PDA

View Full Version : Olumning "Addiyliqi"



Unregistered
01-09-09, 17:56
Ölümning "Addiyliqi"
--5-Iyul Qirghinchiliqi Héqqidé Oylinish

5-iyul küni néchché minglighan Uyghurlarning Ürümchi kochilirigha chiqip Shawgüéndé öltürülgén qérindashlirigha adalét télép qilghan namayishi yüz bérmigéndé, u Uyghurlarning tarixidiki adéttiki bir kün bop qalatti. Émma, u péwqul’addé ménigé igé bir kündur. Yéni u Uyghurlarning siyasiy téqdirigé burulush élip kélgén kündur. Shu kündin étibarén, Uyghurlar émdi ménggü burunqigha oxshimaydu, shundaqla Xitay hakimiyitimu ménggü burunqidék bolmaydu. Bu kün—bu qara yékshénbé—hémmé nérsini ésligé kéltürgisiz dérijidé özgértiwétti.

Dawamini towandiki tor betining "Foram" maydanidin korarsiz.

http://uyghuraustralia.org

Thanks

Unregistered
01-09-09, 22:58
Bu makalini korup chihtim.

Yazghuchisi Mamtimin Ala epandimkan.

FYI

uaa_admin
01-09-09, 23:45
Ölümning "Addiyliqi"
Mamtimin Ala
5-Iyul Qirghinchiliqi Héqqidé Oylinish


Mélum nérsé üchün ölméydighan adém hayat yashashqa layiq émés.
--Martin Lutér King

5-iyul küni néchché minglighan Uyghurlarning Ürümchi kochilirigha chiqip Shawgüéndé öltürülgén qérindashlirigha adalét télép qilghan namayishi yüz bérmigéndé, u Uyghurlarning tarixidiki adéttiki bir kün bop qalatti. Émma, u péwqul’addé ménigé igé bir kündur. Yéni u Uyghurlarning siyasiy téqdirigé burulush élip kélgén kündur. Shu kündin étibarén, Uyghurlar émdi ménggü burunqigha oxshimaydu, shundaqla Xitay hakimiyitimu ménggü burunqidék bolmaydu. Bu kün—bu qara yékshénbé—hémmé nérsini ésligé kéltürgisiz dérijidé özgértiwétti.

1

5-iyul Uyghurlar uzaq yilliq süküttin partlighan kündur.

Taki shu kün’giché, Xitay hakimiyitining adém qiyas qilghusiz basturush siyasiti Uyghurlarning kolléktip téséwwurida ölümning wéhimisini toxtimastin qozghitip kéldi. Xitay hakimiyét kulturining Uyghurlarning béshida oynitip kélgén ölüm wéhimisi Uyghurlarda öz hökümranliqigha nisbétén chongqur éyminish, qorqunch üstigé qurulghan hörmét wé üzül-késil boy sunushning shékli bolghan sükütni barliqqa kéltürüshni méqsét qilghan. Émma bu tirishchanliq axirida üzül késil méghlup boldi.

Taki shu kün’giché, Xitay hakimiyiti Uyghurlarni sükütké chömdürüsh arqiliq özigé sadiq qilishni izdigén bolsa, Uyghurlar özini sükütté tingshash—shundaqla düshminini sükütté tingshash—arqiliq özigé téximu sadiq bolup kéldi. Téximu muhimi, taki shu kün’giché özlirining ré’alliqi wé Xitay bilén alaqilishishtiki birdinbir yol bolghan süküt arqiliq Uyghurlar ölümning wéhimisini asta-asta hézim qilishni ögéndi. Xitay Uyghurlarni qélbidin istila qilish wasitisi qilghan ölüm wéhimisi Uyghurlarni éksiché özining méwjutluqining söz bilén ipadiligili bolmaydighan ménisigé yétish imkaniyitigé igé qildi. Uyghurlarning sükütining buzulushi ularni Xitayning sözliridin azad qildi—süküt sözlép tügétkili bolmaydighan haqarétni özidé saqlighan bolsa, uning buzulushi sözlésh yoqitalmaydighan héqiqétni ayan qildi. Démék, süküt kolléktip öz béshidin ötküzgén wé ötküzidighan haqarétni saqlash wé qoyup bérishning yoli boldi.

U küni Uyghurlar Xitay istilasigha chüshkén 60 yildin béri özini pisxika jéhétté kontrol qilip kélgén éjéllik kolléktip pisxik halét—qorqunchning—asaritidin qutulghanliqini tunji qétim toluq wézni bilén hés qildi. Uyghurlar ölümning wéhimisidin qutulghan bu kün Uyghurlarning kolléktip téséwwuri arqiliq déstéklinip kélgén qorqunchning yoqalghanliqining nishani boldi. U kün Uyghurlarning qorqunchning yaman déwriylinishidin—zulumning éshishi arqiliq téximu qorqunchqa chüshidighan, qorqqanséri zulumgha qorqumsizliq bilén téximu qarshi turalmaydighan yaman déwriylinishtin—qutulghanliqining bélgisi boldi. Démék, Uyghurlar ölümni toxtawsiz téséwwur qilish jéryanida zoriyip mangidighan qorqunchning orbétasidin halqip chiqip kétti.
Xitaylarning Uyghurlarni kontrol qilishi kolléktip qorqunchni barliqqa kéltürüsh wé uni tédrijiy küchéytip méngish üstigé quruldi. Mélum kolléktipni qorqunchta tutup turush uzaqqa sozulidighan süküt arqiliq émélgé ashidu. Éné shu chaghda ushbu kolléktip bir biri bilén kélishtürgili bolmaydighan mundaq ikki tallashta qalidu—yaki sükütté jimjit ölüsh yaki sükütning adaqqi ménbési bolghan ölümni inkar qilip biraqla partlap chiqish. Uyghurlar u küni süküttin partlidi, ölümning tértipini buzdi, qorqunch téripidin bésiwélin’ghan érkinlikning énérgiyisini qoyup bérdi. Ölümgé qarshi turush mahiyétté Uyghurlar yüzliniwatqan ölümni pérdé arqisida kontrol qilish niyitidiki Xitay hökümranliqigha qarshi turush boldi. Shundaqla, bu hökümning éksimu özining toghriliqini ispatlidi—u küni Xitay hökümranliqigha qilin’ghan qarshiliq mahiyétté Xitayning Uyghurlarni istila qilishtiki kozori bop kélgén ölümgé wé uning wéhimisigé qarshi turush shéklini aldi. Éng axirida, bu qarshiliq Xitay hökümranliqining Uyghurlarning méwjut hayatliq yolinila émés, bélki, téximu muhimi, ular yüzlinidighan ölüm yolini kontrol qilish ghérizining üzül késil inkar qilinishi boldi.

Shuning bilén bir waqitta, u küni Xitaylarning uzun yillardin buyan Uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida chongqur yiltiz tartquzmaqchi bolghan "shapa’étchi ata" liq obrazi üzül késil bérbat boldi. Fashizim, natsizm wé sotsiyalizmning ortaq alahidiki shuki, ular yékké shéxsni küchsizléndürüp wé özining qimmitini muhim émés dép qaraydighan qilip, uning pütkül meniwi bayliqini atalmish "lidér-ata", "ana wétén" wé "dölét" ké qurbanliq béridighan we uninggha choqunidighanh qilip térbiyiléshni méqsét qilidu. Bu, xuddi Érik From özining “Ong Jém’iyét” dégén kitabida qéyt qilghan “yéngi mébudning bash kötürüshidur” (ushbu kitab, Én’glizché, 230‏-bét).

U küni Uyghurlar özlirining yoshurun éngida yétishtürüliwatqan bu “shapa’étchi ata” obrazining éméliyétté köyinishké mohtaj “pérzént” ini qoghdimastin, éksiché uni waqti kélsé shépqétsizlérché öltüridighan "qatil ata" ikénlikini yéné bir qétim bayqidi. Qédimdin insanning tashqi dunyadiki wéhimisini, qorqunchini wé qiyinchiliqlirini kélishtüridighan hém ularni bir térép qilidighan nopuzning simwolluq motifi dép qarilip kélin’gén “ata” obrazining “qatil” ning obrazi bop chiqishi bu ata obrazi özidé yüklimékchi bolghan yaxshiliq héqqidiki pütkül wédilérning saxta mahiyitini échip bérdi.
Süküt yékké shéxsning yaki mélum kolléktipning özini qoghdash méxanizmining bir xil ichkiléshkén shéklidur—u kolléktipning hayatliq iradisining özini toxtawsiz yéngilap turushini mu’éyyén dérijidé chékléydu, émma uni pütünléy wéyran qiliwétélméydu. Shuningdék, kolléktip iradé üstigé waqitliq hökümranliq qiliwatqan qorqunch ölümning éng qorqunchluqini körsétméstin, bélki qaysi xil ölümni tallash iqtidarining kémchilikini élip kélidighan xétérni körsitidu. Mundaqché éytqanda, Xitaylarning Uyghurlarni qorqunch arqiliq üzül-késil boy sundurush niyiti Uyghurlarda kolléktip pisxik qoghdinish méxanizmini barliqqa kéltürdi.
Kolléktip téséwwurda héddidin ziyadé köptürülgén ölüm wéhimisi waqitliq qorqunchni yetishturdi. Émma Xitayning Uyghurlardiki qorqunchni chékigé yétküzüp bashqurush siyasiti éksiché ünüm bérdi. Uyghurlar qanuniy yollar arqiliq özini hém özining insanliq héq-hoquqini qoghdashqa érishélmigéndé, tébi’iy halda kolléktip qorqunch ichidé yashashtin ibarét ichki qoghdinish méxanizmidin waz kéchidu, chünki ularda ashu qorqunch arqiliq saqlap qalghudék héch nérsé--hayatning ménisini ré’allashturushqa yardém bérgüdék héch nérsé--qalmaydu. Téhimu chongqurlashturup éytqanda, Uyghurlarning émdi qorqunchtin bashqa yoqitidighan héch nérsisi qalmidi. Bir kolléktipning hayatliqining pütkül mumkinchiliki yashash üchün péqét wé péqét üch waq tamaq üchün tirkishishké taraytilghanda, qorqunch özining nishani wé funksiyisini yoqitidu. Éné shu chaghda, kolléktip pisxika qorqunch arqiliq téséwwur qilinidighan köngülsiz, éniqsiz wé wéhimilik kélgüsi özining séhriy küchidin qalidu.

2

U küni Uyghurlar chékidin ashqan Xitay millétchilikining héqiqiy yüzini kördi. Sotsiyalizm xam xiyalining échinishliq méghlubiyitidin kéyin qalghan boshluq--yéni kolléktip méniwi waku’um--até’izmliq kommunizm idé’ologiyisidé térbiyilén’gén Xitay hökümdarliri téripidin Xitay millétchiliki wé showinizmi idé’ologiyisi bilén téz sür’étté tolduruldi. Xitay hakimiyiti téripidin intayin zor téshwiqat-ma’arip mu’éssésisi arqiliq tüjüpilép yétishtürülgén Xitay ultra millétchiliki bir téréptin Xitay hakimiyitini sözsiz qollashtiki idé’ologiyé asasiliq rolini ötisé, yéné bir téréptin Xitayning künséri éshiwatqan hoquq-tésir da’irisini kéngéytishké bolghan achközlükini qandurushining qorali boldi. Mésilining éng sézgür nuqtisi shuki, Xitay hökümdarliri dél mana mushu ultra Xitay millétchilikigé tayinip turup, bir téréptin pütün Xitaylarni idé’ologiyé jéhéttin kontrol qilsa—hétta Xitay islahatchiliri wé démokratchilirinimu mana mushu millétchilik yoli bilén control qilishni istise—yéné shu oxshash millétchilik arqiliq Uyghur qatarliq bashqa millétlérni chétké qéqish, kémsitish wé öltürüsh üchün puxta ammiwi asas saldi. Atalmish “bésh ming yilliq qédimki médéniyét” sélténitidin wé Yénxuang éwladlirigha téwé bolushtin péxirlinishték ghéyriy éqliylik wé xétérlik “qandashliq” munasiwiti üstigé qurulghan bu millétchilik Xitaylargha xiyaliy tésélli, qurashturulma kimlik, wé telwileshken jasarét berdi.

Hérqandaq shékildiki idé’ologiyé özining méwjutluqini saqlash wé tonush üchün qarshi idiyé sistémisigha wé uni toxtawsiz inkar qilishqa mohtaj. Inkarlash inkarlighuchi idé’ologiyining “éqilgé muwapiqliq” liqini éméldé körsitishni istépla qalmay, yéné özlük-tonushigha érishishtikimu muhim yoldur.

Atalmish kapitalizm idé’ologiyisini toxtawsiz ténqidlésh wé tüptin inkar qilishqa kirishkén Xitay kommunistliri mélum mézgil öz xélqining diqqét étibarini dölétning ichki qismidiki uzaqqa sozulghan wé sotsiyalizmliq bir partiyé tüzümi hérgiz hél qilalmaydighan ijtima’iy adalétsizliklérdin—mésilén, acharchiliq, parixorluq, hoquq mustébitliki wé chiriklishish mésililiridin-- sirtqi "xiyaliy" düshmén’gé yötkep kelgenidi. Xitayning pütkül téshwiqat mashinishi mana mushu “düshmén” obrazini yaritish üchün sépérwérlikké kéltürülgénidi. Ghayét zor kolléktip téséwwur arqiliq muwéppéqiyétlik yosunda yasap chiqilghan wé qattiq siyasiy tabular arqiliq pasillan’ghan bu “düshmén” obrazi ghérb tesirining “ishikni échiwétish” siyasitidin kéyin singip kirishi bilén xirélishishké bashlidi. Éniqraq qilip éytqanda, Xitay mustébiti Déng Shawpéngning "aq müshük, qara müshük, chashqan tutqan yaxshi müshük" siyasiti Xitay siyasiy téséwwurida yasap chiqilghan kommunizm lagiri bilén kapitalizm lagiri otturisidiki pasilni xiréléshtürüp wé müjmélléshtürüp qoydi.

Bu hérgizmu libéral iqtisadiy qurulmini asta-asta özigé tédbiq qilish arqiliq dunya iqtisadini tédrijiy kontrol qilishni közléwatqan Xitay hakimiyiti bilén héqiqiy libéral igilikni yürgüziwatqan demokratik ghérb dölétliri otturisidiki pérqning barghanséri kichiklép kétkénlikini bildürméydu. Éksiché, Xitay bilén ghérb dunyasi otturisidiki toqunush barghanséri siyasiy idé’ologiyini asas qilishtin qimmét qarishidiki mahiyétlik pérq wé kultur jéhéttiki—bolupmu siyasiy-iqtisadiy tüzüm sheklidin xaraktérlinidighan kultur shékli jéhéttiki—pérq otturisidiki ziddiyétké yötkiliwatidu.

Xitaylarning milliy pisxikisida tarixtin béri körülüp kélgén özini üstün tutush kompléksi bilén üzini pés körüsh kompléksi otturisidiki téwrinish mushu toqunushlarda közgé téximu yaqqal körünidu. Ikki xil kompléksning toqunushi mahiyétté töwéndiki zitliqni otturigha chiqiridu: iqtisadi téréqqi qilish séwébidin özini ghérbliklérning aldida üstün tutush kompléksigé toyunushqa bashlighan Xitay kultur jéhéttiki piship yétilmésliki hém qimmét qarashliridiki nurghun kémtüklüklér séwéblik özini töwén körüsh kompléksidin yénila qutulalmaydu. Shunga, Xitaylarning ghérbliklérgé bolghan “düshménlik” qarishi murékképliktin hém müjmélliktin xaliy émés. Bu xil éhwal Xitaylarning yaponluqlargha wé yéqinda Fransiyiliklérgé bolghan ultra millétchilik ustigé qurulghan qarshiliqlirida téximu ipadilinidu.
Démék, Xitay da’iriliri qédimdin tartip sanaqsiz impériyilér, sulalilér wé dölét mashiniliri téripidin izchil qollinilip kélin’gén hém insanni istila qilishtiki éng ünümlük qoral-- pisxik wasité--bolghan "qorqunch" qa muraji’ét qilish arqiliq özining qatilliqqa patqan hökümranliqini saqlap kéldi. Xitay da’iriliri ishlitip kéliwatqan "qorqunch" taktikisining qosh qatlamliq ménisi bar: bir téréptin Uyghurlargha qorqunch sélish arqiliq ularning érkinlik arzusini boghush; yéné bir téréptin Xitay puqralirigha Uyghurlardin kélidighan xiyaliy qorqunchni sélish arqiliq özini “qutquzghuchi” qilip körsitish hém ularning sadiqliqini qolgha kéltürüsh. Égér birinji xil qorqunch érkinlik idiyisi wé yoqalghan Shérqiy Türkistan Jumhuriyitini ésligé kéltürüsh arzusidin yanmighan Uyghurlar bilén Xitay mustémlikichiliri otturisidiki ziddiyétni kélishtürüsh rolini ötéydu dép qaralsa, undaqta ikkinchi xil qorqunch hakimmutléq Xitay da’iriliri bilén Xitayning tézraq démokratiyilishini közléydighan Xitay puqraliri--jümlidin Xitay öktichiliri—otturisidiki ziddiyétni kélishtürüsh rolini ötéydu. Emma, yuqiriqi ikki xil qorqunch shékli tégi-téktidin élip éytqanda Xitay hakimiyitining 60 yilliq dölét térrozmidin qép qalghan asarét xaraktérliq "qorqunch" ini körsitidu. Xitay téshwiqat wasitilirining 60 yildin béri qilip kéliwatqini Xitay hökümranliqining ichki qismidiki kolléktip siyasiy qorqunchni tashqiylashturush--uni düshmén qilip yasap chiqilghan millétlérgé proyiksilésh—wé shu arqiliq özining érkinlik izdigüchilérning "ortaq düshmini" bolup qélishning aldini élishtur.

Özining küch-qudritini éks éttürüshni közligén Xitay millétchiliki xéli ilgirila Uyghurlarni "ortaq", "ichki" wé "qolayliq" düshmén qildi. Uyghurlar Xitaylarning kolléktip milliy ésébiylikini ortaq hés qilish wé ré’allashturushtiki kolléktip qurbanliqqa aylanduruldi. Mundaqché éytqanda, özining iqtisadiy jéhétté zoriyiwatqanliqi wé siyasiy idé’ologiyisidimu "mas qédémdé" ilgiriléwatqanliqini tonushqa hém éks éttürüshké mohtaj boliwatqan Xitay millétchiliki Uyghurlarni kolléktip düshmén qilish arqiliq özini kolléktip küch süpitidé tonushqa--téximu muhimi tarixitin béri yat millétlérgé mustémliké bolush séwébidin yétilgén özini töwén körüsh kompléksidin biraqla qutulushqa bolghan mohtajliqini ashkarilidi.

Mésilining diqqétké sazawér yéné bir téripi shuki, Xitay üchün “yawayi” ghérbni boy sundurush atalmish “wéténni birlikké kéltürüshni émélgé ashurush” chüshini ishqa ashurushnila émés, bélki, téximu muhimi, özining Amérikiché chüshini--yéni Xitayning chüshinishidiki Amérikining özining ghéridiki chégrasini boy sundurushtin barliqqa kélgén "Amérika chüshini”--tékrarlash méqsitinimu körsitidu. Bu, shéksizki, dérijidin tashqiri küch bolushqa intiliwatqan Xitaygha belgilik siyasiy tésélli béréléydu. Bu chüshning achqushluq nuqtisi pütkül chéghrisi mukémmél dairigé élinghan qédimki “ottura xanliq” ning “seltenitini” eslige kelturushtur. Shundaqla, bu Xitayning özini töwén körush pisxikisidin azad bolghanliqini hém siyasiy jéhétté piship yétilgénlikini namayan qilish arzusinimu korsitidu.
Yuqiriqi siyasiy nishangha köré, Xitayning Uyghurlarni üzül-késil yoqitishta üch basquchluq stratégiyisi bar. Ushbu stratégiyé 5-iyul qirghinchiliqida özining ikki basquchini ghélibilik tamamlidi.

Birinchi basquch: Uyghurlarning millét obrazini qaytidin qurashturup chiqish. Uyghurlarning milliy obrazini qaytidin qurashturush Uyghurlarni amalning bariche qarilashni asas qilghan. Mézkur basquch Xitay téripidin yürgüzülmékchi bolun’ghan kolléktip qatilliqning roy bérishigha qarita aldinala élip bérilghan pisxik "aqartish" jéryanini körsitidu. Buning asasliq méxanizmi türlük téshwiqat wé médi’alarda “Shérqiy Türkistan térrorizmi”, “bölgünchilik” wé “diniy radikalizm” qatarliq kélimilérni qayta qayta tékrarlash arqiliq, Xitay puqraliri wé hétta siyasiyonliri arisida ghayét zor xiyaliy sarasima wé qorqunch péyda qilishtin ibarettur. Sün’iy yasap chiqilghan kolléktip qorqunch ghélibilik halda Xitay puqralirining kallisida yér élip bolghandin kéyin, Xitay hakimiyiti bu qorqunchni yoqitalaydighan--qorqunch ilkidé qalghan Xitay puqralirini qutquzalaydighan—birdinbir hakimiyét süpitidé otturigha chiqti. Nétijidé, Xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan dölét térrorizmi tezlikte "Uyghurlar Xitaylargha yürgüziwatqan térrorizm" gha yötkéldi. Xélq’ara térrorizmgha qarshi urushni ustiliq bilén suyi’istimal qilghan hém Uyghurlarni yoqitishning wasitisigé aylandurghan Xitay hökümiti öz puqralirining qatilliq qilishidiki éng zor pisxik tosalghuni--adém öltürüsh élip kélidighan chongqur, éghir wé untulghusiz gunah tuyghusini--ghélibilik yosunda élip tashlidi. Kéng kölémlik qatilliqning roy bérishi üchün qatillar insaniy tuyghu wé réhim-shépqéttin uzaqlashturuldi.

Xitay millétchiliki wé showinizmi Uyghurlarni téximu ilgirilép bir uqumgha yaki choqum yoqitilishqa tégishlik bir xétérlik idiyigé taraytti. Xitaylarda qutrap turghan qatilliq qilish istiki yékké shéxsni émés, bélki bir millétni xaraktérléydighan xétérlik uqumni--bir "wapasiz", "térrorist" wé "yawayi" millét uqumini--tüp yiltizidin yoqitishqa yétékléndi. Pütünsürük bir millét--rohiyiti, kulturi wé én’énisi pütünléy qarilan’ghan bir tayanchsiz millét--Xitaylarning körüsh nuqtisida yoqitilishi kerek bolghan bir qara chékitké aylandi. Qatilliq qilish istikidé qizighan qollardiki miltiq-aptomatlar qarigha élishni bashlighanda, qatillar aldida bir Uyghur bilén yéné bir Uyghur pérqi yoqaldi. Xitay bir pütün millétni qarigha aldi.

Ikkinchi basquch: kolléktip kimlik obrazi pütünléy burmilinip, qarilinip bolun’ghan Uyghurlarni öltürüshké tutunush. Bu basquchning yétérlik dérijidé élip bérilishi mundaq ikki amilgha baghliq. Biri, méngisi yuyulghan wé netijide Uyghurdin ibarét bu millét topigha chish-tirniqighiché öch qilip yétishtürülgén Xitaylarni qatilliq qilishqa astirttin küshkürtish wé uni yoshurun yétéklésh; yéné biri, bir téréptin qatilliq qilghach, yéné bir téréptin dunyaning inkasini közitish. Bu qétim Xitaylar Uyghurlargha qarita shu qédér jasarét wé ishénj bilén qétli’am yürgüzdiki, téléwizor, gézit wé radi’o aldidiki pütün dunya éhlidin qilché tép tartmidi. Téximu héyran qalarliqi, dunyaning ulardin körgini gunah tuyghusidin kélip chiqqan azablinish émés, bélki qatilliq qilishtin kélip chiqqan héstiriyiché shadlinish boldi.

Üchinchi basquch: Uyghurlarni kolléktip yoqitish. Aldinqi ikki basquchning logikiliq dawami süpitidiki bu basquch Xitay hökümitining Uyghurlarni yéné bir qétim--axirqi qétim--dunyaning közigé körsitip turup yér yüzidin üzül késil yoqitishni ishqa ashurush basquchini körsitidu. Bu bizgé natsitlarning yéhudiylargha ikkinchi dunya urushida élip barghan "axirqi hél qilish" pilanini éslitidu.

3

Siyasiy péylasop Xanna Arént 1961‏-yili Yérusalémda ikkinqi dunya urushida Xitlérning natsiszm idé’ologiyisi üchün xizmét qilghan Adolf Ēykmanning sotigha qatnashqandin kéyin, mundaq yazghan: “... Insanning uzaq muddétlik rézillikining bizgé ögétkini qorqunchluq hémdé söz wé idiyigé qarshi turidighan rézillikning addiyliqidin ibarét sawaqtur.” Aréntning bu yérdé közdé tutiwatqini hérgizmu rézillikning addiyliqi bolmastin, bélki rézillikning adémni héyran qaldurghudék dérijidiki adéttiki kishilér téripidin élip bérilishidur. Aréntché, yéhudiy qétli’amini élip barghuchilar özlirini hérgizmu pisxik jéhétté binormal yaki sadistlar (xorlash ésébiylikigé giriptar bolghuchilar) dép qarimastin, bélki qorqunchluq térizdé “normal” dép qaraydu. Wéhalénki, dél mana mushu “normalliq”ning adémni qattiq biséramjan qilidighan yéri shuki, rezillik arimizda bayqiwalghili, sezgili bolmas derijide arilishighliq yuridu. Uni ijra qilghuchilarmu shu qeder addiy. Shuning bilén bir waqitta, Aréntning qara bésishqa oxshap kétidighan téswirliridiki bu “normal” liq “normal” insan xaraktéri nahayiti asanla ghulap chüshidighan qorqunchluq hangdin dalalét béridu. Aréntning “addiyliq” kélimisi bilén insaniyét tarixidiki murékkép hadisé bolmish rézillikni süpétlishi éhtimal uning insanning hér waqit ghulap kétishi mumkin bolghan xétérlik hém shürkinérlik hangdin qéchish yolini izdigénlikining méhsuli bolushi mumkin.

Méyli Shawgüéndé méyli Ürümchidé bolsun, “normal” wé “adéttiki”Xitay puqraliri kochilargha chiqip bigunah Uyghurlarni öltürdi. Normalsiz wé péwqul’addé shékildiki qatilliq dunyadiki néchché milyonlighan adémlérning köz aldida élip bérildi. Yéné kélip bu qatilliq özini “bésh ming yilliq parlaq médéniyét én’énisi” bar dép péxirlinidighan bir dölétning (adéttiki) puqraliri--méyli ular formilirini puqraché kiyimgé almashturiwalghan hérbiylér bolsun--téripidin élip bérildi. Shawgüéndiki qatilliq wé Ürümchi qirghinchiliqi médéniyét bilén yawayiliq otturisidiki pérqni közni yumup achquché yoq qildi.

Bézilér éhtimal Ürümchi qirghinchiliqi tézla éstin kötirilidu, Uyghurlarning Xitaylargha qaratqan qarshiliqi qanché téz kötürülgén bolsa shunché téz axirlishidu dép qarishi mumkin. Émma oxshash nuqtidin shundaq déyish mumkinki, oxshash shékildiki qirghinchiliq kélgüsidé oxshash shékildiki ademning tenini shurkundiridighan soghuqqan “normalliq” bilén élip bérilidu. Del mana mushu “normalliq” olum dehshiti elip kelidighan tertipsizlikke, parakendichilikke we qalaymiqanchiliqqa tertip elip kelidu.

Tertipleshturulgen qatilliq bir xil “eqliy meshghulat” sheklide elip berilidu. Tertip qatilliqtin kelip chiqidighan gunah tuyghusini yeniklitidu—tertip qatillarda xuddi “yaxshiliq” qiliwatqandek ghelite tuyghuni barliqqa kelturidu. Shunga, xuddi bu qétimliq rézillik yaxshiliq qarshisida turighan éxlaqiy halét süpitidé émés, bélki “yaxshiliq” ning namida élip bérilghinidék, kélgusidiki rézillikmu “yaxshiliq” namida tertiplik élip bérilidu.

Xitayning Uyghurlarni qarilash boyiché élip barghan uzaq yilliq téshwiqati “adéttiki” Xitay puqralirigha shu nérsini asta-asta ögéttiki, Uyghurlarni öltürüsh intayin “normal” ish bopla qalmastin bélki yéné, téximu muhimi, intayin “yaxshi” ish. Mana bu rézillikning yaxshiliq namida élip bérilishidur. Yaki, téximu éniq qilip éytqanda, qatilliqning--jümlidin siyasiy qatilliqning--éxlaqlashturulushidur. Éxlaqlashturulghan qatilliq Xitaylar teripidin qorqunchluq halda binormal “yaxshiliq” supitide teshwiq qiliwatidu, yengi qatilliqlarning roy bérishi üchün uzluksiz pursét yaritiliwatidu.

4

5‏-iyul küni Uyghurlar ölümning “addiyliqi” ni kördi. Ölüm ilgiri--bolupmu yéqinqi ottuz yilliq mustémliké tarixida--bir xil yat wé yiraq hadisidék bilin’gén bolsa, bu qétim u özining pütkül wéyran qilghuch küchini qipyalingach ayan qildi. Bu qétim ölüm Uyghurlarning kolléktip téséwwurida konkrét wé yéqin hadisidék—xuddi körgili, tutqiliq wé yéqinlashqili bolidighan hadisidék-- bilindi. Égér ölüm ilgiri Uyghurlarning kolléktip éngida ölchémsiz, chéksiz wé namélum küch süpitidé téséwwur qilin’ghan bolsa, Shawgüén wé Ürümchi qirghinchiliqidin kéyin ölüm Uyghurlargha bir xil ölchémlik, chéklik wé mélumluq hadisigé aylandi. Ölüm özining sirliqliqini yoqitip, “addiylashti” –obyektlashti, we siyasiy romantizmning axirlashqanliqining belgisi bop qaldi. Ölchemlik, cheklik we melumluq ölüm Uyghurlargha özlirining téximu ölchémlik, chéklik we melumluq siyasiy qismitini bildürdi. Ölüm, qisqisi, Uyghurlarning mewjutluqining tupki mesilisi boldi.

Shundaqla, ölüm qét’éldiki Uyghurlar bilen wéténdiki Uyghurlarni yéngiwashtin munasiwetleshturdi: Égér wéténdiki Uyghurlar özining méwjutluqini ölüm arqiliq ayan qilghan bolsa, chét’éldiki Uyghurlar özlirining millét süpitidiki matém murasimigha sirttin qatnashti. Égér wéténdiki Uyghurlar ölüm arqiliq haqarétlik sükütni buzghan bolsa, chét’éldiki Uyghurlar özlirining ölmigénlikidin—ölélmigénlikidin—gunah tuyghusigha qömdi. Égér wéténdikilér bir yimirilmés éqidigé yétish üchün ölümning dérwazisidin ötüshtin ibarét ménggülük qanuniyétni öz qéhrimanliqi arqiliq namayan qilghan bolsa, chét’éldiki Uyghurlar özlirining bu ölüm dérwazisining sayisida kordi. Égér wéténdiki Uyghurlar ölüm arqiliq yéngi hayatliqqa érishkén bolsa, chét’éldiki Uyghurlar özlirining hayatliqining adaqqi nuqtidin dél éné ashu ortaq ölüm üchün ikénlikini tonidi.
Ölüm wé uning “addiyliqi” Uyghurlarni qiyastin halqighan dérijidé birleshturdi, kélgüsini oxshash bir addiy heqiqetke élip kéldi--hayatliq hér zaman wé alliburun ölümdin üstün turidu. Uyghurlarning bügünki ölümi ularning étiki hayatliqi üchündur...

Unregistered
02-09-09, 08:55
Kompelikis ichide turghan bir yürek kesili ademning dinasi...Buwaqliqida pissixologiyelik jehettin eghir zerbige uchrighan, hayatliqning axirqi bosughisida ölümning shertsiz tiwishini tingshap yetiwatqan, bek uzaq bilinip ketken ömürdin seskengen bir janliqning ichkiy monologi...Düshmen söygüsige muptila bolghan bir bimarning, etnik yiltizidin bizarliq tuyghusi..., kündüzde körgen wehiymilik pantaziyege toyunghan bir chüsh...qatillar ichidin hamiy izdesh, ret qilinish, qechish we panahsirash tuyghusigha toyunghan mujimel xiyallar... we gheyri dunya, gheyri insanliqqa echirqash...mujimel tuyghu...mujimel til...mujimel ghaye...mujimel axirqi dunyagha telpünüsh...

Unregistered
02-09-09, 18:02
Yukarki makala nahayiti obdan yeziliptu.
Man bu makalini bashka bir tor betidin korgan idim.

Agar bu betka copy kilishka toghra kalsa, aptorning makulidin otken taghdirdimu,
esli kaida boyiche eytkanda, makalining kelish menbesini yezip koyush kerekku deyman.

Kechurersiz.