zo zungtangning shinjang igilikini rawajlandurghanliqi toghriliq men yene ayrim toxtilimen.), bolmisa ular nime üchün özliri kolimaptiken? Uchar perishte özeng dep baq, shinjangdiki 4 qewettin igiz binalarning qaysi birsini u nersiler özliri sélip béqiptu? Hetta ularning méchitliridin tartip xitaylar sélip bermekte. Emma u nersiler örülüpla bizni ”paqilar“ dep haqaretlishidu. Bu nam uyghurlarning barliq xitaylargha bergen ortaq nami. Isit öz waqtida qan-ter bilen shinjangni qurup chiqishqa hayatini qurban qilghanlarning bügün aqquzghan köz yashlirigha. Bu xuddi öley dep qalghan birsige ichingni aghritip uninggha su, yeydighan nersini, qayta jan baqalishi üchün qoligha pulmu berseng, u sanga nime qildi? Qayta tiriliwélipla rexmet déyish ornigha shundaqla keyningge örüldingmu boldi, sanga keyningdin pichaq salidu!
Méning sinipimdimu uyghur bar bolup, xitaychini sudek biletti. Xitayche bilim alghan iken. Men desliwide tarix ögen’gen idim. Mu’alim yapon’gha qarshi urush üstide sözliginide men öydin «üch qurutush» dégen kitapni ekelgen idim. Bu kitapni bu meydandikilerning hemmisi oqighan bolishi kérek. Kitapta xitaygha tajawuz qilip kirgen yapon eskiri jinayi qilmishlirini eslep yazghan. U qizgha körsitiwidim, u shundaqla bir qur waraghdap qoyup manga qarap külüp turup dimesmu: ”siler xitaylar nime dégen köp xeq siler? Mushundaq qirip öltürüp tursimu yene tügimepsiler.“ u chaghda men uning nime démekchi ikenlikini taza angqiralmighan ikenmen. Emma men uning ismining memet peride ikenlikini téxiche untimidim. Men shinjang dashüdiki bir yilliq oqush waqtimda rastinla ularning uwisi ichide qalghan disem bolidu. Ular oquwatqandek körinish üchün qoltuqigha kitap qisturiwélip yürishetti. Milliy tildikiler (uyghur tilida ders oquydighan, uyghurche imtihan béridighan, imtihan su’alinimu shinjangda özliri chiqiriwalidighanlar) ning aliy mektepte oqushi téximu nachar, undaqlar ikki-üch yüz nomur alsila ali mekteplerge qobul qilinalaydu. Siler oylap körünglar, ularning oquydighini qandaqmu ali mektep oqughuchisi bolalisun? Shinjangda imtihanda yoquri nomur alalighanla bolidiken, undaq birsi eqli jayidila bolidiken choqum xitaydiki ali mekteplerde oqushni tallaydighanliqini yaxshi bilettim. Tordashlar, etirapinglarda shinjangliqlar barmu? Ishenmisenglar bérip ulardin sorisanglar bolidu. Emma bundaq oqughuchi her yili yene mektepkimu élip qélinatti. Tebi’iki ular milliche ders béridighan siniplargha ders béridu. Men undaqlar bilen xéli köp uchiriship baqqanmen. Ularning oqighan ders kitaplirinimu körüp baqqanmen (chunki méning öyüm ürümchidiki uyghurlar zich olturaqlashqan yerde bolup, binaning asti-üsti qewetliride bir nechche uyghur a’ililikliri bar bolup, ular bilen tonishattim), ular bir qisim adettiki fizika-ximiyilik formilalarnimu qayta-qaytilap nurghun qétim chüshendürginingdila aran chüshineleydighan nersiler idi. Ularning mektepte qilidighan ishi oghriliq qilish, zeherlik chékimlik chékish, her yili ulardin nurghunliri mekteptin chékinip chiqip kétidu, hetta beziliri ali mektep imtihanidin öteligen bolsimu oqughili unimaydu. Men turiwatqan binaning 3-qewitidiki dilshat, iminjan dégenler milliy tilda oqughanlar bolup, aliy mektep imtihanigha qatniship 300 din artuq nomur alghan, ular üchün bu nomur alahide yoquri nomur hésaplinatti. Shinjang uniwérsititige qobul qilin’ghan bolsimu oqughili unimidi. Men ulardin nime qilisiler oqimay dep soriwidim, meschitke bérip qur’an öginimiz, andin axun bolimiz déyishti. Hang-tang qaldim. Emma u nersilerdeklerdin bekla köp yoluqturush mumkin. Her küni bikar laghaylap yürgini yürgen, sirtlarda qalaymaqan jidel téripla yüridu. Undaqlar resmi idarilarda hergizmu ish tapalmaydu.

Bu tor bikitide xitayning hemme yéridin kishiler kirip turidu. U nersilerning nime ishlarni qilip yüridighanliqini siler yoldashlirim men démisemmu yaxshi bilisiler. Men ötken mewsümde bir sawaghdishim bilen shangxeydin xubiygha bérip oynap keldim. U yerde uni jangxende aylandurup yürginimde ikki uyghur yénimizgha kélip dürbon satimiz alamsiler dep soridi. Xubiyliq sawaghdishim qoligha élip qarap béqip almaymiz dep qayturup berdi. U nersiler almaydighininglargha nimishke körisiler dep bizge ghezep bnilen aliyip uyghurchilap haqaret qilip kétishti. Xubiyliq sawaghdishim ulargha siler shinjangliqlar nime dégen tetür xeq siler dédi. Méningche bu yerdikiler shinjangliq dégen uqumni éniq bilip ketmeydiken. Shinjangliq xitay we bashqa azsanliq milletler bilen shinjangliq uyghur dégen tüptin oxshimaydighan ikki xil uqum. U nersiler xitay yurtliridiki ish heriketliri bilen shinjangliq dégenning namini bulghap bolghan. Emma hazirqi shinjangliq bezi xitaylirimizmu unche bek pakiz kishiler hésaplanmaydu. Ular xitay yurtlirida öz qérindashlirini bozek qilish üchün jidel térip urush chiqirishni birxil nochiliq dep qarishidighan boliwaldi. Bizning sinipta bir altayliq birsi bolidighan. U bir xitay bolghini bilen herküni shinjang musteqil bolishi kérek dep chalwaqapla yüridu. Shinjang musteqil bolsa undaq yaxshi, mundaq isil dep tinmay sözleydu. Eger shinjang musteqil bolup qalsa u yerdiki xitaylirimiz bilen bashqa azsanliq milletlerning hali qandaq bolup kitishini u sawaghdishim oylimamdighandu?

89-yilqi barin yézisidiki topilang, 97-yiliqi ürümchi partilitish weqesi bilen ghulja «5-fiwral» urup chéqish, bulash weqeside, yene adettiki waqitlarda uyghurlarning xitaylarni bozek qilghan waqtida nimishke otturgha chiqip ularni tosimaydu? Özini téxi jahanda bir men dep yüriydu. Ürümchide aptowuzgha shundaqla chiqishimiz bilen teng, xitayche-uyghurche yézilghan ”saqchilardin yolowchilargha agahlandurush: eger gumanliq herqandaq nerse tépiwalsanglar derhal eng yéqindiki saqchigha melum qilinglar“ dégen xetni körisiler. Bu ishlar 97-yilqi partilash weqesidin qalghan tesirler. 97-yili pütkül xitayda chaghan bayrimini endila tebriklep olturishigha, dingshawping ölüp nechche kün bolmayla u nersiler bu weqeni peyda qilishqan idi. Tordiki yoldashlar oylap béqinglar, siler chaghan xoshalliqida rasa köngül échiwatqininglarda, biz qandaq qilduq? Biz qoqushtin bash kötürelmeyla qalghan iduq. U waqitlarda ürümchidiki aptowuzlar boshla dégidek mangatti. Xitaylirimizdin sirtqa chiqishtin ensirimeydighini yoq idi. U künlerde weziyet heqiqetenmu jiddi tüs alghan idi. Emma bundaq jiddilik shu bir qétimliq bilenla tügigen emeste!

Siler «türk tarixi» bilen «uyghurlar» dégen kitaplarni körüp baqqanmidinglar? U nersiler yézip chiqqan, ular bu kitapta kelse-kelmes biljirliship ”uyghurlar eng medeniyetlik millet, qédimdin tartip gherbi diyarda türki xelqler yashap kelgen“ dégendek birnimilerni yézip kétishken. Orta mektep tarixidin xewiri bolghanlar türkiler jing-tang dewriliridila altay, balqash köli etirapida körülüshke bashlighan bolup, gherbi xen dewriliride xitay merkizi hökümiti gherbi diyarda we béytik tereplerde hakim turghuzup jenop, shimal shinjangni bashqurghanliqini bilidu. Xitay tarixi boyiche shinjang izchil merkezge qarashliq bir yer idi. Türkiler sirttin kélip qalghan millet bolup, eyni waqtidiki gherbi diyarda nechche yüz ushshaq döletler bar idi. Nedinmu yalghuz birla türki milliti yashighan bolidiken? Bu ikki kitap eslide cheklen’gen kitap bolup, dadam herbi qisim bilen shixoda turiwatqinida herbiy qisimdin tarqitip bérilgeniken. Bu kitaplar eslide uyghurche ikenduq. Ofitsér herbilerge paydilinish matiryali qilip terjime qilip bésip tarqitip bérilgen iken. U kitaplar hazirmu öyümde saqliniwatidu. Kéyinche silerge körsitishim mumkin. Bu ikki kitap ularning tarixni burmilap wetenni bölüsh üchün enggüshter qilishqan kitawi.

89-yillarning aldi keyni bir qeder qalaymaqan ötken yillar idi. Xu yawbang chiqip azsanliq millet rayonlirini shu yerning yerlik milletliri özliri bashqursun, hoquqni tüwen’ge chüshürüsh kérek, shinjang herbiy rayonning, shimaliy shinjang herbiy rayonining, jenobi shinjang herbiy rayonining we herqaysi jaylardiki tarmaq herbiy rayonlarning birinchi qol mes’ollirini uyghurlargha ötküzüp bérish, herqaysi wilayet, oblas, sheherlerning rehberlik gurupisinimu milliy yoldashlarni asas qilishqa özgertish digendek geplerni qilip qoyiwiken, shu waqitlarda bu nersilerning xoriki ösüp ketkeniken. Méning üchinchi tagham turghan quralliq saqchi qisimi kiriyining yézilirigha bérip topilangchilarni tutushqa barghinida, térrorchining öydin taghisini élip chiqqinida ular bekla heddidin éship ketkechke, ”siler bügün bu yézidin chiqalaymiz dep xamxiyal qilmanglar“ dégeniken. Dégendek ular ishik tüwige kélip qarisa pütün yézining yüzligen adimi qorshap kéliwatqaniken. Ular bir tereptin tash atsa, bir tereptin haraq potolkilirini étishidiken. Amal yoq tutulghan térrorchini qayta öyge qayturup kiriptu, weziyet bekla jiddi ikenduq. Ularda aranla 32 jengchi bar bolghachqa, alaqilishish tilponi bilen yoquri derijilik qisimdin yardem telep qilishqan, bu arida bezen uyghurchimu sözlep asman’gha qaritip agahlandurush oqi étip baqqan bolsimu kargha kelmigen. Shu halitide yérim sa’et waqit ötkende bir woziwot kücheytilgen esker yardimi mashiniliq yétip kelgen. Shuninggha qarimay ular yenila chékinmeptu. Her tereptin yamirashqa bashlighaniken, térrorchini mashinigha heydep apirip on neper esker ulargha qaraptu. U mexluqlar tüwende turup mashinidiki eskerlerge qaritip tash atqili turuptu. Bezilerning mis qalpiqi chüshüp ketken, bezilerning yüz-közi yérilip qanap ketken, qalghanliri mudapiyide turghan, aldidiki onnechcheylen üch bulung shekillendürüp qalqan tutushup ilgirlep qistashqa bashlaptu. Keynidin mashinini ziwit qilip ularni cheylep ötidighandek qorqutushqa urun’ghan, shundaq qilip aran digende yézining kirishigha yétiptu. Kéyin bu jaydiki térrorchi küchlarni qorqutush üchün kentning kirishide qoldiki térrorchini étip tashlash üchün yoquridin yolyoruq soraydiken. Shuning bilen térrorchigha ikki pay oq atqan, birinchi pay oq bedinige tekken bolsimu ölmigen. Mingisige qaritip atqan oq bilen aran jéni chiqqan. Bu eskerler endila 18~19 gha kirgen balilar iken.

Ürümchide térrorchilargha ülüm jazasi bérishni eslisem, munasiwetlik orunlar jinayetchining a’ilisini jenoptin ayroplan bilen ürümchige élip kélip, oghlunglar qanun’gha xilapliq qildi, shunga uninggha ölüm jazasi bérimiz dep ulargha yalwurushqa kirishken. Ölüm jazasinimu héchkim bilmeydighan bir waqitqa toghrilap mashinigha sélip yushurunche jaza meydanigha élip barghan. Qiziq, jinayetchini tutqan kishiler yene jinayetchidin qorqup yürginini dimemdighan.


Xitayche ‹duo wéy shin wén› dégen musapir xitaylar torbétidiki ziyaretchiler mulahizisi