PDA

View Full Version : Hitay-Kanada munasiwetliride Kishilik Hoquq



M.Tohti
02-09-05, 00:20
Hitay-Kanada munasiwetliride Kishilik Hoquq

Hitay Reisi Hu Jintao, ozining shimaliy Amerika’gha qaratqan sayahitining bir bolumide Kanada’ni ziyaret qilmaqchi boliwatidu. Kanada we Hitayning ahbarat wastiliri bergen hewerlerge qarighanda Hu’ning bu qetimqi Kanada’gha qaratqan ziyaritide muzakire qilidighan mohim timilar asasen oz-ara soda, meblegh selish, kishilik hoquq we mediniyet almashturush digendek mezmunlarni oz ichige alidu.
Hitay’ning , Amerika’din qalsila Kanada’ning 2- tijariy shiriki bolghanliqidek riyalliq bu qetimqi ziyaretning koprek ikki dewlet arisidiki tijaretni kucheytish, oz ara meblegh selishni righbetlendurush qatarliqlargha qaritilidighanliqini, kishilik hoquq heqqidiki muzakirelerning bolsa nahayti nazuk we kichik salmaqtiki “yuzge selish”tin nerigha otup kitelmeydighanliqining uchurini bermekte.

Shundaqtimu, Hitaydiki kishilik hoquq depsendilirige qarshi bir awaz bolush sherti astida bir arigha jem bolup paaliyet elip beriwatqan Hitay Kishilik Hoquq teshkilatlar Birligi(Uyghur Kanada Birleshmisi, Tibet Kanada Komitit, Kechurum Teshkilati, Kanada Ishchilar Uyushmisi, Asiya Hizmetchiler Birligi, Hoquq we demokratiyeni ilgiri surush Fondi, Falungong murtliri teshkilati, dimokratik Hitay teshkilati we Kanada Yazghuchilar Birleshmisi) hazirdin bashlap, Hu Jintao’ning Kanada’gha elip barmaqchi bolghan resmi ziyariti bashlinishtin burun, bir arigha kelip we muzakiriler elip berip, Hitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisini Kanada hokumitining kuntertiwining eng bashtiki maddisi arisigha qisturush uchun paaliyet elip beriwatidu.
Bu mezmunlar heqqide tohtilishtin burun, Kanada we Hitay arisidiki tijariy munasiwetlerge qisqiche koz etishqa toghra kilidu.

1-Hitay-Kanada arisidiki Soda we meblegh selish sahasi.

Kanada we Hitay arisidiki tijaret sahaliri asasen nifit we tebiy gaz yeni Inirgiye sahasi, kan mehsulatliri, yuquri tehnikiliq tijariy kilishimliri, tomur yol we tash yol qurulushi uchun eghir tiptiki mashinisazliq uskiniliri we kunduluk istimal boyumliri bazirigha bolghan igidarchiliq qatarliqlarni oz ichige alidu. Dimekki Hitay Reisi Hu Jintao’ning Kanada bilen bolghan tijaritining sahasi helila keng bolup, her ikki dewlet uchun her bir soda turlirining igelligen orni ohshimaydu.

Kanada’ning 2-chong tijariy shiriki bolghan Hitay yeqindin buyan Kanada’ning Inirgiye(Nifit we tebiy Gaz), yuquri tehnika we kan mehsulatlirigha yeqindin koz tekish bilen, yene bir tereptin Kanada’ning istimal boyumliri baziridiki bazaar igidarchiliqini yukseldurushke terishiwatidu.
Gerche Hitay’ning Kanada’ning inirgiye we Kan mehsulatliri shirketlirige bolghan qeziqishi tehi yengi bolsimu, basqan musapisi helila chong hisaplinidu.
Hitay yeqinda merkizi Kanada’ning Calgary Shehrige jaylashqan Petro Kazakhstan nifit shirkitini setiwilish uchun mezkur shirket bilen anglashti we bu shirketni ozige otkuzuwilish uchun Pay chek igilirining eng ahirqi maqulliqini saqlawaitidu.
Yene bir tereptin Kanada’ning otturahal Nifit shirkiti bolghan Husky Energy bilen bolghan setiwilish sohbetliri bolsa dawamlishiwatidu. Eger bu shirketningmu Hitaygha setilishi riyalliqqa aylansa, Kanada nifit shirketliri yalghuz Kanada tupraqliridikila emes, belki mezkur shirketlerning dunyaning herqaysi jayliridiki nifit we tebiy gaz sahalirining bashqurulishimu hitaygha otken bolidu.
Yeqinda Kanada’diki eng mohim mitallorgiye qezish we pishshiqlap ishlesh shirkiti bolghan Noranda’ning hitaygha setilishi Kanada’da qozghalghan kuchluk jamaet pikri bilen emelge ashmidi. Chunki Hitayning bu shirketni setiwilishidiki meqsetning eslide Kanada shirketlirining kan mehsulatlirini qedirip echishta ishlitiwatqan ilghar tehnikilirini oghurlash ikenliki ashkarilinip qaldi. Likin shundaqtimu Hitaylarning Kanada’ning tebiy bayliqlirigha bolghan qiziqishi bolsa barghansiri kuchiyiwatidu.

Kanada’ning Hitay bilen bolghan Tijaritidiki eng eghir turler bolsa Hitay’ni ihtiyajliq bolghan yuquri tehnikiliq nazaret qelish uskiniliri bilen teminlesh (Nortell Shirkiti Hitay biheterlik organliri kirek bolghan yuquri tehnikiliq nazaret uskinilirini Hitaygha satidu), Hitayning magnitliq relis tiz sur’etlik tomur yol we adettiki tomur yol qurulishi(Bombardie shirkiti Shanghai’din bashlap yasalmaqchi bolghan hitaydiki tunji qetimliq tiz sur’etlik poyiz qatnishi we Qinghai-Tibet tomur yolining yasilishini koture aldi) , Hitayning ihtiyajigha jawap birelmeywatqan yuquri sur’etlik mashina yollirining yasilishi uchun kireklik bolidighan eghir tiptiki mashina uskinilirini Hitaygha setish we shundaqla Hitay’ning Kan mehsulatlirini we Inirgiyelirini tehimu unumluk echish uchun zorur bolghan yuquri tehnikilarni Hitaygha teminlesh qatarliqlardin ibaret.
2002-yilidiki Kanada Bash Ministiri Jean Cretien’ning Hitaygha qaratqan resmi ziyaritide Hitayning tomur yol we yuquri sur’etlik auto-yol qurulishigha munasiwetylik halda ikki dewlet arisida 5.5 milyart dollarliq soda kilishimi imzalanghan idi.
Hazir Hitay hokumitige baghliq dewlet shirketliri, Nifit we Tebiy gaz bayliqlirini tiz sur’ette echish uchun, serp qelinghan pulning kozige qarimastin, hetta bezide bazaar bahasidin yuquri bahada bolsimu chet’el inirgiye shirketlirini setiwiliwatqan bolsa, bu yerdiki meqset yalghuzla ozining inirgiyege bolghan ussuzliqini qandurush uchunla bolup qalmastin belki bu sahadiki yuquri tehnikilargh ige bolush achkozliki bilenmu munasiwetlik.

Bolupmu wetinimzdiki Kan bayliqlirining qizilip echilishida hazir Hitay hokumiti bu jehettin alahide yuquri tehnikigha ige bolghan Kanada shirketlirige, bolupmu Hitay igidarchiliqidiki Kanada shirketlirige alahide itibar beriwatidu. Hazirghiche biz iniqlap chiqalighan 22 Kanada shirkiti wetinimzde kan mehsulatlirini qezish, echish we pishshiqlap ishleshke meblegh selip ishlewatidu. Bularning ikkisi Toronto Pay check bazirida ishlem korewatidu. Bulardin beziliri heqqidiki uchurlar towendiki link’te mewjut.
(http://uyghurcanadian.org/smf/index.php?topic=250.msg250#msg250
http://uyghurcanadian.org/smf/index.php?topic=111.msg111#msg111
http://uyghurcanadian.org/smf/index.php?topic=85.msg85#msg85
http://uyghurcanadian.org/smf/index.php?topic=190.0

Hitay-Kanada otturisidiki dawamlishiwatqan yene bir sohbet bolsa Hitay sayahetchilirining Kanada’gha kelishini teshwiq qelish heqqidiki muzakiriler bolishi mumkin.


2- Hitay-Kanada munasiwetliride kishilik hoquq hemkarliqi


Hazirghiche Kanada hokumiti Hitay bilen Kirishken Kishilik hoquq sohbetliride, Hitaydiki kishilik hoquq depsendichilikining tuptin aldini elish uchun, Hitaygha imkan bar az besim qelip, koprek ast sirttin yardemde bolush we yol korsutush yoluni tutup keldi. Mundaqche eytqanda besim qelish yoli bilen emes, yardem qelish yoli bilen weziyetni ozgertishni asasliq orungha qoydi. Shu seweptin her yili Kanada Helqara Tereqqiyat Agentliqi (Canadian International development Agency) yoli bilen kopligen maddi meblegh we adem kuchi teshkillep Hitayning edliye organlirini islah qelish, saqchi, sotchi we biheterlik organliri hadimlirini terbiylesh, kishilik hoquq we adil sotlash heqqide tekshurush elip berish, her hil kurslar uyushturush, ahbarat organlirining terepsizlikini teswiq qelish, Hitayning ademlirini Kanada’gha ekilip terbiylesh qatarliq hizmetlerni qelip keldi. Hitaydiki kishilik hoquqqa kongul bolidighan teshkilatlargha meblegh ajritip ularning paaliyetlirini kuchlendurush ornigha, mebleghni biwaste Hitaygha selip, Hitaydin netije elish yolini tallidi. Likin yillarning otushi bilen Kanada hokumiti serp qilghan yahshi niyet terishchanliqidin hichqandaq netije otturigha chiqmidi, uning ustige Hitaydiki kishilik hoquq weziyiti barghansiri yamanliship bardi. Bu hal Kanada’diki Hitayning kishilik hoquq weziyitige kongul bolidighan ammiwi teshkilat we oktuchi partiyelerning diqqitini uzliksiz qozghap keldi. Mana hazir Kanada’diki Hitaygha qarshi ammiwi teshkilatlar awazlirini tehimu kucheytip isyan qelishqa, we her qetimliq hokumet bilen bolghan uchrishishlarda bu ehwalni tilgha elishqa bashlidi. Hazirghiche Kanada’ning Hitay kishilik hoquq weziyitige tutqan pozitsiyeside pewqul’adde chong ozgurush bolmighan bolsimu, likin bu ehwalning kiyinki hokumet dewride kozdin kochurilidighanliqini eytishiwatqanlarmu az emes. Butun bu ehwallar emiliyette Kanada we Hitay arisidiki tijariy munasiwet bilen zich munasiwetlik.
Kanada hokumitige baghliq Kanada Hleqara Tereqqiyat Agentliqining her yili Hotendiki Namratliqni qutuldurush uchun belguluk meblegh ajritip, ularning ozlirige kesp tallishigha sharayit hazirlap berishi, del ularning chushenjisidiki “ Bizni qilalmaydighan ishlargha zorlap quruq qol qoyghiche, qolimizdin kilidighan azraq ishlarni qelishqa yol qoyunglar” digen mentiq bilen munasiwetlik.

3- Kanada-Hitay Kishilik Hoquq Sohbetliri

Kanada hazirghiche Hitay bilen kishilik hoquq sohbetliri otkuziwatqan sanaqliq dewletlerning biri. Kanada’din bashqa awstraliye, Norwigiye, Yawrupa Birligi qatarliq dewlet we organlarning qerellik halda Hitay bilen kishilik hoquq sohbetliri elip barghanliqi melum. Likin Kanada bilen Hitay arisidiki Kishilik Hoquq sohbetliri yuqurida sanalghan dewletlerdin perqliq halda sohbet mezmunliri we netijiliri Kanada Jamaetige ashkarilanmastin yepiq-ishik muzakiriliri sheklide elip berilidu. Yeni Hitay hokumitining teliwi bilen “ Hitay bilen nime paranglashqan bolsun, hemme ish shu peti qalidu we bu sohbetler heqqide Kanada Jamaitige doklat qelinmaydu. Bu hil diyalog shekli diplomatik tilda Bilateral Dialog dep atilidu.
Bu diyaloglar her yili nowetliship yaki Hitayda yaki Kanada’da qerellik otkuzulup turidu we Kanada tashqiy ishlar ministirliki Hitaydiki kishilik hoquq mesilisige munasiwetlik her qaysi ammiwi teshkilat rehberliridin ozliri kongull bolidighan mesililer heqqide matiryal teyyarlap tapshurushni telep qilidu we bu teyyarlanghan matiryal boyiche Hitay bilen bolidighan kishilik hoquq sohbetlirige teyyarliq qilidu.
Uyghur Kanada Birleshmisi eza bolghan we men bashta ismini atap otken teshkilatlar otken 5 yildin buyan Kanada hokumiti bilen bolidighan her yilliq uchrushishimizda, Kanada’ning Hitay bilen bolghan kishiliq hoquq sohbetlirining sheklini ozgertishni, yepiq shekildin ochuq shekilge ozgertishni, her qetimqi sohbet mezmunidin Kanada puqralirini hewerlendurushni, we eng mohimi kuchluk jamaet besimi hemde destiki bilen Kanada’ning Hitay bilen sohbetke olturushini uzliksiz tekitlep kelgen iduq. Otken ayda tunji qetim Kanada tashqiy ishlar Ministirliki emeldarliwi bizge yollighan uqturishida, Kanada hokumitining Hitay bilen bolghan kishiliq hoquq sohbetlirining sheklini ozgertish uchun terishchanliq korsitiwatqanliqini we eng ahirqi qararni bekitishtin burun, otkenki yillardin buyan elip barghan sohbet jeryanliri heqqide bir keng kolemlik doklat teyyarlap (Evaluation Report) muzakire elip baridighanliqini bildurdi. Uning ustige bu doklatni teyyarlash hizmitimu, Kanada’ning Beijing Elchihanisida ikki qetim bash siyasi meslehetchi bolup ishligen, otken qetimqi UCA orunlashturghan Konfransta uyghurlar heqqide nahayti yahshi doklat teqdim qilghan Brook Universitning Proffisori Hormetlik Charles Burton ependige berildi.. Yene tunji qetim Kanada hokumiti Hitaydiki kishilik Hoquq weziyitige yeqindin kongul bolidighan Uyghur, Tibet qatarliq teshkilatlarning mes’ulliri bilen otkuzidighan ikki saetlik yilliq sohbetning waqtini toluq bir kunge chiqardi. Hitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige qarshi birlikke kelgen teshkilatlar birligi hazir Prof. Charles Burton’ning hokumetke sunidighan doklatini kutiwatimiz we bu doklattin kiyin, eger Kanada hokumitining hitay bilen bolghan sohbet shekli yepiq sohbettin ochuq sohbetke ozgerse, alidighan netijilirimizmu nahayti perqliq bolidu we bu bahanida Uyghurlarning weziyiti tehimu bek Kanada hokumiti aghzidin Kanada’gha tonushturulush pursitige ige bolidu.

4- Kanada Hitay Kishilik Hoquq Diyalogida Uyghurlar mesilisi.

Uyghurlarning, Kanada tashqiy ishlar Ministirliki her yili orunlashturup kelgen Hitayning kishilik hoquq mesiliri heqqidiki muzakire yeghinigha qatniship kelginige bu yil 6 yil boldi. 2000-yili 3-aydin buyan her yili Kanada tashqiy ishlar Ministirliki Hitay Mongholiye Diviziyesi we Kishilik Hoquq Diviziyesi direktorliri (Protokol’da tashqiy ishlar Ministiri yardemchisige baraber, chunki Kanada tashqiy islar Ministirlikde muawin ministirlik orni yoq)bilen eng az bir qetim yuz turane we 2 qetim tele-konfrans sheklide uchrushup turidu we Uyghurlar kongul bolgen mesililer heqqide Kanada hokumitige uchur yetkuzup turidu.
Her yili Kanada hokumiti tashqiy ishlar Ministirliki ilan qilghan kishilik hoquq doklatlirida Uyghurlar mesilisi tilgha elinghandin bashqa, Hitay bilen elip barghan her qetimqi sohbetliride Uyghur siyasi mehbuslar tizimliki Hitaygha tapshurilidu. Hazirghiche Kanada tashqiy ishlar Ministirlikige tapshurulghan siyasi mehbuslar tizimliki ichide bashta Uyghurlarning meniwi anisi, milli azatliq herkitimizning lideri, kishilik hoquq Bayraqdarimiz Rabiye Hanim, Tohti Yuniyaz, Abdugheni Memtimin, Nurmemet Yasin qatarliqlar bar.
Kanada tashqiy ishlar Ministirliki emeldari hormetlik Michael Bornstein ependining otken ayning 12-kuni jemiyitimizge het yollap, tizlik bilen Uyghurlar kongul bolidighan eng mohim 5 diloni yollap berishni telep qilghanliqi, yalghuz bu yil 10-ayda bashlanmaqchi bolghan Hitay Kanada kishilik hoquq sohbetlirining teyyarliqi bolupla qalmastin, belki yeqinda Kanada’gha kelmekchi bolghan Hitay Reisi Hu Jintao’ning ziyariti bilenmu munasiwetlik bolishi mumkin.
Hitaygha qarshi Teshkilatlar Birliki 8-Sintebir kuni Hu Jintao’ning Kanada ziyariti munasiwiti bilen Kanada Parlamintida metbuat yeghini otkuzmekchi. Bu birlikning ezasi bolghan Uyghur Kanada Birleshmisi, bashqa teshkilatlardin Canadian Labour Congress,
Rights & Democracy, Democracy for China Ottawa Branch, PEN Canada we Falun Dafa qatarliqlar bilen bille bu metbuat yeghinigha qatniship Uyghurlargha wekillik qilidu we Kanada parlamint ezaliri, hokumet erbaplirigha Uyghurlarning hazirqi ehwali heqqide
chushendurush beridu. Bu qetimqi metbuat yeghinining mohim kuntertipliri towendiki mezmunlar asasida bolmaqchi:

1-, Ishchilar hoquqi we teshkillinish erkinliki mesilisi,
(Canadian Labor Congress’ning kuntertiwi)
2, Qiyin qistaq bilen iqrar qildurush mesilisi we BDT kishilik hoquq doklatchisining paaliyitige qelinghan tosqunluq.( BDT kishilik hoquq tekshurush omigi 6 yildin buyan Hitaylar teripidin kechikturuldi)
3, Diniy Erkinlikning boghulishi,
4- qanuniy heq hoquqlirining mehrum qelinishi we olum jazasi,
5-, Soz erkinliki we ipade erkinlikining ret qelinishi
5- Tibet we Sherqiy Turkistn helqining oz teqdirini ozi belgulesh heq hoquqining ret qelinishi we mediniy hoquqliridiki depsendichilik,
6, insaniy yashash sharayitining cheklinishi
7, Musapirlar heq hoquqining ret qelinishi▪

Korunginidek Hitay Kanada munasiwitide soda heli yuquri salmaqni igellisimu, likin Ammiwi teshkilatlarning Hitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki heqqide Kanada hokumitige ishlitiwatqan besimu az we asta bolsimu netije berishke qarap yuzliniwatidu. Bu haldin unumluk paydilinish Uyghur milli dawasining Kanada’da kuchlinishi uchun nahayti mohim ehmiyetke ige.

Qoshumche

Hu Jintao’ning Kanada’diki ziyaret kun tertiwi:

Sept. 6 - Visit Seattle - Microsoft & Boeing, fly to DC that night
Sept. 7 - Washing DC
Morning - Bush welcome ceremony and
Afternoon - Meeting with US VIPs
Sept. 8 - Yale University, then fly to Ottawa
speech at Yale Univ., and fly to Ottawa that night
Sept. 9 - Ottawa
- Meeting VIPs
Sept. 10 & 11, Toronto, meeting with Canada -China Business
Sept. 11 flyer to Mexico
Sept. 13 fly to New York
Sept. 17 Vancouver ▪
Back to top