PDA

View Full Version : Encyclopaedia Uygurica



IHTIYARI MUHBIR
17-09-09, 22:31
Bu maqaleni sahurlighimni ( Zoluq ) yep bolup, bamdat namizigha chiqqunche diqqet bilen bir qetim oqup chiqtim, bashqilarningmu oqup chiqishi uchun bu yerge chaplap qoydum.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE




Encyclopaedia Uygurica

Dr. Kahar Barat

Luget bir milletning til bayliqini namayen qilsa ansiklopidiye bilim bayliqini namayen qilidu. Uygur til-yeziq hadimliri 9 yil tirixip ixlex arqiliq 1989- yili eng inavetlik “Uygur Tilining Izahliq Lugiti”ni ixlep ciqti. Uningda 60 ming soz ve ibarilar toplangan bolup xundin buyan mavu soz nime idi? Avuni qandaq deymiz ? deydiganlardin qutulduq. Tilimizda qandaq sozlerning mevjutligini ve ularni qandaq teleppuz qilixni bilduq. Mesilen, bizde “mujahiddin” digen gep yoq iken.

1978- yili Qazaqstanda 12 tomluq kelixken “Qazaq Sovet Ansiklopidiyesi” nexirdin ciqti. Uningga egixip 1980- yili “Uzbek Sovet Ansiklopidiyesi”, “Qirgiz Sovet Ansiklopidiyesi”, xuningdek Azerbeyjan, Turkmen ve Tajik ansiklopidiyeliri ciqti. 1990- yildin baxlap Bijing Milletler Nexiryati Qazaq ansiklopidiyesini Qazaq-Ereb yezigiga agdurup tarqitixqa baxlidi. Muxu 4 etrapta tehi ozining ansiklopidiyesi ciqmay qalganlardin biz Uygurlar qalduq.

Ansiklopidiye barliq bilimler heqqide qisqice melumat dimektur. Uning turi her hil bolsimu asasen universal ve mehsus dep ikki cong tipqa bolunudu. Yuquridiki ansiklopidiyeler universal haraktirlik bolup “Bolshoy Sovet Ansiklopidiye”sini ulge qilgan. Sovet ansiklopidiyesining 1970- yili qayta ixlengen 30 tomluqi 1947- yildiki 50 tomluqidin yahxi bolup uning Englizce ve Hitayce terjimiliri bar. Bu hildiki ansiklopidiyeler melum milletke barliq bilimler heqqide eng eqelli, togra melumat berixini meqset qilidu. Bizde ene xundaq birer qamusning yoqligidin gezit-jornallirimiz ajayip-garayiplar bilen toxup ketip baridu. Bundaq Uygur ansiklopidiyesi vetende Hitay hokumitining maqulligisiz emelge exixi mumkin emes. Vetendiki ziyalilirimiz ve emeldarlirimiz Uygur helqining medeniyet ve maarip ehtiyajini hokumetke cuxendurup uni emelge axuruxi kerek.

Universal ansiklopidiyedin qalsa yene bir muhim ansiklopidiye millet ansiklopidiyesi. U bir milletning medeniyitini dunyaga tonuxturuxni meqset qilidu. Muxuni nezerde tutup, Uzbekistan ve Qazaqstanlar musteqil bolgandin keyin “Uzbekistan Milly Ansiklopidiyesi” be “Qazaqstan Ulittiq Ansiklopidiyesi”ni ixlexke kirixti. Bular yenila universal emma millet terkivini yengiligan ve kopeytken. Vahalenki milly ansiklopidiyeler icide hazi eng yahxi ixlinivatqini “Encyclopaedia Iranica” bolup bugungice dunyadiki eng yahxi Iranxunaslarni uyuxturgan, mingdin artuq adem qelem tevretken, seviyesi yoquri, katta ilmy quruluxlarning biri. Yene birsi “Encyclopedia of Islam” bolup uning 2- nushisining seviyesi nahayiti yoquri, hazir hetta 3-nushisiga tutux qilmaqta. “Encyclopaedia Uygurica” mana muxularni ulge qilixi kerek. Bu yerde aldi bilen aydinglaxturvelixqa tegixlik ikki toqta bar. Biri, bizde zadi helqaraga koturup ciqqucilik medeniyet bayliqimiz barmu-yoq? Ikkincisi xu Iranxunas ve Islamxunaslardek birer ansiklopidiyeni qurup ciqaligudek ilmy qoxunimiz barmu-yoq? Medeniyette biz Hitay, Iran ve Hindistanlardin keyin turumiz, emma baxqa her qandaq Asyaliqlarning aldida turumiz. Ozimiz yaratqan medeniyet tohpilirimiz ceklik boluxi mumkin. Emma yipek yolining ustide yaxiganligimiz bilen topligan medeniyet bayliqlirimiz nahayti mol. Tarim oymanligidin qedimqi 24 hil yeziq ve 17 hil tilda yezilgan yazma yadikarliqlar tepildi. Bundaq yer dunyaning hicqandaq yeride yoq. Ottura Asya medeniyitining sirini acmigice insaniyet medeniyitining tereqqiyatini ocuq koruvalgili bolmaydu. Uygurlardek muxundaq medeniyetlik, tencliq soyer bir uluq milletning bugunki kunde bundaq komulup qelixi putunley bir naheqliq! Bir esirlik ottura Asya tetqiqat netijeliridin xuni eniq koruvelixqa boliduki, bizde xek-xubhesiz qimmetlik materiyallar bilen tolgan 10 tomdin kop medeniyet ansiklopidiyesini toldurgudek nersilirimiz bar ve u kelguside intayin muhim bir cong boxluqni toldurudu.

Uygur ansiklopidiyesi bir helqaraliq ilmy tima bolidu. Dimek u birer dolet ve milletning tetqiqat dairisidin halqigan dunyadiki alimlarning bir ortaq ixi bolidu. Germaniye, Rusye, Yaponiye, Fransiye, Engliye, Vengiriye, Turkiye, Amerika, Xvitsariye ve Hitayt qatarliq doletlerning bu sahede yuz yildin artuq tetqiqat tarihi bar. Hazir ottura asiya ve ozimizdin nurgun alimlar yetixip ciqip bu qoxunni tehimu kengeytti. Muxu kunde Uygurlardinla helqara seviyelik yax alimlirimizdin on neccisi yetixip ciqti. Turkologiyede biz hazir Rus ve Turklerdin qelixmaymiz. Burun bularni koz aldimizga kelturelmeyttuq. Iranxunasliqni gerplikler baxligan, Irani Iranxuanslar bizdin jiq bols 20 yil aldida. Iran ansiklopidiyesing burunqi sanliriga qariganda yengi sanlarda ismi Farsi autorlaring bara-bara kopuyvatqanligini koruvalaymiz. Ahiri bizmu xundaq bolumiz.

Uygur ansiklopidiyesige ige boludigan bir mehsus guruppa texkillex, iqtisadini fondini hel qilix ve tehrir orginini bekitix mezkur ulugvar planning emelge exixiga kapalet beridigan hel qilguc otkel. Kozimiz korup turuvatqan Iran ansiklopidiyesi bilen Islam anisklopidiyesining besip kelivatqan egir-toqay yolliri bizning nime qilix ve qandaq qiliximizni korsutup beridigan bir eynek. Konkritni qilip eytqanda biz 1) her qaysi Uygur texkilatliri ve mexhur Uygur zatliri birlixip bir “Uygur Ansiklopidiyesi Teyyarliq Guruppisi” qurup ciqiximiz kerek, 2) mehsus “The Uygur Encyclopeadia Foundation”ni tiklep ciqiximiz kere, 3) nopuzluq bir akademiye, universit ve nexiryata buning tehrir mesuliyetini tapxuruximiz kerek.

Iran ansiklopidiyesi 1974- yili pilanlinip 1982- yili birinci tomini ciqardi. Bu jeryanda ular fond toplax, maqale temilirini tallax jehetlerde nurgun qiyinciliqlarni bexidin kecurdi. Eng qiyin yerige kelgende profisor Yarshater ozining xahsi kutuphanisi bilen asare-etiqilirini setip ikki milyon dollarni iane qilvetip nurgun bay, tereqqiperver Iranlaiqarni tesirlandurdi. Bu yil ciqqan 12- tomning muqavisida 20din artuq iane qoxqan xehs ve fondlarning ismi yezilgan. Hazir ularning puli necce hesse kop, mehsus ixlevatqan hadimlar 10ga yetidu. Iran ansiklopidiyesi Iran medeniyet tarihidiki bir ocmes menggu tax bolup uningga tohpe qoxqanlarning nami muqavida menggu turudu. Iran ansiklopidiyesi pul tepixtin vaz kecip, bugunge qeder elan bolgan hemme tomlirini internetke heqsiz ciqirvetti. Bu bir ajayip mert, aqilane ve dana heriket. Bikar bolsaq www.iranica.com betige kirip bilim jevherlirinidin behrimen bolayli.

Pul digenning kuci kucluk, yoqni bar qilalaydu. Emma bu iximizni dunyadiki eng ali bir ilmy organ ustige almisa yene bikar. Ular maqalilarning ilmy seviyesige, alimlarning aktipligiga ve fondning biheterligige kapaletlik bereleydu. Iran ansiklopidiyesini Columbia universitydek bir dangliq mektebning ustige elixi ve Yarshaterdek janpida alimlarning tirixcanligi uning buncvela dangliq bir eser bolup ciqixiga asas yaratti. Ansiklopidiye Yarshaterning bax tehrirligide 5 tehrir eza, 6 kixilik meslihetciler komititi ve 43 meslihetci tehrirlerdin tuzulgen. Qamusqa mingdin artuq adem maqale bergen bolup uningga qatnaxmigan Iranxunaslar qalmidi diyixkimu bolidu. Universit ularga nam ve ixhana bergini bilen, belkim New Yorkta bolganligi ucunmikin, ulardin cidigusiz yoquri baxqurux heqqi elip keldi. Bicarilarning bir tomi bir milyon dollarga tohtavatidu. Yeqinda ularning fondidin gep kocilap baqsam, mektep bilen muvapiq bir keliximge kelgendek qilidu. Muxu kunde “Yengi Turkiye Ansiklopidiyesi” bir maqaliga 400 dollar qelem heqqi berip maqala toplavatidu. Bir profisordin ularga maqala berdingizmu dep sorisam, vaqtim yoq didi. Hemme adem dangqi barga ixlaydigan jahan.

Telepni heddidin ziyade yoquri qoyup, sepni uzun sozuvetsimu ix nabut boludu. Iran ansiklopidiyesi 30 tomluq bolup 1982- yildin hazirgice aran 12 tomi ciqti. Qamusning yerimi putmey turup birinici tomidiki maqalilarning devri otup, qayta yezixqa togra kelivatidu. Ansiklopidiye bir yezip bolup taxlap qoyidigan nerse emes, her 10-20 yilda bir yeniglap turux kerek. Navada Uygur ansiklopidiyesini Germaniye penler akademiyesi ustige alimiz dise ixning ong kelgini. Emma ularmu Iranliqlardek gijingliq qilip uni bir tugumes nahxiga aylandurup qoyuxi mumkinmu? Mumkin. Ular supet ucun jenini ayimaydigan helq. Mesilen “Uigurische Worterbuch”ni 1977- yili baxligan tehice A heripide yuridu. Eger bunimu axundaq qilgili tursa olginimiz. Ixning unumini hisapqa alganda Gollandiye Brill nexiryati ustige algan “Encyclopaedia of Islam” muveppeqiyetlik bolup ciqvatidu. Brill nexiryati tijaret kompaniyesi ve asiya tetqiqatida ela supetlik kitaplarni ciqirip ozining inavitini yahxi saqlap kelivatqan bir orun. Ular iqtisat menpetidin bolsimu, bir qamusni 10 yildin jiq arqiga suruvetixke cidimaydu. Bultur Islam ansiklopediyesing ikkinci nushisi 11 tom boluq ciqti. Uningga 13 ming maqala kirguzulgen. Hazir uni CD-ROM ga ciqirip ming dollardin setivatidu. Endi uning ucinci nushisiga kirixti. Buni yuqurqi suret ve tejirbilirige qariganda 5-10 yil icidila tugutvetixi mumkin.

Unregistered
17-09-09, 22:57
" Uygur Tilining Izahliq Lugiti "

Yuqaridiki Dr; Qahar Barat ependi tilgha alghan Uyghurche qimmetlik Loghetimizde ,biz uyghur milliti yurtta daim digidek ishlitidighan , Oruschidin tilimizgha kirgen,:" Yaptiwaymayt Siwolich " digen soz yoq iken,

Bu sozni biz Uyghur milliti kop qizziqip til-haqaret ornida daimen ishlitimiz, menisini bilmisekmu tilimizning ayrilalmas bir parchesi bolup qalghan sozdur,undaq iken bu Loghette choqum bolishi kerek idi,menche bolmighanlighi ehlaqsizliq dep bilinidighan gep-sozlerni bu Loghette almighanliqtin emes, " bir Noqsanliqtur," hich bolmighanda men shundaq oylidim,

Hetta bu Loghette er we ayallarning jinsi organliri hem menisi bilen yezilighliq, amma ayallarning jinsi organining Uyghurche eghiz tili yezilighliq, edebi tili yezilmaghliq, bu hem noqsanliqtur, chunki edebi til sheklini Turkler we Qazaqlar eghiz tili ornida ishlitidu, til bilimdur, eyip bolmaslighi kerek,we hatta shundaq noqsanliqlar barki, meningche bu noqsanliqlarni ular untulup qelishi mumkin emes,peqet kereksiz edep-ehlaqni diqqeti-nezerge alghan bolishi kerek, undaq bolsa bu kop hata, mesilen Er-Ayallar arisidiki jinsi munasibetning soz bilen atilishi bu Loghette yoq, buningdinmu chong hata yoq bolsa kerek.



IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
18-09-09, 11:30
kolungdim kelse yazmamsen,yirtigh ishtandin yantez chikkandek.oruslarning ilgiriki adem tillaydighan halta kocha geplirini uyghurning unversal lughitide terkiwide yok dep hesret chekmey.yezish toghra kelse:herbi soz-atalghu uyghurche lughuti,soda -sanaet lughuti,yeza -igilik uyghur lughuti,yezinglar dala kengri kanchilik sayriyalisanglar shunchilik sayranglar.atmu -eshekmu yugertkende bilgili bolidu.

Unregistered
18-09-09, 12:20
kolungdim kelse yazmamsen,yirtigh ishtandin yantez chikkandek.oruslarning ilgiriki adem tillaydighan halta kocha geplirini uyghurning unversal lughitide terkiwide yok dep hesret chekmey.yezish toghra kelse:herbi soz-atalghu uyghurche lughuti,soda -sanaet lughuti,yeza -igilik uyghur lughuti,yezinglar dala kengri kanchilik sayriyalisanglar shunchilik sayranglar.atmu -eshekmu yugertkende bilgili bolidu.


Menmu ugunup kalgan aditim boyunqe gep kilip qushey dep oyligantim, emdi sizning gepingizni anglap men ozemni tutuwaldim...........

Yaa, kanqe kun boptiken zerikip kalgili, bu kem ekilning bolginimu yaman emesken kariganda..........ha ha ha