PDA

View Full Version : J K P nin Urumchi weqesidiki 8 Hataliqi



Uyghur Bala
22-07-09, 16:27
Hitay yazghan maqale iken. chet'eldiki hemme qerindashlarning hittayche bilip ketmeslikini nezerge elip hittaylarning nime dewatqanliqini bilip beqish we paydilinip beqishi uchun uyghurchigha terjime qilip qoydum.
************************************

J k p ning ürümchi qirghinchiliqidiki sekkiz xataliqi
Ürümchi qanliq weqesi heqqide j k p élan qilghan eng yéngi sitatistika melumatida 184 ademning ölgenliki, mingdin artuq kishining yaridar bolghanliqi éyitilidu. Emma chet’ellerdiki uyghur teshkilatlirining qarishiche bu sanliq melumat saxta bolup, 600 – 800 giche ademning ölgenliki algha sürilidu. Xelq’ara axbarat sahesimu junggo da’iriliri élan qilghan sanliq melumattin gumanlinip kelmekte. Nimila bolmisun 184 adem ölgen iken, bu shübhisizki zor qanliq weqe hésaplinidu. Dunyani zil zilige salghan koriyidiki guangju qirghinchiliqida hayatidin ayrilghanlarning 166 ikenliki axirqi hésapta muqimlashturulghan idi. Bu qétimqi ürümchi weqeside ölgenlerning sani guangju weqesidikinmu zor boldi.
Haziz bu ishlarning yüz berginige ikki hepte bolup qaldi. Herqaysi tereplerdin kelgen xewerlerge qarighanda bundaq zor qanliq weqening kélip chiqishi we shunche köp ademning hayatidin ayrilishida xu jintaw bashchiliqidiki hakimiyet mes’uliyetni üstige élishi kérek. J k p bu mesilini hel qilishta az dégende töwendikidek sekkiz chong xataliq yaki jinayet sadir qilghan.
1-xataliq: shinjang weqesining piltisi buningdin burun guangdongning shawguen shehridiki uyghurlarning tayaq yep ölüsh weqesidur. Eyni waqitta torlarda shu jaydiki oyunchuq zawutida ishleydighan uyghurlarning xenzu qizigha basqunchiliq qilghanliqi, shunga xenzularning qozghilip zawuttiki uyghurlarni edeplep qoyush lazimliqi, shu arqiliq adaletni jari qildurush kérekliki heqqidiki ighwa köplep tarqalghan. Mezkur zawutta yigirme mingdek ishchi bolup, ularning köp qismi xenzular bolghan. Uyghurlar aranla sekkiz yüz bolup, ularning köp qismi qizlar iken. Uyghurlar elwette bunche köp ademge teng kélelmeydu-de. J k p ning éytishiche, ikki uyghur tayaqtin ölgen, 120 adem yarilan’ghan(uyghurlar yaridar bolghanlarning üchtin ikki qisimni teshkil qilidu). Kishini gumanlanduridighini shuki, shawguende shinjangliqlarning xenzu qizigha basqunchiliq qilghanliqi heqqidiki ighwa tarqalghanda j k p ning shawguendiki tarmaqliri néme üchün derhal bu ishni bir yaqliq qilmidi? Eger rastinla "basqunchiliq" weqesi yüz bergen bolsa, qaysi millettin bolushitin qet’inezer qanun boyiche jazalinishi kérek. Ege bundaq ish yoq bolsa, bolupmu "millet" mesilisige taqishidighan bundaq nazuk mesilige chétilidighan ish tursa buni derhal éniqlap, netijisini élan qilish kérek idi. Gerche bu shanggangliq sodigerning zawuti bolsimu yigirme mingdek ishchi-xizmetchisi bar bir zawutta "ishchilar uyushmisi", " partiye teshkilati" dégendekler choqum bolidu. Undaqta ular bu waqitta nege ketti? Néme üchün bir pütün uyghurlarning izzet – abroyigha taqishidighan, milletler ara qarshiliq yaki toqunushlarni keltürüp chiqiridighan mushundaq bir nazuk mesilige qarita héchqandaq tedbir qollanmidi?
Hazir shawguendiki saqchilar ighwa tarqatquchi (ashu zawutning sabiq ishchisi bolup, zawutqa bolghan öchmenliki tüpeylidin torda ighwa tarqatqan) ni qolgha aldi. Tordiki ashundaq bir yazmini körüpla shu yerdiki xenzularning uyghurlarning üstige kelkündek tashlinishi, körgenla uyghurni ur-ur qilishi ashu xenzularning qilchilikmu qanunchiliq közqarishi yoqluqini bildüridu. Téximu ochuqraqi bu xuddi amérikidiki ü k partiyesi muritlirining aq tenlik bir qizning qara tenlikler teripidin basqunchiliqqa uchrighanliqini anglighan haman kochigha chiqip zorawanliq qilghanliqidekla bir ish. Qaysi millet bolushtin qet’inezer hemmisidila basqunchiliq jinayiti yüz béridu. U xildiki "bizning millettin bolghan qizgha bashqa millettin bolghan kishining basqunchiliq qilishigha bolmaydu", emma "bizning millettin bolghan erkekler némila ish qilsa bolidu" deydighan tepekkur usuli qebih irqchiliq, iptida qebiliwazliq sheklidiki pikir qilishtur.
Xenzularning bu qétim uyghurlargha qilghini junggoluqlarda yéqinqi yillardin buyan bash kötürgen milletchilik xahishi bilen munasiwetlik. Olimpik musabiqisini ötküzüsh, j k p da’irilirining tetür teshwiqatliri qatarliqlar nurghunlighan xenzularning milletchilik hissiyatining jush urushigha küchlük hemdem boldi. Shawguendiki xenzularmu "biz dégen xojayin" dégen idiyede "bizning déginimiz hésap", " ashu shinjangliqlarni edeplep qoyush kérek" dégendek irqchiliq zorawanliqi xiyalida boldi. Shinjangliqlar xenzu qizgha basqunchiliq qilghan bolsa , xenzularmu bashqa milletlerning qizlirigha basqunchiliq qiliwatmamdu? Bunche zor junggoda oxshimighan milletlerge chétilidighan jinayetler yoq emes. Emma héchqachan "ortaq ghezep" ichide bashqa millet jinayetchilirini dumbalap baqmighan xenzular bu qétim néme üchün aq qarini sürüshte qilip olturmayla körgenla uyghurni dumbalaydu? Bu xil özgirish yéqinqi yillardin buyan junggoluqlarning milletchilik xahishining yuquri kötirilishi arqisida kélip chiqqan irqiy top elachiliq tuyghusi bilen zich munasiwetlik. Meyli qandaq xahish yaki tonush bolsun shawguen da’iriliri bu ish yüz bergende bu ishni qongining qétighimu élip qoymighan. Buning bilen biz körüwatqandek shunche köp ademning ülüp kétishi kélip chiqqan. Bu j k p ning birinchi xataliqi.
2- xataliq: xenzularning uyghurlarni ur-ur qilishi besh sa’ettin artuq dawamlashqan. Néme üchün j k p da’iriliri bu ishni öz waqtida tosmidi? Shawguenning nopusi üch milyon bolup, béyjing yaki shangxeydek undaq chong we murekkep sheher emes. Némishqa yerlik jama’et xewpsizlik organliri tézdin kélip bundaq zor kölemlik zorawanliqni cheklimidi? Hazir dégen "yanfon" dewri. Yene kélip guangdongdek bunche tereqqi qilghan yerde hemmila ademde birdin yanfon bar. Shundaq turuqluq néme üchün yerlik j x organliri bu ishtin xewer tapmidi? Némishqa mushundaq zor qanliq milliy toqunush shunche uzun dawam qilalidi? Eger buni shawguendiki j k p da’irilirining byurikiratliqidin bolghan dése, u chaghda ular éghir mes’uliyetsizlik jinayiti ötküzgen bolidu. Eger körüp turup körmeske salghan bolsa, chong xenzuchiliq idiyisini chiqish qilip turup xenzularning "uyghurlarni edeplep qoyushi" gha süküt qilghan bolsa u halda bu irqi kemsitish bolidu. Shundaqla gitlérning natsistchilirigha oxshash addiy puqralarning qoli arqiliq irqiy basturush yürgüzgen bilen oxshash bolidu.
3-xataliq: shawguendiki qanliq weqedin kéyin j k p da’iriliri ochuq ashkara halda, toghriraqi merdanilik bilen otturigha chiqmidi, shundaqla ashu qétim ish térighan xenzularni jazalimidi. Bu ishning shinjangdiki uyghurlargha körsitidighan tesiri, kelgüsidiki toqunaqliri heqqide oylinip körmidi. Yaki bilgen bolsimu bu ishqa pütünley sel qaridi. Shawguendiki yuquri derijilik tarmaqlarning xenzulardin bolghan mes’ulliri éhtimal uyghurlargha bolghan irqiy kemsitish pisxikisi tüpeylidin uyghurlarning ölüp kétishini, uyghurlarning kolliktip halda dumbalinishini qandaqtur bir adettiki ish qatarida körgen bolsa kérek.
4-xataliq: bu asasliqi j k p ning shinjang komitiétide, bolupmu shinjangdiki partkom sékritari wang léchuende körüldi. Uyghurlarning shawguende dumbalan’ghanliqi heqqidiki bir qatar körünüshler tézdin you tubé gha chiqirildi. Buni körgen herqandaq bir uyghur ghezeplenmey turalmaydu. Beziler ashu körünüshlerning astigha "hemmila yer uyghurlarning qéni bilen boyaldi", "san-sanaqsiz xenzular uyghurlarni qoghlap yürüp uriwatidu, hetta uyghur qizlarnimu uriwatidu" dégendek xetlerni yézip qoydi. Yerge yéqilghan adem midir sidir qilmay yatsimu yene kélip kalteklesh, tépish, esebiylerche qiqas sélish, "téxiche ölmeydighu" dep towlashlar közge mana men dep chéliqip turidu.
Shawguendiki qanliq weqe j k p hakimiyetni qolgha alghandin kéyin shinjangning sirtidiki uyghurlarning xenzular rayonida chetke qéqilishidiki eng zor weqe hésaplinidu. Emma j k p ning shinjangdiki eng aliy rehbiri bolghan wang léchuen xuddi héch ish bolmighandek öz ishini qilip yüriwerdi. Bu weqening pütkül uyghurlarni derghezepke salidighan mudhish bir weqe ikenlikini qilche xiyaligha keltürmidi. Bu ishta eslide j k p qattiq qol bolup, ish térighanlarni jazalighan bolsa shinjangdiki uyghurlarning qaynap téship turghan gheziwi peskoygha chüshken bolatti. Emdilikte shu nerse éniq boldiki, wang léchuen we j k p ning shinjang komitéti bu ishtin burun héchqandaq "sewep qilish, aldini élish" dégendek ishlarni qilmighan. Wang léchuen qatarliqlar néme üchün xizmette bunche mes’uliyetsizlik qilidu? Éhtimal bu xizmettiki mes’uliyetsizlik bolmisa kérek. Belki shawguendiki kompartiye emeldarlirigha oxshash uyghurlargha bolghan irqiy kemsitish xahishi muhim orunni igelligen. Netijide xenzularning uyghurlarni bozek qilghanliqini adettiki bir ish dep oylighan. Chünki yigirme- ottuz yildin buyan xenzular az sanliq milletlerni kemsitip bozek qilip kelmekte.
5- xataliq: shawguendiki qanliq weqe yüz bérip on kün’giche ghezepke tolghan keypiyat shinjangdiki uyghurlarning arisida ewj alghan, alaqidar élxetler we torlarda bu heqtiki uchurlar keng tarqalghan. 5- iyul küni ürümchide namayish bolidighanliqi heqqidiki xewer burunla herqaysi torlarda we bloglarda yer alghan. Emma wang léchuen bashchiliqidiki byurikiratlar pütünley bixut halette yüriwergen. Shinjangda shunche uzaq wezipe ötigen partiye sékritari (hazirghiche uda üch qarar sékritar bolghan, 14 yil sékritar bolghan) mushundaq milliy toqunush weqesige mushu derijide sel qarighan. Özi sorawatqan bir rayonda shundaq zor bir weqe chiqish aldida tursimu buni qilche sezmigen. Buni peqet choshqilargha oxshash kalwa kompartiye emeldari dep teswirleshke bolidu. Mushu qéitmliq zor weqede wang léchuenning körsetken ipadisi kishilerge j k p emeldarlirining sapa , sewiye jehette qanichilik ikenlikini yene bir qétim namayen qildi.
6- xataliq: on mingdek uyghur amma ürümchidiki xelq meydanigha yighilip shawguende öltürülgen uyghurlar üchün naraziliq namayishi ötküzgende wang léchuen qatarliqlarning birinchi bolup qilghan ishi xelqqe teselli bérish, nesihet qilish, uyghur ammisining ghezep- nepritini chüshinish, amal bar weziyetni yumshitip uyghurlarning keypiyatini peskoygha chüshürüsh bolmastin derhalla eskerlirini bashlap chiqip xelqni basturiwétish boldi. Shuningdin kéyin yüz bergen uyghurlarning xenzulargha hujum qilish weqesi eger rast bolsa oxshashla hamaqetliktin bashqa nerse emes. Emma hazir muhim nuqta shuki, barliq uchur wastilirini kompartiyening kontrolluqida. Shinjangdiki uyghurlar xenzularning shawguende uyghurlarni dumbalighanliqigha ghezeplinip namayish arqiliq özlirining gheziwini ipadiligen, emma hökümet buni qoral küchi arqili basturmaqchi bolghan. Shuning bilen uyghurlar ghezeplinip biz körgen adem ölüsh weqeliri yüz bergen. Shunga melum menidin alghanda buni wang léchuen bashchiliqidiki j k p ning kalwa, yawayi siyasitining qebih netijisi dep qarashqa bolidu. Yene kélip uyghurlar qozghalghandin kéyin milliy toqunush kélip chiqidighanliqinii, bu toqunushta xenzu xelqining hayati we mal- mülkige xewp- xeter yétidighanliqini wang léchuen qatarliqlar esla oylap yetmigen. Buning aldini élish üchün birer charimu körmigen. Shuning üchün wang léchuen qatarliqlar shu yerdiki xenzularning hayatigha képillik qilalmighanliqqila emes, shunche köp uyghurlarning ölüp kétishigimu mes’ul bolushi kérek. Ürümchidiki qanliq weqede ölgenlerning xenzu yaki uyghur bolushidin qet’inezer asasliq jawapkarliq wang léchuende.
7-xataliq: ürümchidiki qanliq weqedin kéyin j k p ning qilghan birinchi ishi derhal xewerni qamal qilish boldi. Amérikidin ürümchige urulghan téléfonlar birdek mangmidi. Ürümchidiki kishilerning éytishiche, shu yerdikilerning yanfon alaqisimu késip tashlan’ghan, barliq torlar toxtitilghan, "uyghurbiz" tor bétining qurghuchisi qolgha élin’ghan. J k p ning bu xildiki xewerni qamal qilish usuli 20 yil awalqi tyen’enmén weqesi we ötken yilidiki lasa weqesidin héchqandaq perq qilmaydu. Bular shuni chüshendüriduki, ularning yürigi pok-pok, qorsiqida aghriq bar. Meqset ishning heqiqiy ehwalini yoshurush. Eger ehwal rastinla j k p teshwiq qilghandek bir qisim uyghurlarning "urush, chéqish, bulash, ot qoyush weqesi" bolsa néme üchün gherp muxbirlirining shinjangda erkin ziyaret qilishigha yol qoymaydu? Xelq’arada téximu zor nopuzi bolghan bu axbarat wastiliri ishning "heqiqiti" ni ashkarilighan bolsa (mesilen, j k p dégendek) bu béyjing da’irilirige téximu paydiliq bolmasmidi? Junggo hökümiti buningdin néme üchün qorqidu? Buning birdin bir mümkin bolghan jawabi shuki, bu weqede j k p xuddi tyen’enmén weqesi we lasa weqesige oxshash yene bir qétim yalghan- yawdaqni toquwatidu.
8- xataliq: zor kölemlik qan tökülüshtin kéyin qanche ademning ölgenlikimu jakalanmastin j k p ning shinjangdiki eng aliy rehbiri wang léchuen qanliq weqening mes’uliyitini biraqla sirtqa artip qoyup, qandaqtur "amérikidiki uyghurlarning rehbiri rabiye qadir kishilerni küshkürtup mushu weqeni keltürüp chiqarghan" dep gep tarqatti. Bu xuddi iraqning öktichi terep qilghan namayishni gherp elliri küshkürtken, déginidekla bir ish. Mustebitlerning qilidighini da’im biri- birige ashu derijide oxshap kétidu.
Rabiye qadirning amérikidiki salahiyitini we ehwalini az-tola bilidighan kishilerge sir emeski eger rabiye qadirning ashundaq zor tesir küchi bolidighan bolsa shinjang alliqachan j k p ning alqinidin chiqip ketken bolatti. Bu op- ochuqla wang léchuenning mes’uliyiti. Eger mes’uliyetni sirtqa artip qoymighanda, ichki qisimda bu mes’uliyetni üstige alidighan biri bolushi kérek bolidu. U chaghda bu adem wang léchuen bolup chiqidu. Emma wang léchuen bu ishta tolimu qebihlik qildi. Shinjangning ehwalini az-tola chüshinidighan gherp mutexessisliri u jaydiki uyghurlarning j k p ning mustemlike hökümranliqigha, bolupmu chong xenzuchiliqtek irqiy kemsitish siyasitige alliqachan taqiti taq bolghanliqini yaxshi bilidu. Shuning üchün ürümchi weqesini peqet bu ishning muqeddimisi, déyishkila bolidu.
Undaq bolsa bu muqeddimedin kéyin qandaq bolidu? Xenzular we uyghurlar üchün az dégende mundaq ikki xil ehwal bolushi mümkin:
Uyghurlargha nisbeten éytqanda, ularning naraziliq namayishi j k p armiyisi teripidin qanliq basturiwétildi (bir ming nechche yüz adem qolgha élindi). Ishlar qarimaqqa izigha chüshti we jemiyet tinjidi. Emma bu tinjishning keynige yoshurun’ghini téximu chongqur, téximu küchlük bir ghezepning uyghurlar arisida yamrishi we yalqunjishi boldi. Uyghurlarning milliy topluq chüshenchisi we musteqilliq chüshenchisi ilgiriki herqandaq waqittikidin kücheydi. Xuddi bir uyghur alim bu weqe "bizning tepekkurimizni pütünley özgertti" dep éytqandek boldi. Bu ish uyghur puqraliri arisidila emes, uyghur larning zekiyliri (kadirliri) arisidimu chongqur tesir qozghidi. Eyni waqitta men türkiyede ürümchi sheherlik edebiyat- sen’etchiler birleshmisining sabiq re’isi, balilar yazghuchisi, shinjang musteqilchiliri teshkilatining bash katiwi ablikim bilen körüshkende u achchiq qilip:" j k p bizni milliy bölgünchi unsurlar, térorchi unsurlar dep eyipleydu. Emma ularning özliri xelqimizni öltüriwatidu, balilirimizni urup qiynawatidu. Mana ashular dölet téroristliridur. Hazir bizde pichaq söngekke yetti. Bizge qarshiliq körsitishtin bashqa héchqandaq chare qalmidi. Haman bir küni uyghurlar bilen junggoluqlar arisida zor qan tökülüsh weqesiq yüz béridu" dégen idi. Bu xil keypiyat ürümchi weqesining basturiwétilishi bilenla toxtap qalmaydu, eksiche téximu zor, téximu dehshetlik, téximu shiddetlik bir meydan weqening kélip chiqishigha sewep bolidu.
Xenzulargha nisbeten éytqanda, ular shinjangda özlirini toluq bixeter, dep éytalmaydu. Bolupmu musulman döletliride yashaydighan we ishleydighanlirining bixeterliki tehditke uchrishi mümkin. Junggoda xenzular mutleq köp sanliq bolghan bilen, dunyaning bashqa jaylirida ular yenila az sanliq. Aljiriyide ellik ming xenzu ishchi ishleydu. El qa’ide teshkilati junggoluqlargha hujum qilip uyghurlar üchün qisas alidighanliqini jakalidi. Türkiyede köpligen xenzular bar, ularning haliti téximu chataq. Bu xildiki udul kelgenni ayrip olturmay bigunah kishilernimu qoshup öltürüsh térorchilarning mentiqisige oxshap kétidighan bolup, uninggha süküt qilishqa we qobul qilishqa bolmaydu. Emma qandaqla bolmisun bu qétimqi ürümchi weqesi bu xildiki ehwallargha sewep bolup qélishi mümkin: xenzularning dunyaning herqaysi jayliridiki bixeterliki j k p ning dötlükining qurbani bolup ketti. Amérikining "nyo york waqti" gézi ürümchi qirghinchiliqini xewer qilghanda

Unregistered
22-07-09, 18:27
Rehmet sizge.

Unregistered
22-07-09, 19:39
Muxu makalining esli manbesini yeni Hittayche nushisi kaysi bette elan kilinghan, xuni yezip koyghan bolsingiz yahxi bolatti. aldin rehmet.

Unregistered
22-07-09, 20:01
bu makala birkancha yarda bar ikan

http://www.peacehall.com/forum/200907/boxun2009a/79815.shtml

http://www.epochtimes.com/gb/9/7/19/n2594645.htm

Unregistered
23-07-09, 13:23
Bu makala yahshi yiziliptu. buni bir pakit suputide paydilansak bolidiken. Terjume kilghan kirindishimgha rehmet. Yahshi terjume kilipsiz. Bolsa Turkchigimu terjume kilip gizitke bersek yahshi bolidiken dep oylap kaldim.