PDA

View Full Version : siyasiyonlarning paydilinishi uchun google



Unregistered
27-07-09, 16:22
Tizimlatqan Waqit: Aug 30, 2004
Yézilmilar: 317

Arxip: Pey Iyun 30, 2005 7:43 pm Mawzu: Intérnéttiki Isim We Atalghular Toghrisida

--------------------------------------------------------------------------------

Intérnéttiki Isim We Atalghular Toghrisida

Aptori: Méhman
Tehrirlep Yollighuchi: Muxbir

Uyghur yéqinqi zaman tarixida, bolupmu ötkenki 40 yil ichide nurghun jughrapiyelik jaylarning, tagh deryalarning we Uyghur yerlik mehsulatlirining isimliri Xenzuchining ahangdash terjimisi bilen élin'ghan bolsa, yéqinqi bu 15 yil jeryanida minglighan pen-téxnika, ixtisad we yéngi mehsulatlarning isim-atalghuliri pütünley Xenzuchigha yaki uning biwasite terjime tiligha aylanmaqta. Epsuski, biz buning aldini élish we tedbir qollinishqa ajizliq qiliwatimiz. Démek, til we til medeniyitimiz assimilyatsiye bolup kétish xetirige duch kelmekte.

Gerche bizning bilim küchimiz bu ehwallarning aldini élishqa yéterlik bolsimu, emma, teshwiqat, metbuat, maarip, bashqurush, mes'uliyet we ixtisad jehetlerde ajizliq qiliwatimiz. Shu sewebler tüpeylidin, yéngi téxnika yaki mehsulatlarning bazirimizgha kirishi bilenla xelq-amiliri uninggha derru Isim-atalghu tapalmay ganggirap qalghanliqi üchün, ularning isimlirini biwasite Xenzu tilidin élip, tézdinla uninggha könüsh we özleshtürüshke mejbur boluwatidu, shuning bilen ularmu tilimizgha mehkem ornitilinip kétip baridu.

Men 1972-yili Qara sheherning Shik-Shin dégen bir yézisigha chong dadamni yoqlighili barghan idim (Apamning Dadisi 1943-yili Qeshqerdin Ferghane wadisigha soda ishliri bilen chiqip kétip, 50-yillirining bashlirida qaytip kélip, Qara Sheherde turup qalghan iken). Shu waqitta men gerche 14 yashqa téxi kirmigen bolsammu, lékin, bezi ishlar méni bek heyran qaldurghan idi. Shik-Shin yézisigha (u waqitta "Gong She" dep atilatti), éshek harwisi bilen bir saetlik yol kélidighan melum jayda Junggoning bir herbiy bazisi bar bolup, shu yerde Xenzular bar ikenduq, buningdin bashqa yézilarda asasen Xenzular yoq déyerlik iken, emma, Uyghur déhqanlarning sözliridiki Xenzuche atalghuliri ademni heyran qaldurghidek ikenduq. Mesilen, "Changza" (Penjir, derize), "Péngza"(chilapcha, yaki das), "Shujingze" (longge), "Piguluza" (Rezinkilik Chaq), "Yentong" (Turhun), "Mopang" (Tügmen) qatarliq nurghun isimlar Xenzuche bolup ketken iken, gerche, men Uyghurche we Xenzuchini nahayiti yaxshi bilsemmu, emma, bezi sözlerni bilelmey chong dadamdin sorayttim, rehmetlik u sözlerning Uyghurchisini manga dep béretti. Bu yerdiki mesile néme dégende, shu bichare Uyghur déhqanlirimiz bir éghiz Xenzuche bilmisimu emma, shu sözlerni adetdiki turmush sözlirige goya özining ana tilidek singdürüpwetken iken. Bundaq ehwallarni 1970-yillarning axiridin 1995-yilighiche bolghan bu dewrde barghan nurghun wilayet, oblast, nahiye, bazar we yéziliridiki Uyghurlarning sözliridimu jiq anglidim.

Démek, bundaq isim atalghular tilimizda qanche köp bolsa bizge shunche ziyan we apet élip kélidu. Eger, mushundaq kétiwersek uzun ötmey Uyghur tili we til medeniyiti Xenzu tili we til medeniyitige tedrijiy boysunup, til, medeniyet, jem'iyet, maarip, pen-téxnika we uchur alaqilerde Uyghurluqimiz suslishidu hem Türkiy qérindashlirimizdinmu yiraqliship, Türkiy tilidin chetnigen gheyriy bir tilda sözlishidighan bir étnik guruhqa aylinip qalimiz, bu mesilini hergizmu sel qarashqa bolmaydu.

Men töwende yéqinqi yillardin buyan Intérnét we bashqa metbuatlarda köprek ishlitiwatqan bezi sözlerni misal qilish arqiliq bu mesilini wetendashlar bilen birlikte muzakire qilish, eger, köz qarishimda xataliq bolsa semimiy halda körsitip bérishni ümid qilimen.

1. "Intérnét" we "Web" atalghuliri toghrisida

Intérnét Amérikida wujudqa kelgen, yeni buninggha ait téxnikini 1960-yillarda Amérika Döwlet Mudapie Ministirliki (DoD), "Sanliq melumat" (Data) larni shitatlar ara yetküzüsh (Transfer) meqsitide birinchi qétim qollan'ghan téxnika, buninggha ait isim atalghularmu shuningdin kéyin tedrijiy halda peyda bolghan atalghular. Shunga, Uyghurchide bu atalghuni "Intérnét" dégen bu xas isim boyiche atash biz üchün muwapiq, lékin nurghun kishler uni qara-qoyuq "Tor", "éléktronluq ötüshme" dégendek nabap isimlar (Terjimiler) bilen éliwatidu.

Wetende bezi Uyghurlar ilajisiz halda nurghun penniy atalghularning In'glizchidin Xenzuchigha ahangdash yaki menidash terjimilirini Uyghurchigha qayta terjime qilip ishlitiwatidu. Bu In'glizche atalghularning terjimisige qarisaq, bu isimlarning bizge Xenzuchidin özleshkenliki éniq körünüp turuptu, Mesilen:

1). Biz "Intérnét" ni "Tor" dep atawatimiz. Emeliyette, "Tor" dégen bu atalghu "Intérnét" diki "Net" we "Web" ning Xenzuche terjimisi, yeni "setka", "tor", "dö tori" ning menidash terjimisi "网" (Wang) ning Uyghurche terjime shekli. Bezide Xenzular "Intérnét" ni "英特网"(Yin Te Wang?Intérnétning ahang we menidash birikme terjimisi), yaki "电*交互网"(Dian Zi Jiao Hu Wang) depmu ataydu, shunga, bezi qérindashlirimiz bu atalghuni zérikmey "Éléktronluq Ötüshme Tori", "Éléktronluq Ötüshme" dep ishletti. Bu xuddi biz Kompyutérni hélighiche "Éléktronluq Hésablash Mashinisi", "Éléktronluq Ménge", "Jisuanji", "Dianno" we "Mobilfon" ni 10 yilghiche "Dageda", "Yidongdianhua", "Shouji", "Qol Téléfon" dep kichik balidek shu "Atalghular"ning arqidin qoghliship, u néme dése biz shuni dep özimizni-özimiz lawza qilip, jénimizni qiynap yürginimizge oxshash bir ish.

2). "Web" ni Uyghurchida "Web" dep élish kérek idi, emma biz uni "Tor", hetta "Tor Bekiti" dégen kélengsiz söz bilen éliwatimiz. Yuqirida éytqandek "Tor" emeliyette "网" (Wang) ning, "Tor Békiti" bolsa "网站" (Wang Zhan) ning terjimiliri, lékin In"glizchide "Net Station", yaki "Web Station" dégen atalghuni körginimiz yoq, shunga, "Tor Békiti" bolsa bir mentiqisiz atalghu. Epsuski, "Google" ning Uyghurche "Izdesh Injini" dimu mushu xata atalghuni ishlitiptu, emeliyette "Google" diki Uyghurche terjimisi intayin nachar, uningda bir "Kespiy Termilogiye" dégen uqum mewjut emes. Bu Uyghurlar üchün bir xijalet bolidighan ish, meyli uni kim terjime qilghan bolsun men yuqirida éytqandek, eger Uyghurgha mes'uliyetchanliq bilen ish qilghan bolsa uni her halda u sewiyede terjime qilmighan bolar idi.

3). "Web" dégen bu atalghuning "Google" diki yüzdin artuq dölet we milletlerning tiligha, bolupmu bashqa Türkiy tillirigha qarisaq asasen "Web", we "Intérnét" dégen bu ikki xas isimgha merkezleshken. Shunga biz Uyghurlarmu uni "Web" dések bizge paydisi bolsa boliduki, bir gram ziyini yoq. Biz Xenzuche terjimini ishlitishke razikenmiz, néme üchün tilimizgha yaghdek kélidighan, hem dunyadiki 96% millet we döletler ishlitiwatqan atalghuni ishletmeymiz?

2. "Website", "Webpage", "Web Address" we "Post" toghrisida

Website, Web address lerni Web, yaki Web adrési dések bolidu, chünki "Website" diki "site" bolsa "öy" we "orun" dégen menini béridu. Emma, yéqinqi Uyghur metbuatlarda, yeni Intérnét, we "Radio"larda bu isimlarni "Tor adrési", bezide perqlendürmigen halda "Tor", "Torbéti" dep éliwatidu, bu emeliyette Xenzuche "网址" (Wang Zhi) we "网页"(Wang Ye) lerning biwasite terjimisi. Eméliyette, biz "Web", "Web Adrési", "Web béti" (yalghuz bet), "Web betliri"(köp betler), " Web sehipisi" we "Web sehipiliri" dep alsaq nahayiti muwapiq bolidu.

"Post" ni "élan" dep élishimiz kérek idi, emma, beziler uni "Chaplash", "Tor bétige Chaplash", "Taxtaygha Chaplash" dégendek heddidin tashqiri lawza we menisiz sözler bilen éliwatidu, bu emeliyette Xenzuche "贴" (Tie) we "贴*" (Tie Zi) ning biwasite terjimisi. Démek, "Intérnét"; "Web"; "Website"; "Web page"; "Page"; "Post"; "URL"; "WWW" we bashqa nurghun atalghularni mumkin bolsa shu atalghularning "Xas Isimliri", yaki bashqa Türkiy xelqler qolliniwatqan atalghulardin paydilinish yaki shu boyiche élish prinsipi boyiche ishletsek muwapiq dep oylaymen.

3. "Visitor", "Reader", "Author" toghrisida

Nurghun kishiler Intérnétta maqale we bashqa uchurlarni bergüchi we élan qilghuchilarni "Tordash", "Tordashlar" dep éliwatidu, bu "网友"(Wang You) ning terjimisi bolup, u téximu mentiqisiz bir atalghudur. Meningche buning ornigha "Qérindash", "Wetendash", "Yurtdash", "Aptor", "Oqurmen" yaki shularning "Texellusi" boyiche atash köp muwapiq. Eger biz Uyghur til qaidilirini xalighanche buzup ishletsek, yeni, isimlarning arqigha xalighanche qoshumchilarni bérish arqiliq yéngi isim (söz) ijad qilduq dések, u halda Uyghur tilidiki nurghunlighan isim we sözlerni ishlitish menisiz bolup qalidu. Mesilen, bille kino körgenlerni "Kinoxanidash", bir aptobusda olturghanlarni "Aptobusdash", dala sorun (piknik) de bille bolghanlarni "Piknikdash" dégili tursaq, u halda "Mashinidash, Binadash, Kochidash, hetta er-xotunlar oz-ara "Kariwatdash" yaki "Yotqandash" déyishke toghra kélidu hem tilimizni tügimes tétiqsiz "dashlar" qaplap kétidu.

4. "Search Engine" toghrisida

"Advance Search" ni "Google" ning Uyghurchisida "Ilghar" izdesh" dep éliptu, nechche ay burun uni "Aliy izdesh" dégen idi, hazir her halda biraz "Ilgharliship" "Ilghar Izdesh"ke toxtaptu. Wetendashlar, oylap baqayli, Uyghurchide "Aliy izdesh", "Ilghar izdesh" dégen gepler barmu? Mesilen, biz tapalmighan nersimizni Men u nersemni "Ilghar Izdewatimen", yaki "Aliy Izdewatimen" demduq? Buni eslide janliq terjime sözler bilen, yeni "Tepsiliy", " Mukemmel", yaki "Etrapliq" izdesh yaki "Qidirish" déyish kérek idi. Atalghulardiki bu qalaymiqanchiliqlar ademni chidighusiz we "Hö" qilghidek derjige élip kéliwatidu.

Eskertish: "Search Engine" ni "Serch Engin" dep alsaq bolidu, lékin uninggha isim qoyimiz dések "Izdesh Injini", "Izdesh Matori", yaki bashqa Türkiy qérindashlargha omum bolghan bir isimni alsaq bolidu.

5. Radioda éliwatqan bezi atalghular toghrisida

Intérnétdiki yuqiriqi atalghulardin bashqa, Radiolirimizdimu bezi xata atalghular ishlitilmekte. Mesilen, Radio dolqunini "Hawa dolquni", Énérgiye menbesini "Énérgiye madda", Intérnétni "Éléktronluq ötöshme" Éléktronluq dolqunning dolqun uzunluqi bilen chastotisini (ritimi, yaki qétim sani)ni almashturup ishlitishdek ehwallar yüz bériwatidu.
Meyli qandaq bolushdin qet'iynezer, bu atalghularni toghra we muwapiq élish biz üchün nahayiti zörür.

6. Xulase we Teklipler

Biz aldida kishlerning ijadiyitige hörmet qilish we bashqilarni özimizning ijadiyetlirige hörmet qildurushni öginishimiz kérek. ?Isim?ning özi bir ijadiyet we eqliy hoquqtur. Eslide isimlar xelqimizning ijadiyetliri idi. Eger shu kishiler Uyghur xelqining ijadiyet we hoquqlirini hörmet qilidighan bolsa, u halda shu isim-atalghulirimizgha hörmet qilghan bolar idi. Lékin, biz u til kelmeydighanlarning arqigha kirip, "Mr. White" we "Mr. Black" lerni "Aq" we "Qara" Ependiler dések bolmaydu, uni choqum "Wayt Ependi" we "Bilek Ependi" déginimiz tüzük. Biz mesililerge ilmiy we omumiyüzlük qarishimiz hem xataliqimizni waqtida tüzitishni öginishimiz kérek.

Intérnét, Intronét, Web, Website, Webpage... qatarliq isimlar Amérikida ijad bolghan téxnikilar we uninggha ait atalghulardur, shunga u atalghularni shu xas isimlar boyiche alghinimiz eqilgha muwapiq dep oylaymen, hem aldida sözlep ötken atalghulardin bashqa töwendiki köp uchraydighan, köp ishlitidighan isimlarni töwendikidek alsaq dégen teklipni bérimen:
1). "Internet Coffee" ni "Intérnét Kofi" yaki "Intérnét xana" dep alsaq muwapiq. Bezi kishler qarap turup "Coffee" ni "Chay" gha özgertiwélipla "Uyghurche" atalghu dep ishlitiwatidu, bu bir aqilane ish emes. Wetende bezi Uyghur yashliri uni "Wangba"(网吧) dep atawatidu.

2). "Mobile Phone, Yaki "Cell Phone" ni "Mobilfon" dep élish kérek idi. Biz bu atalghuni yéqinqi 10 yil ichide "Dageda"(大哥大), "Shouji" (手机), "Qol Téléfon", hetta "Yidong dianhua"(移动电话) depmu atiduq, axirida "Yanfon" dégen bu atalghuni yasiduq. Emeliyette umu toluq Uyghurche emes, u Uyghurche "Yan" bilen "Latinche" "Fon" (Phone) ning birikmisi. Eger biz Uyghurche atalghu bilen atimisaq bolmaydu dések uni "Yan Awaz" yaki " Yan Shawqun" dések muwapiqraq bolar idi. Lékin, biz nurghun özimiz yasighan atalghulargha qarisaq uning xelq ichidiki omumlishish nisbiti bekla töwen, chünki biz u isimlarni yasighiche xelq alliqachan u isimlarni "Bashqa Tillar" din élip özige singdürüp bolghan. Mesilen: "Ayropilan"ni "Güldür Qush", "Pomidor", "Shohla" ni "Qizil Miliq", "Kir Yuyush Mashinisi" ni "Kir'alghu" (emeliyette, sopun, sopun parashuk we bashqa oxshash ximiyelik tawarlarning hemmiside "Kir'alghu" iqtidari bar idi), we "Sün'alghu", "Sinqoyghu" we yéqinqi "Yanfon" qatarliqlar.

3) Yéqinda "Mobile Wallet" dégen bir atalghu (bir xil köp iqdidarliq Mobilfon) peyda boldi, u bolupmu Yaponiyede nahayiti téz omumlishiwatidu, yeni "Mobilfon" ni Kredit Kard (credit card) qa oxshash ishletkili bolidu, démek, u arqiliq Bankidin pul élish, dukanlardin tawarlarni sétiwélish we bashqa kündilik ishlarni béjirse bolidu. Eger biz bunimu "Uyghurche" gha terjime qilip, yaki uninggha isim yasisaq uni néme déyish kérek? "Yan Yanchuq" déyish kérekmu? Belkim buninggha isim yasash üchün yene 10 yil kétishi mumkin. Shunga, biz buni astila "Mobil Wolet" dep alghinimiz tüzük. Chünki, budaq téxnikila dawamliq chiqip turidu, yeni "Mobil Search Engine", "Mobil TV". "Mobil "? dégendek tawarlar bazargha chiqishi mümkin. Eger biz yéngi bir mehsulatning chiqishi bilenla uning "Uyghurche ismini" derhal "Bazargha" salalisaq, u halda xelq-ammisimu derru shu "Isim" largha könidu, undaq bolmaydiken bu isim qalaymiqanchiliqi dawamliq tekrarlinip, tilimiz béqindi bolushtin menggü xali bolalmaydu.

Gerche, shiddet bilen tereqqiy qiliwatqan ilim-pen we téxnikilar bilen bir sür'ette méngish tes bolsimu, emma, ammibap pen we téxnika, uchur téxnikiliri, kompyutér yumshaq détalliri, istémal éléktronluq mehsulatlarni we uninggha ait isim atalghularni özimizning til ewzellikliridin paydilinip derhal "bazagha sélish" tamamen bolidighan bir ish, chünki, bizning hazir hemme sahelerde buninggha küchi yetkidek ziyaliylirimiz bar, gep milletke bolghan mes'uliyetchanliqta. "Mobil Phone" yaki "Cell Phone" gha bir muwapiq isim tapalmay 10 yil ganggirap yüridighan zaman qet'iy qaytilanmasliqi kérek. Biz helq'ara we Türkiy "Atalghular"gha yüzlinishimiz kérek, (Uyghur tilining atalghu qobul qilish prinsipidimu bu gep barghu) bundaq bolmaydiken biz Ana tilimiz we Türkiy tilimizdin qangqip kétish ehwalidin xaliy bolalmaymiz. Biz Uyghur tili bilen asman-zimin perqlinidighan bir tilni Tilimizgha özleshtürüshke razikenmiz, néme üchün xelq'ara we Türki helqler-ara ortaqlashqan termilogiyelerni ishletmeymiz?

Méningche heqiqiy wijdanliq we milletning istiqbalini oylap turidighan bir Uyghur hergizmu öz ana tilining yoqap kétishini xalimaydu. Shunga, biz hazirdin bashlap özimizning hazirqi we kelgüsige muwapiq kélidighan, Uyghurluqimiz, we Türklikimizni yoqatmaydighan bir chiwer yolni talliwélishimiz lazim, bu hem özining mewjutluqi we menggü sap bir millet süpidide mewjut bolup turushigha hesse qoshay deydighan xelqsöyer Uyghur Oghlan-Qizlirining zémmisige yüklen'gen bir ulugh wezipidur.

25-Iyun, 2005.
_________________
Bilginingni eldin ayima

Choqqigha qaytish


Muxbir
bashqurghuchi



Tizimlatqan Waqit: Aug 30, 2004
Yézilmilar: 317

Arxip: Jüm Iyul 01, 2005 8:36 am Mawzu: Atalghular Toghrisida Köprek Pikir Qilayli

--------------------------------------------------------------------------------

Atalghular Toghrisida Köprek Pikir Qilayli

Yuqiriqi maqalide aptor yaxshi pikirlerni otturigha qoyuptu, hemmimizning bu meslige köngül bölüsh mes’uliyitimiz bar. Uyghur tilining söz yasash, atalghu qobul qilish prinsipida söz yasashta awwal ana tilimizdin bolushqa köngül bölüsh, hazirqidin bolmighanda, ötmüshtiki atalghulirimizdin hazir köp istémal qilinmaywatqan bolsimu hayatiy küchke igilirini tallap hazirqi üchün xizmet qildurush, uningdin kéyin qérindash Türkiy tillardin atalghu qobul qilish, uningdimu éhtiyaj hasil bolmighanda xelq’arada ortaq qolliniliwatqan atalghulargha murajiet qilish, ixcham bolushqa ehmiyet bérish dégen telep barliqi ésimizde. Emma hazirqi ehwal yuqiriqi maqalining aptori dégendek bolup, mezkur prinsip boyiche ish körülmey, nurghun atalghular Xenzuchidin «ölük terjime» qilish yoli bilen kirip, tilimizni qopallashturup qoyuwatidu. «Tor bet», «Intérnét tori» dégen atalghular heqiqeten ghelite atalghular, emma deslepte bu atalghularni kötürup chiqqanlar intérnéttiki yazmilirida bu atalghularni yürgüziwetkenliki üchün binormal bolsimu qobul qilinip ketken bolghanchqa xalimisimu qollinidighan ehwallarmu kélip chiqqan. Shundaqtimu bezi atalghular este tutushqa qolayliq, ixcham bolghanliqi üchünmu tézla qobul qilinip kétip qalidu. Hazir «tor» «torgha kirish» dégen atalghular «ölük terjime»ning mehsuli bolushigha qarimay xélila omumliship qaldi, emdi bashqa atalghu uning ornini alalarmu? Bu yazmini yéziwatqan waqtimda bir xizmetdishimning gépi ésimge kélip qaldi: uning déyishiche Qazaq tilida at taqilashta ishlitilidighan amburni «kempirawuz» (momay éghizi) dep ataydu, buningdin shu saymanning shekli derhal ésimizge kélidu, bizning tilimizdiki «ambur» dégen sözning menisini kim bilidikin-tang? (méningche bolsa uning melum sima arqiliq mene uqturushi muhim emes, ishqilip ambur dégen atalghuni héchqandaq bir Uyghur esli söz menisini sürüshtürmeyla némilikini bileleydu).

Mushuninggha oxshash qobul qilinip bolghan bezi atalghularni esli menisi bilen hésabliship olturmay, hazirqi istémal menisi boyiche ishlitiwérish kérekmu-qandaq? Elwette bu hemme nabap atalghular öz péti bolsun dégenlik emes, «tor béti», «tor békiti» dégen atalghular téxi toluq qobul qilinip ketkini yoq, shunga Intérnéttin paydilinip turidighan dostlarning nabap, kélengsiz atalghularning ornigha muwapiq atalghu tépish üstide oylinishi heqiqeten qedirleshke erziydu.

Hazir yene «mesej» deydighan atalghu peyda bolup qaldi, buning ornigha «eser» dégen atalghuni ishletsek bolmasmu? Heykeltarashningheykilimu, shairning shéirimu, kompyutér mutexessisliri ishligen programmimu eser bolidu, ishqilip emgek méwilirining hemmisini eser déyishke bolidu, shunga «mesej» dégen söz artuqche. Yuqiriqi maqalini oqughandin kéyin ésimge kelgenlirini hazirche mushunchilik yézip qoydum, bu heqiqeten kishini qiziqturidighan téma.
_________________
Bilginingni eldin ayima

Eng axirqi qétim Muxbir teripidin Yek Yan 07, 2007 12:47 pm da özgertildi, jem'iy 1 qétim özgertildi.

Choqqigha qaytish


Bidar-Qutlan
Hosulluq Eza



Tizimlatqan Waqit: Mar 14, 2005
Yézilmilar: 325
Orni: Qashqar
Arxip: Cha Iyul 27, 2005 8:07 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

maqala apturi Muxbir maqalining beshida her bir uyghur kongul bolushke tegishlik nahayitimu orunluq gep qiliptu, emma axirida otturigha qoyghan bir qisim bayanlirini toghra tapmidim. buninggha inkas yazghuchi muxbir ning orunluq teklibi demakchi bolghinimni toluq ipadiligen bolsa kerak.
Amerikida oqughan adem en`gelizche atalghuni oz peti ishlitishni teshabbus qilsa, Rosiyade oqughan adem rosche atalghuni oz peti ishlitishni teshabbus qilsa, Ichkiride oqughan adem xenzuche atalghuni oz peti ishlitishni teshabbus qilsa, bu qandaqmu tilni beyitish bolsun?
Muxbir epandim amerikida kompyuter, E_mail degan atalghular shu atalghu bildurgen nersa barliqqa kelishtin burunmu barmidi yaki uskina barliqqa kelgendin keyin qoyulghanmu? Amerikiliqlar eyni chaghda otturigha qoyghan "Kompyuter" ning ipadeligen menisi bilan hazirqi kompyuterning menisi oxshamdu? tót yashliq memet chong bolghandin keyin u tot yash waqtigha oxshimaydu shunga uning ismini memet desak bolmaydu degili bolmighandek, en`gelizlar eyni waqitta atighan kompyuter bilen hazirqi kompyuter putunlay bir uqum bolmasliqi, "Kompyuter" hazirqi kompyuter din kop yeraq bolishi mumkin, shunga biz hedisila helqara soz dep qarisighila qobul qeliwermay, bashqa millat kishiliri uchun emas ozimiz uchun bolghandikin oz tilimizdiki imkaniyetlardin paydilinip putunley mukammal bolupketmisimu yeqinlashsila soz yasighinimiz tuzuk. amerikiliqlar uchun eyni chaghdiki Kompyuter hazirqisigha yeqinlashqandek u haman bizgimu yeqinlishidighan bolidu, E_mail sozini anglighan dehqan geligha amraqraq bolsa "balam u yegili bolidighan nersimu?" dep sorishi, yaki "qaysi dowletning qizi ?" dep sorishi mumkin, emma Elxetni anglisa "he u birxel xetkende?" dep peraz qilalaydu. shuning bilen u dehqan "balam u qandaq xet?" degan bir sualni sorap uning Internet arqiliq ewatkili (yollighili) bolidighan barliq nersa degan uqumni tizla ozlashturiwalalaydu we amerikidiki bir en`giliz E_mailni qandaq chushansa, u dehqanmu Elxetni shundaq chushunidighan bolidu.
ULY diki torlarda profile deydighan bir atalghu uchrisa UEY diki torda arxip deydighan atalghu uchraydighan bolupqaldi, bu heqta talashtartishlarmu kop boldi, profile deguchilar arxiptin perq qilidu, arxip degange heqiqi nersilar yezilidu desa, arxip deguchilar profileni anglap baqmighan adem nemilikini bilmay torda qiyinchiliq tartip qalidu dep hemmisi oz aldigha ish tutti, biz kimning nema deganlikige amas, bu sozler ipadiligen nersining nima we nimige qollinidighanliqini we kimlerning ishlatmakchi boliwatqanliqini chiqish qilsaq uninggha choqum uyghurtilidin yaxshi isimni tapalighan bolattuq.
profile yaki arxip deganlar meningche tordiki pustanchining ozini "tonushturup" yazghan putukleri bolup, palanchimning pustanchini tonushi uchun xezmet qilidighan putuk boghini uchun kimlik degendek tonutquluq yaki tonutluq desak bolmasmidi? .
Neqil:
biz u til kelmeydighanlarning arqigha kirip, ?Mr. White? we ?Mr. Black? lerni ?Aq? we ?Qara? Ependiler dések bolmaydu, uni choqum ?Wayt Ependi? we ?Bilek Ependi? déginimiz tüzük

White, black lerni xenzular janliq tilda aq- qara dep ishletken bolsa meningche bu xenzularning terjimige mahirliqi, bizdimu janliq tilda bundaq ibarilarni ipadilaydighan soz anche az emas, nersilarge nisbetan palan, pustan, pokun desak ademlarge nisbetan palanim, pustanim, pokonim deymizghu, shunga uni choqum ?Palani Ependi? we ?Pokoni Ependi? déginimiz tüzük.
Eger en`gelislar ?Palani Ependi? we ?Pokoni Ependi? lerni terjima qilishqa toghra kelsa ?Mr. Palani? we ?Mr. Pokoni? dermu yaki oz tilining aditige uyghunlashturup ?Mr. White? we ?Mr. Black? dermu?
yene bir sual "akam mendin 3 yash chong, inim 3 yash kichik" degan jumlidiki aka, ini deganlarni bizde aka bilan inini perqlanduridighan soz bolmighandikin aka, ini digan atalghuni qobul qilayli dermu? en`gelizlar yaki xenzular "tayyargha hayyar bolush" degan sozni qandaq usulda terjima qila?
biz tariximizda erapchidin chetnap roschigha, roschidin chetnap xenzuchigha, emdilikta xenzuchidin chetnap en`gelizchige qatrash bilan otewatimiz, buning bashlamchilliri millatning serkisi bolghan her dewirdiki ziyalilar boliwetiptu, ularda xex qoyalighan, xex yasiyalighan namni bizmu qoyup baqayli, yasap baqayli degan angdin kore tayyargha hayyar bolush iddiyisi hokum suruptu.
siz baya bir uskinini tilgha elip otupsiz hem uni "yan yanjuq" demduq dep mesxirilik kulupsiz, eytinga uni siz korgen hem siz shu nersini ozingiz atighan bir muhitta turewatqandek turisiz. siz bir dehqan bolsingiz yanyanjuq degan atalghu bilan siz atighan atalghudin qaysisini bekrak uqalaysiz? men uni kormidim sizdin tunji anglawatimen, shundaqtimu uninggha men mundaq bir isimni qoyup baqay, keng oqurmenlar nema deydikin? yan`ghezne yana biri bizning chochaklirimizde daxunkalwa deydighan bir nersa bolidighan bu nersa qarighanda shuning tatursidek qilidu, shuninggha qarap daxunek degimmu kelipqiliwatidu.
_________________
Insan haman azghuchi, herbirimiz bir - birimizning yaxshi eyniki.

Choqqigha qaytish


M_Erdem
Awan'gart Eza



Tizimlatqan Waqit: Oct 26, 2004
Yézilmilar: 77

Arxip: Yek Yan 07, 2007 12:22 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

Salam Bidarerfan ependi,

Men sizning bashqa betlerdiki atalghu toghrisida yazghan yazmiliringizni oqudum. Uyghur tilida yéngi atalghularni yasash jehettiki qarashliringizda nurghun yéngi idiyeler bar iken. Men shu yazmiliringizni oqughandin kéyin terjimilirimde siz ishletken "yumtal", "xetlitish",... dégendek atalghularni ishlettim. Imkan bolsa bashqa betlerde élan qilghan atalghu toghrisidiki yazmiliringizni Biliwal.comghimu qoyup qoyghan bolsingiz. Bu maqalilerni téximu köp qérindashlar körgen blsa dégen ümidtemen. Sizning bu izdinishingiz üchün heshqalla!

Men atalghu toghrisida siz bilen pikirlishish meqsidide Skypediki namingiz "bidarerfani" alaqidash tizimlikimge qoshiwalghan idim, emma xéli künler bolghan bolsimu sizni Intérnette uchritalmidim, siz Skypeni ishletmeywatamsiz bilelmidim. Eger ishlitiwatqan bolsingiz siz bilen Skype arqiliq Uyghurche yéngi atalghular heqqide pikir almashturushni arzu qilimen.

Hörmrt bilen,

Muhemmed Erdem

Choqqigha qaytish


Muxbir
bashqurghuchi



Tizimlatqan Waqit: Aug 30, 2004
Yézilmilar: 317

Arxip: Yek Yan 07, 2007 12:54 pm Mawzu: Chüshinishmeslik

--------------------------------------------------------------------------------

Bu yerde uqushmasliq bolghanmu qandaq? Bidarerfan ependi gumanlan'ghan pikirler méning yazmamda yoqqu? Yuqiridiki uzun maqale («Intérnéttiki Isim We Atalghular Toghrisida»)bolsa méning pikrim emes, Bétimizge yollan'ghan "Méhman" imzaliq maqale, u maqalini men peqet tehrirlep yollap qoydum.
Men herqanche qilipmu inkasimdin her yerdikiler shu jaydiki adetlen'gen chet tili sözlirini Uyghur tiligha élip kirse bolidu, dégen bisharetni hés qilalmidim. Uningda Intérnét, kompyutér atalghuliri toghrisidimu unchilik soallargha seweb bolghidek pikir yoq.

Choqqigha qaytish


Bidar-Qutlan
Hosulluq Eza



Tizimlatqan Waqit: Mar 14, 2005
Yézilmilar: 325
Orni: Qashqar
Arxip: Düs Yan 08, 2007 9:51 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

M_Erdem mundaq yazghan:
Salam Bidarerfan ependi,

Men sizning bashqa betlerdiki atalghu toghrisida yazghan yazmiliringizni oqudum. Uyghur tilida yéngi atalghularni yasash jehettiki qarashliringizda nurghun yéngi idiyeler bar iken. Men shu yazmiliringizni oqughandin kéyin terjimilirimde siz ishletken "yumtal", "xetlitish",... dégendek atalghularni ishlettim. Imkan bolsa bashqa betlerde élan qilghan atalghu toghrisidiki yazmiliringizni Biliwal.comghimu qoyup qoyghan bolsingiz. Bu maqalilerni téximu köp qérindashlar körgen blsa dégen ümidtemen. Sizning bu izdinishingiz üchün heshqalla!

Men atalghu toghrisida siz bilen pikirlishish meqsidide Skypediki namingiz "bidarerfani" alaqidash tizimlikimge qoshiwalghan idim, emma xéli künler bolghan bolsimu sizni Intérnette uchritalmidim, siz Skypeni ishletmeywatamsiz bilelmidim. Eger ishlitiwatqan bolsingiz siz bilen Skype arqiliq Uyghurche yéngi atalghular heqqide pikir almashturushni arzu qilimen.

Hörmrt bilen,

Muhemmed Erdem


Wa alaykum wassalam Muhemmed Erdem epandim.
Men sizning Skpye toghrisdiki maqalingizda Yumtal, qattal degan atalghularni ishlatkiningizni korup bekla xursan bolghan idim, bu haqta inkas yazay desam nema uchundu izdinixta biliwal toghrisidiki munaziridin kiyin biliwalning ichilish sur'iti bekla astilap katti, hatta bazide yerim kun saqlisammu echilmaydu, shunga inkas yazalmighan idim, bugun yuqarqi inkasingizni korup, bu inkas yazidighan koznekni xeli uzun saqlap andin yeziwatimen, sizning mini qollighiningizgha yana bir qetim hashqalla.
Til toghrisida uch parche maqala yazghan idim, bir parchisi Qashqar pedagogika enistitutining 2006. yilliq 3. sanida elam qilindi, bu uch parche maqalini pishshiqlap yughurup torgha qayta yollimaqchimen, shuchaghda biliwalgha qoyimen.
Skpyeni oyumde burun ishlatkan, hazir torgha ishxanidin chiqidighanliqim uchun, kompyuterimning seplimisining bekla towenlikidin ishlitelmay qaldim, nawada diyishidighan muhim gep chiqip qalsa elxetlikimge soz qaldursingizmu bolidu, Bidarerfan@gmail.com (yaki QQ:280151573 dayim ochuq emma yoshurun haletta). men yakandiki Osman qadir muallimning xizmatdishi hem xoshnisi, sizmu mini tonuysiz, biz korushken.
Hormat Bilan:
Abduxaliqjan Ablimit.

Muxbir mundaq yazghan:

Bu yerde uqushmasliq bolghanmu qandaq? Bidarerfan ependi gumanlan'ghan pikirler méning yazmamda yoqqu? Yuqiridiki uzun maqale («Intérnéttiki Isim We Atalghular Toghrisida»)bolsa méning pikrim emes, Bétimizge yollan'ghan "Méhman" imzaliq maqale, u maqalini men peqet tehrirlep yollap qoydum.
Men herqanche qilipmu inkasimdin her yerdikiler shu jaydiki adetlen'gen chet tili sözlirini Uyghur tiligha élip kirse bolidu, dégen bisharetni hés qilalmidim. Uningda Intérnét, kompyutér atalghuliri toghrisidimu unchilik soallargha seweb bolghidek pikir yoq.


Kechurung muxbir epandim, aldingizda tolimu xijilmen.
Men yuqarqi inkasni biliwalgha kirginimge uzun bolmighan, biliwalning iqtidari we tordashlarning hali bilen tonushliqim yoq ahwalda yazghanliqim uchun, aptur bilen sizni almashturup qoyuptikenmen.
_________________
Insan haman azghuchi, herbirimiz bir - birimizning yaxshi eyniki.

Choqqigha qaytish


College
Awan'gart Eza



Tizimlatqan Waqit: Mar 07, 2006
Yézilmilar: 63

Arxip: Sey Yan 09, 2007 8:33 am Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

2006-yili 12-ayning 26-küni Teywende yüzbergen yer tewreshning tesiride, Asiya-Tinch Okyan rayonining intérnét alaqiside zor derijide zerbige uchrap, torbetlerning pütünley échilmasliq ehwali yüz berdi. Hazir bu ehwallar asta-asta yaxshiliniwatqan bolsimu ehwal yenila éghir. Yapon terepning bildürüshiche, Yaponiyening sherqiy Asiya bilen bolghan intérnét ehwali yenila palech ehwalda turmaqta. Ikki kün burun Jonggu terepning bildürüshiche, 1-ayning 31-künidin burun intérnét toluq eslige kélidiken. Shunga torbetlerning toluq échilmaslighi yene dawamlishidu. Bu toghriliq Biliwal torbétimu xewer bergen idi. U xewerni bu yerdin körung: http://www.biliwal.com/GoogleTap_SG_article_1208.html

Choqqigha qaytish


Eltekin
Awan'gart Eza



Tizimlatqan Waqit: Feb 21, 2006
Yézilmilar: 52

Arxip: Düs Féw 26, 2007 4:21 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

Intérnéttiki isim we atalghular toghrisida
digen 1-yazmini yollighan muxbir ependim bolmisa undaqta kim?
Taza bir olturup qizitidighan tima iken bu!
Bu timini kichikip kürüp هejep bir qisma bop qaldim.....
Tima yollighuchi üzini bir ashkare qilsun., andin dawamliq ilmiy munazire qilili!!!!!

Choqqigha qaytish


Barlas
Tekliplik Muherrir



Tizimlatqan Waqit: Jan 20, 2006
Yézilmilar: 608

Arxip: Düs Féw 26, 2007 5:50 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

Bu Témini Estayidil Qizitip Baqamduq?

Eng axirqi qétim Barlas teripidin Düs Féw 26, 2007 5:55 pm da özgertildi, jem'iy 1 qétim özgertildi.

Choqqigha qaytish


Barlas
Tekliplik Muherrir



Tizimlatqan Waqit: Jan 20, 2006
Yézilmilar: 608

Arxip: Düs Féw 26, 2007 5:52 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

Bu témini qizitmisaq hésab emes , emma shert shuki choqum imla toghra yézilishi kérek! mende mundaq bir matériyal turidu, yeni Uyghurlar xéli qedimdila néme meqsettinkin bilmiduq, buddah nomlirini terjime qilish dawamida tékisttiki sóz yiltizi yaki túp sózni xenzuche chasa xet bilen yézip, shu sózning ( chasa xetning ) arqigha Uyghurche sóz yasighuchi qoshumchilarni qoshup yazghan , bu yerdiki xenzuche chasa xet Uyghur tilidiki isim, súpet , pé'ilning ornini élip ( shunda sózlerning rolini oynap )kelgen bolsa Uyghurchisi peqet sóz yasighuchi qoshumchilar yaki gramatikiliq terkiblerningla rolini oynighan, buning misali súpitide Biritaniye kutupxanisida saqliniwatqan Uyghurche buddah <<Abidarama Kushawardi Shashtirgha Medhiye>> ning kemtúk bir wariqi bilen Fransiye dóletlik kutupxanida saqliniwatqan << Ëtikabtiki Budsatwa>> ning kemtúk jildini tilgha élish mumkin ! Sel waqtim chiqip qalghudek bolsa shu kemtúk Uyghurche buddah nomi arisigha qandaq chasa xetke qandaq sóz yasighuchi qoshumchining qoshulghinini kórsitip ótúmen! Bu halimiz xuddiy << Prolétariyat Medeniyet Zor Inqilabi>> we uningdin sel kéyinki mezgilde we hetta hazirmu hem << Gowuyuen ben'gongtingi>> , <<Shujichuning shujisi>> , <<Aptonom rayonluq Partkom Bengongtingi>> wehakazalargha oxshiship kétemdu - qandaq ?

Choqqigha qaytish


Barlas
Tekliplik Muherrir



Tizimlatqan Waqit: Jan 20, 2006
Yézilmilar: 608

Arxip: Düs Féw 26, 2007 6:13 pm Mawzu: Re: Atalghular Toghrisida Köprek Pikir Qilayli

--------------------------------------------------------------------------------

Qazaq tilida at taqilashta ishlitilidighan amburni «kempirawuz» (momay éghizi) dep ataydu, buningdin shu saymanning shekli derhal ésimizge kélidu, bizning tilimizdiki «ambur» dégen sözning menisini kim bilidikin-tang? (méningche bolsa uning melum sima arqiliq mene uqturushi muhim emes, ishqilip ambur dégen atalghuni héchqandaq bir Uyghur esli söz menisini sürüshtürmeyla némilikini bileleydu).

Qérindash Qazaqlarning néme deydighanliqini bilmeymen , emma ularda at taqilaydighan tómúrchi barmidu ? kichikimde bir tughqinim bolidighan , tómúrchi kishi idi, ózimu zor kishi idi , En'gliyilik Robért Shaw dégen kishi Ataliq Ghazi ( Yaqubbeg) dewride Hindistandin Kashigheriyege kélip Guma, Qarghaliq , Yarkentlerge kelginide shu yerlerdiki Uyghurlarni " Bu yurtning ademlirini kórúp shu kúnlerdiki Amérika Prézidénti Linkolinni eslep qaldim " dégen sóz ésimge kélip qaldi , U tómúrchi tughqinim xuddiy hazirqi Amérika Prézidénti Jorji Bushqila oxshaydighan adem idi , da'im oynawatqan yérimizdin chaqiriwélip bazghan soqturatti yaki at taqilawatqinida " Taqini éliwet , miqni éliwet , qisqachni éliwet'' deytti, shundaq ésimdiki, qisqach dégini at taqilighanda atning eslide bar bolghan kona taqisining miqini qisip sughuriwalidighan hazir biz ambur dep yúrgen eswabqa oxshaydighan , we yene pútúnley oxshapmu ketmeydighan nerse idi , shuninggha qarighanda tilimizda amburni qisqach dések kérek ?

Choqqigha qaytish


Muxbir
bashqurghuchi



Tizimlatqan Waqit: Aug 30, 2004
Yézilmilar: 317

Arxip: Düs Féw 26, 2007 6:51 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

Tömürchilikte qizitilghan tömürni qisip sendel üstige élishta ishlitilidighan qisquchni «qisqach» dep qoyatti, ya bu yerlik shéwimu qandaqkin, buni éniqlap baqmidim, bu «qisqach» bilen mix yulghili bolmaydu, mexsus qiziq tömürni qisip élishqila ishlitilidu. Mix yulidighini yenila ambur déyilgini yaxshidek turidu. Bu sözning kélip chiqishi heqqide mulahize yürgüzüp baqmayla men yuqirida misal alghan sözning igisidek guman qilmayli. Tehlil qilip baqayli.

Eng axirqi qétim Muxbir teripidin Düs Féw 26, 2007 7:06 pm da özgertildi, jem'iy 1 qétim özgertildi.

Choqqigha qaytish


Bidar-Qutlan
Hosulluq Eza



Tizimlatqan Waqit: Mar 14, 2005
Yézilmilar: 325
Orni: Qashqar
Arxip: Düs Féw 26, 2007 6:53 pm Mawzu: Re: Atalghular Toghrisida Köprek Pikir Qilayli

--------------------------------------------------------------------------------

Barlas mundaq yazghan:

........... shuninggha qarighanda tilimizda amburni qisqach dések kérek ?

Untulup kiteyla digen teweruk yaxshi sozdin birni isimizge salghanliqingiz uchun sizge heshqalla, kichikimde anam tonurda nan yaqqanda otni qisidighan eswapni bezide qisqach dise, bezide lexshigir deyti, men dadamning taghisidin bu ikki oxshash bolmighan sozning oxshash birnersinge ishlitilidighanliqigha qizziqip sewabini sorisam, mundaq chushandurgen idi: lexeshigir digen soz parische soz, lexhse ot degen bolidu, gir tutquch digen bolidu, jahangir digenmu jahan tutquchi digen bolidu, qisquch digen uyghurche soz, qisidighan nersa digenlik bolidu dep chushandurgen idi, emaliyattimu ambur qisish, mijish rolini otaydighan, yerlik qisquchning teraqqiyat dawami bolsa kerak, epsus, bizning qaysi bir dewirda bolmisun ziyalilirimiz tilni buzushning awangartliridin bolup keptu, hazirmu bu hal xeli ighir halda dawam etmakte.
otken yili bir ay dawamliq terbiyege birip qaldim, kompyutir dersi otken oqutquchi atalghularni putunley xenzuche aldi, kongji mianben, jomian, yingpen, ruanpen,.... digendek atalghular bilen ders otti, konglum qattiq yerim boldi, bir saet dersni bek testa toshquzup, demilishte oqutquchigha atalghularni qeliplashqan, olchemlik tilda sozleshni eytsam, xenzuche materiyalnila korup, adetlinip qaptimen deydu, ders anglighan nurghun oqutquchilar texi kompyutir oginip baqmaptiken, bularmu shundaq ugensa, oqughuchilirigha shundaq ogitidu, netijide birning kasapiti minggha bolidu. shundin kiyin mundaq yekunge keldim:
"Oqutquchi ana til qanitining omurtqisi"
_________________
Insan haman azghuchi, herbirimiz bir - birimizning yaxshi eyniki.

Choqqigha qaytish


Bidar-Qutlan
Hosulluq Eza



Tizimlatqan Waqit: Mar 14, 2005
Yézilmilar: 325
Orni: Qashqar
Arxip: Düs Féw 26, 2007 7:11 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

Muxbir mundaq yazghan:
Tömürchilikte qizitilghan tömürni meqsettiki shekilge keltürüsh üchün qisip sendel üstige élishta ishlitilidighan qisquchni «qisqach» dep qoyatti, ya bu yerlik shéwimu qandaqkin, buni éniqlap baqmidim, bu «qisqach» bilen mix yulghili bolmaydu, mexsus qiziq tömürni qisip élishqila ishlitilidu. Mix yulidighini yenila ambur déyilgini yaxshidek turidu. Bu sözning kélip chiqishi heqqide mulahize yürgüzüp baqmayla men yuqirida misal alghan sözning igisidek guman qilsaq bolmaydu. Tehlil qilip baqayli.

Miningche ambur biz uchun yiqinqi zamanning mehsuli, qisquch ata - bowillirimizgha uzaq zamanlardin biri hemra bolghan qoral, bizge ambur kirishtin burun ashu qisquchlar qisish, mijish we yulush xizmetlirini bijirmigen bolsa bijingdiki ashu xan sariyini qandaq putturer bolghiyti? belkim tarixi teweruklirimizning ichide ambur shakillik ashundaq qisquchlarmu bolmighan bolsa shu qisquchlarnimu yasiyalmas bolghiyti.
men ambur digen sozni ishletmayli dimekchi emasmen, bundaq disemmu aqmaydu, likin amburgha oxshash yena yingi nersiler kirgende bizde qisquchqa oxshash atalghulirimiz bolsila "bekqisquch yaki chingqisquch we yaki qisiquch,..." digendek atalghular bilen atisaq _ dimekchimen.
_________________
Insan haman azghuchi, herbirimiz bir - birimizning yaxshi eyniki.

Choqqigha qaytish


Barlas
Tekliplik Muherrir



Tizimlatqan Waqit: Jan 20, 2006
Yézilmilar: 608

Arxip: Düs Féw 26, 2007 7:41 pm Mawzu:

--------------------------------------------------------------------------------

«Abidarma kushawardi shashtirgha medhiye»ning bu kemtük bétide jem'iy 13 qur Uyghurche xet bolup, Uyghurche qur ichige 127Xenzuche xet qisturup yézilghan. Xenzuche xetler bilen Uyghurche xetler ulap yézilghan bu kemtük bette Xenzuche xet terjimisiz bolup, Uyghurche jümlining ayriwetkili bolmaydighan terkibiy qisimi bolghan, yeni Xenzuche xetning arqisigha Uyghur tilining gramatika terkibini ulap yazghan, bundaq tékistte Xenzuche xet Uyghur tilidiki isim , tüp söz qatarliqlarning rolini oynighan, Xenzuche xetning keynige ulap yézilghan Uyghurche xet bolsa ashu isimning keynige ulan'ghan qoshumche yaki köplükning rolini oynighan, beziliride almash isim tewelik qoshumchisi we süpet yasighuchi terkibler qatarliq gramatikiliq yaki söz yasighuchi qoshumche terkiblerning ornida kelgen. Mesilen, (ikkinchi qur) *病__ tag, buyerde bu xenzuche xet uyghur tilidiki«saq,saghlam»dégen söz yiltizining ornida kelgen(shu kemtük yazma yadikarliqning 2-qurida); *_ lar, (4-,9-Qurda), bu xenzuche xet «yiltiz»dégen sözning ornida kelgen; Yene mesilen 良药-tag(4-qur), *愧-ta (6-qur), 相应-intin (6-,13-qur), 水-tin (7-qur), 色-li (7-qur), 心-taki (7-qur), 喻-I (10-qur), 毒药-tag(10-qur), *记-ning(13-qur), *起-si(13-qur) qatarliq xenzuche xetler tékistte uyghur tilidiki söz yiltizi yaki tüp sözning ornini alghan, bu xetler ipadiligen mena uuyghur tilidiki sözning ipadilimekchi bolghan menasi bilen oxshash, démek, Xenzuche xetler shekil we gramatikiliq iqtidar jehette Uyghur tili bilen zich munasiwette bolghan. Bu kemtük yazma yadikarliq bétidin shuni bayqaymizki, Uyghurlarning Xenzuche xetlerge Uyghur tilidiki söz yasighuchi yaki gramatikiliq terkiblerni qoshup yézish tehlili hazirqi zaman Türk tilshunasliqining tüp prinsiplirigha uyghun.Yene mesilen, Pélliot saqlighan yadikarliqlar ichide bir parche Uyghurche «istiqamettiki Budsatwa»ning kemtük jildi bolup, hazir Fransiye dölet kutupxanisida saqlanmaqta, uning herbir bétide oxshashla Uyghurche qurlar arilirigha Xenzuche xet qisturup yézilghan. Biz yuqirida tilgha alghan«abidarma kushawardi shashtirgha medhiye»ge oxshashla tékisttiki Xenzuche xetlerning héchqandaq Uyghurche terjimisi yoq bolup, Uyghurche jümlilerning ayrilmas terkibi qilin'ghan, Xenzuche xetlerge ulap yézilghan Uyghurche xetler Uyghur tilining gramatikiliq yaki söz yasighuchi qoshumchiliri terkibi bolghan, Xenzuche xet Uyghur tilidiki isim yaki péil qatarliqlarning söz tomuriliq rolini oynighan.