PDA

View Full Version : Uyghur'largha Xitay Teripidin Berilgen Etibar



Unregistered
04-08-09, 21:13
Aldinqi aydiki Urumchi weqesi tupeyli metbuatlarda oxshimighan kozqarashtiki mulahiziler boldi. Kishiler bu weqeni uning tarixiy, medeniy, iqtisadiy we siyasiy jehetliridin munazire qilmaqta. Ozini Uyghur dep ataydighan insanlarning kopi bu weqege bolghan koz qarashliri hemmimizge ayan. Bir qisim chet'ellikler we oziche terepsiz pikir bayan qiliwatqan Xitay'larda mundaq bir ortaq tonush bar: Xitay hokumiti Uyghur'larning isteklirige mas kelmigen etibarni ulargha berip ya Uyghur ya Xitay'larni razi qilalmighan. Ularning diyishiche Uyghur'largha diniy erkinlik hemmidin muhim lekin hokumet bu jehette ezeldin qattiq qolluq qiliwetiptu. Emma aliy mektepke imtihan berishte nomur qoshup berish, perqliq pilanliq tughut siyasiti we oghriliq qilghanlardek jinayetchilerni yeterlik yaki olchemlik jazalimasliq qatarliq Uyghur'largha berilgen etibarlar emeliyette Xitay millitini ochuq ashkare kemsitishkenmish.

Xitay sewebidin insandek yashash imkaniyitidin mehrum bolghan Uyghur'larning guzel anayurti we u zemindiki nurghun bayliqni shu atalmish etibarlar bilen selishturup beqishni bilmigen iplaslargha nime diyish kerek? Dep tugetkusiz gepler bolsimu, men yenila nomussizlarning ichini achchiq qiliwetken shu etibarlardin soz echishni toghra kordum.

Birinchi etibar, yeni aliy mektepke imtihan berishtiki nomur qoshush, menisiz bolupla qalmastin heqiqiy kemsitiliwatqanlarning Uyghur'lar bolghinini yoshurmaqta. Uyghur oqughuchiliri Milliyche (Uyghur/Qazaq tillirida oqughanlar) we Xitayche'din (Xitay tilida oqughanlar) ibaret ikki turge bolunidu. Milliyche Uyghur oqughuchilargha ezeldin nomur qoshush digen ish mewjut emes. Xitayche Uyghur oqughuchilargha bolsa nomur qoshup berish menisizdur. Oqughuchilar iltimas qilsa bolghudek mektep tizimliki (oqughuchi qobul qilish pilani) wetinimizde uch turge bolunup elan qilinidu. Yeni, milliyche Uyghur oqughuchilargha ayrim, Xitayche Uyghur oqughuchilargha ayrim, Xitayche Xitay oqughuchilargha ayrim halette bir-birige zid emes halette pilandiki oqughuchi qobul qilish sani bolup berilidu. Riqabet her tur ichide bolidu, oz'ara tesir qilmaydu. Mesilen Fudan Universiteti milliyche Uyghur'largha 5, Xitayche Uyghur'largha 3, Xitayche oqughan Xitaylargha 20 san berilse, hemme oqughuchi oz turi ichidiki shu sanlarni talishidu. Milliyche oqughan Uyghur'lar (mesilen Fudan'din 5 san berilgen) hich qachan Xitay'larning (mesilen Fudan'din 20 san berilgen) risqini alalmaydu. Xitay'larning achchiqlinidighan heqqi yoq bu yerde. Eksiche Milliyche oqughan Xitay/Tungganlar'gha ayrim san berilmigen bolup ulargha neq 120 nomur qoshup berilidu. Ular biz Uyghur'largha berilgen shu az sandiki yaxshi mektepke anche kuchimeyla kireleydu.

Uyghur'larning kopi milliychide oqughan bolsimu yaxshi mekteplerdin berilgen oqughuchi qobul qilish sani nahayiti az. Buni addiy hesap arqiliq biliwalghili bolidu. Xitay'ning elan qilishiche Uyghur nopusi 10 milyon, Xitay nopusi 1.3 milyart. Uyghur nopusi Xitay'da 0.8% teshkil qilidu. Eger Uyghur nopusi 20 milyon bolsa, bu nisbet bir qatlinidu. Hazirche hesapni asan qilish uchun 1% dep turayli. Xitay'da chong hem dangliq aliy mektepler her yil 3000~4000 oqughuchi qobul qilidu. Undaqta Uyghur oqughuchi eng az digendimu 30 bolushi kerek. Yeni, Beida, Chingxua, Fudan, Jiaoda qatarliq mektepke her yil eng az 30 oqughuchi kirish kerek. Her mektepte 120'din oshuq Uyghur oqughuchiliri bolushi kerek. Gerche az sandiki mekteplerde bu sangha yetken Uyghur'lar bolsimu nurghun Xitay mektepler Uyghur oqughuchi qobul qilmaydu (mesilen Xitay'diki nurghun olke yaki sheher derijilik mektepler). Eng yaxshi mekteplerge qarisaq, Uyghur oqughuchilarning sani 120 emes 12'gimu yetmeydu. Oz makanimizdiki Shinjang Universitetide Xitay oqughuchilarning nisbiti 78% iken, demek Uyghur'larning 16% yaki 17%'din eship ketmeydu. Bu normalmu?

Uyghur'largha ayrim san berilmise aliy mekteptiki nisbiti teximu towen bolushi mumkin dep biljirlaydighan Xitay choqum az emes. Lekin shuni bilishi kerekki Xitay'diki kopligen aliy mektepler oqughuchi qobul qilghanda hemme olkilerge shu olkining nopus kolimini asaslap san bolup beridu. Mesilen Beida 20 milyon nopusluq Gansu'gha 30 san berse 100 milyon nopusluq Shandong'gha 150 etrapta san berishi mumkin. Eger oxshash olchem bilen putun Xitay boyiche oqughuchi qilsa, Beida'ghe kelip oquydighanlarning kopi dengiz yaqiliridiki her jehette tereqiy qilghan olkilerdin bolushi turghanla gep. Shung'a tengshelmigen tereqiyat tupeyli oqughuchilargha nibiy adilliq sharait yaritip berish nahayiti normal bir ish. Wetinimizde Uyghur we Xitay'larni ikki weya uch turge bolup pilanlash xata emes, chunki hemmimizge ayan Xitay'larning kopi sheherde yaxshi sharaitta oquydu. Uyghur'larning kopi yezige qamalghan bolup maaripqa berilgen meblegh yoq diyerlik. Bu perq Shandong we Gansu perqidinmu zor.

Maaripta biz Uyghur'lar etibargha emes belki kemsitishke uchrawatimiz. Yuqarda bizning milliy mewjutliqimizgha eghir xewp kelturgen qosh tilliq maaripni tilgha almay turupla bu iplaslarning yalghanchiliqini korsitish yeterlik.

Ikkinchi etibar bolghan perqliq tughut pilani biz uchun qirghinchiliq. Xitay'diki nopus mesilisi ozliridin bolghan turup nime uchun biz teng koturushup berimiz? Uyghur'larni tarixta nurghun qetim qirip tashlighan Xitay'lar esli bizdin epu sorap bu jehette cheklimise toghra bolar idi. Emma hazirqi zamanda bizni ochuq ashkare qirish tes toxtighachqa, pilanliq tughut siyasiti arqiliq bizning dunyagha texi koz achmighan balilirimizni mejbur olturup keliwatidu. Milliy qirghinchiliqning shekli ozgergen bilen bizni qirip yoqitish pilani hich ozgermes.

Uchinchi etibar bizni Xitay milliti aldida set korsitish we Xitay xelqning ghezibini qozghashtur. 100 milyon Falungong'chilargha zerbe berish uchun putun doletni heriketke keltureligen Xitay hokumiti chirayi Xitay'lardin perqliq bolghan bir nechche Uyghur 'oghrilarni' bashquralmasmu? Shu Uyghur'lar bilen eplishiwatqan yerlik saqchilar nime uchun tutulghan Uyghur balilarni yene qoyup beridu? Eger Uyghur'ning qolida oz xelqimizni idare qilghudek hoqoq we bayliqlar bolsa idi, biz millitimizning kelgusi bolghan osmurlirimizni hergizmu yaqayurtta xarlandurmaytuq.

Bu etibarlarning emeliyette bizni nadan tutush, kemsitish we olturushte muhim rol oynawatqan iplaslarning wasitiliri. Qerindashlarning buni toluq tonup yitishi we toghra kep qalsa bezi Xitay'largha bu jehette sozlep toyghizip qoyushini umit qilimen.