PDA

View Full Version : Ishek Oluwatsa, Kongi Gejek Tartiptu !!!



Awarejan
29-08-05, 14:41
“Islihatchi” larga Medhiye
(Filyeton)
Lachin
Sokkan
Toshkanning
Ogzengde
tola Mora.
Nemanchila
Yiglaysen
Meydengde
Tomur barmu?
_ Meshhur gungga Sheirlardin

Hikayet:

Bir sayahetchi paraxodi Atlantik Okyanda ketiwatatti. Bermoda xeterlik uch burjek rayoniga yekinlashqanda birdinla Dengiz kaynam hasil kilip, Paraxod leppengleshke bashlidi. Barganseri kuchluk leppenglep, Axiri bi terepke kiysiyishqa bashlidi. Kanaydin Kapitanning umidsiz awazi anglandi:
- Ilajimiz tugidi, kismet shundakken, janmu-jan ozning jeni. Herkim oz jenini saklap kelishning charisini kilsun, Xek uchun bash katurup beridiganga men xekning keyin akisi emes! Gep tamam. Xeyr, olgenler bilen bakiyda, hayat kalganlar bilen paniyda korusheyli!
Kiya-chiya bashlandi. Ademler kutkuzush chembiriki taliship olgidek kilishti; kutkuzush keyikliri allikachan Paraxod xadimliri teripidin ogurlinip, Ular tikiwetken idi. Machta yagachliri, Palaklar, Taxtaylar,…Leyleydiganliki nersiler taliniwatatti…
- Hoy, Neme ish bu? Agzimga su kirip kettigu? Shundakmu chaxchak kilgan barmu? Soguk su chechip oygatmay, Ismimni chakirip oygatsang bolmamti! - Suda palaklawatkanlardin biri Uygurche sozlep kaldi. Demek bu Paraxodta Uygurlardinmu bir nechchisi barmidikin.
Sozliguchi uxlawatkanda yatkan yerige su kirip ketip, Sogak sudin endikip oygangan idi. Paraxod allikachan ularning ayakliri astida chokup ketken, Peket machtisining uchila kalganidi. Insanlarning awalrak ozini uchliwalganliri allikachan uzakliship ketkenidi. Nahayiti az adem chokken Paraxod etrapida palaklap yuretti.
Uxlap kalgan Uygurga birer parche taxtaymu kalmigachka palaklap yurup teste ozini ongshiwelip, Agziga kirip ketken suni chirittide tukuriwetip, Etrapiga alak-jalak karidi:
- Xudaurgur, Keni sen agine? - Dep wakiridi u.
- Boshrak wakirawa, agzingga su kirip ketidu! - Jawab berdi xudaurgur.
- Meni olsun demiseng, Birer tal taxtay bolsimu ep koymaytingmu? Tazimu pes ishekkensen.
- We! Tilingkurgur, Ozemgimu bir neme tegmigen tursa, Nemige pitne kilisen!?
- Ozengge almigan teqdirdimu meni dep bireni ep koymapsen, Boptu, Emdi u gepning neme paydisi? Kok rengdiki bir nemini kiymeyli, Dengizga chikiwatkandikin, Desem unimaysen, Mana emdi biz suning renggi bilen oxshap ketkechke hechkim bizni kutkuzushka kelmeydu.
- yirtkuch beliklarmu bilelmey yenimizdin otup ketidu emesmu, Exmek!
- Way, Kara, Chachliringning setlikini, Yundige chushken mushukning ozila bopsen…Gik…! Way oldum!...Toxta agzimdiki…Tufff…Chechingning turkini deymen…
- Ozengge baqe, Tola erwayimni hurkutmey! Gikkk!... - Xudaurgur bogulup ketti, Teste palaklap sudin chikip, Tilingkurgurga jawab berishke terishti, - Ozeng nemige oxshap kapsen? Shu anda eynek bolgan … gikkk! Way Way!... Eyy…Tufff! eynek bolgan bolsa koretting…
- Ular chokup ketmeslik uchun jan talishiwatkan bolgachka sozleshmek asan emesidi. Pat-pat chokup ketip gepi uzulup kalatti we teste yene su yuzige koturulup chikip, Gepining axirini chushurushke togkra keletti.
- Ey y nek demsen? Mana yanchukumda…Toxta, Emma yoktek kilidu, Yene bir chapinimda bolsa kerek. He rast shu chapinim need kaldikine?
- yundige chushken ittek bolup ketipmu yene bashka chapiningning gepini kilisengu?
- Itning gepini kiliweding heliki turgurning iti yadimga keldi…Gikkik…
- Itmu shumu? Ochkige oxshash bir nemini it dep bekiwelip,…Gikkik!!…
- Hazir degen mana shundak itlar moda boluwatsa, Sen nemini billeting, Bundak ishlarni chushenmeysen!... Gikkik!...
- Hay, Tilingkurgur, Barmusen? Way adem oldi! He, Xudaga shukur, Barikensen. Manga kara, Sen nemindak chushinidigan bolup ketting? Bizni nemm…e…
Ularning kaysi terepke uzup ketiwatkini bilinmeyti. Jayidin kozgalgandekmu kilmayti. Etrapta ademler azlap, Ular ochukchilikta keliwatatti. Koprek enirgiyisini geplishish uchun serip kiliwatkachka, Ilgirileshtin soz achkili bolmayti.
- Mandak desem konglungge kelmisun, Emma rastini degende sende sel sehra puriki bar juma, Adash…Gikkik…
- We, Ozengning turungge bakewe!
- Boldi, Boldi! Unimu koyup, Bunimu koyup, Biz bir moda chikarmamduk?... Gikkik…
- …Gikkik!!... Way, Halimdin kettim,… Neme moda deysen?
- Mesilen: Hazir chechimiz chapliship taza bir neme boldigu, Mana shuni moda kilip koturup chiksak,…Way, Oldum!...Huh! Huh!…
- Bolidigan geptek kilidu, Emma kiyimdin nemini moda kilsa bo…Way, Kettim! Huh! Huh!…
- Kiyimning modisini demsen? Bu deg…Huh! Huh… Halimdin kettim, Karap bakkine keyerge kelduk.
- Nediki kamlashmigan modilarning gepini kilidikensen-? Hazir degen kalpakning ichige paypak kiyidigan zaman…
- Bu moda…- Way, Olgili tas kaldim,…- Bu moda ayallar uchunmu, Erler uchunmu?
- Tebiyki, Erler uchun! Shunimu bilmemsen kalwa?
- Ayallar uchun hechnime kiymeslik moda boluwatsa…
- Ye…ni, Ayallirimizning beden…Guzellikini shexsiy muluk kiliwalmay, Putkul jamaet bilen ortaklishish… Ortak behrimed bolushimiz kerek-te? Mana buni medeniyet dese bolidu.
- Emma men deymen, Heliki moda togrisida,…Paypakni kalpakning ichige kiyse bekrek mediniy bolamdu, Kalpakning teshiga keysimu?
- Ichige kiyish kerek!...Ho ooo…
- Hoy, Barmusen? Manga kara, Menche teshiga kiyse teximu moda bolarmikin deymen…
- Ichige!...
- Teshiga!
- Ichige!
- Teshiga! Men bir chetel yumuri angligan idim, Uningda deydu, It ademni chishliwalgan bolsa yengi xewer hisablanmaydu, Adem itni chishliwalgan bolsa yengi xewer bolidu,…Xuddi shuningdek, Kalpakning teshiga paypak kiyiwalsa yengi moda bolmamdu?
- Yak Ichige…
- …
(Axiri 2- bette)

Awarejan
29-08-05, 14:44
(Beshi 1-bette)

Bu jedel bogushushkiche berip yeti. Hayat kelishka kuwwiti yetish-yetmesliki ikki tayin turganda, Bu ularnig tazimu dermanini kurutti.
Ularning yenidin axirki ikki kishi bir taldin taxtayga yamiship otup ketiwatatti. Ular Afrekiliktek kilatti.
- Siler Uygur oxshimamsiler? - Dep soridi ular.
- Hee, Siler Uygurche bilidikensilerde?
- Uygurchini bilmeymiz, Emma deyishiwatkan gepinglarga karap perez kilduk. Hayat kalamduk, Yok, Kirgak need, Demestin modilardin, Hech munasiwetsiz bir nemilerdin talash-tartish kilishinglarga karap bilduk.
- Bizge ekil ugutup ketkinini kariwaylarning! Uningga arilashmay, Taxtiyinglarning bir burjigige esiliwalsa bolamdu? He, Ma gepni ilishili!
- Bolmaydu, men ozemning jeni bilen! Hemme adem shu. Seni kutkuzimen dep ozemning jenini ziyan tartaymu emdi?! Xosh, Siler talishishinglarni dawam kilduriweringlar,…
Ular uzap ketti. Emdi uchukchilikta ikki Uygur-Xudaurgur bilen tilingqurgurla qalganidi. Ularning herip hech madari kalmidi, Kirgaktin eser yok. Teximu yaman bolgini, Ular kirgakka karap yekinlishiwatamdu yaki bir izda elenglep turamdu, weyaki dengizning teximu ichkirisige ketiwatamdu, Bilgili bolmayti…
…
Hekayettin chiktuk. Emdi riallikka kaytimiz. Kunimizde yezik islahati hetta bimenilikte uchiga chikip, Itikad ozgertish teshebbusliri talash-tartish kuntertipide turiwetiptu. Kimler bu ozi? Elipbeni islah kilguchilar? Etikadni ozgertishni teshebbus kilguchilar kim idi? Bular chetellerdiki Uygurlar elwette. “Sewzide xewer yok, Guruch dem yeptu” degendek, Tilning igisi bolghan 30 milyon xelk Sherkiy Turkistanda iken: Itikadningmu ixlasmenliri shu yerde, Yene shular iken, Chetellerdiki “Bilermenler” ning bundak bimenilikke wakit we zehin zaya kilishi hekiketenmu kichishmigan yerni kashligandek bir ish boluwatidu!
Sorap bakayluk: Sen ozeng normalda Uygur tili we Uygur yeziki ishlitemsen? Kelguside baliliring ishlitemdu? Tebiiyki, Yak! Her biring ozeng yashawatkan doletning tilida hemme ishingni kilisen, Peket harduk chikargach “Internet yip baziri” ga kirip, Kuruk parang kilishkanning ornida kilishidigan yezishmiliring uchun Elipbe Ozgertmekchimiding? Neme kilsa wetendiki asasiy kopchilik bu ishni kilidu, Kiliwatidu. Biz chetelde bu temilarga “Koshumche” miz, Ashularning bekitken kararliriga koshulimiz, Xalas. Bu tilni shular ishlitidu: Bu yeziknimu shular ishlitidu!
“Internet yip bazarliri”diki yezishmilar uchun hazirki ishlitiwatkinimiz yetmemdu? Kim nemini chushinelmey keliwatidu? Latin elipbesining asasiy herpliri bizning tawushlirimizga rep kelidu; Peket tilimizning ozige xas bir nechchila tawushini ipadilesh mesilisi talishiliwatidu. Talishiwatkan shu yazmilarni ‘texi birlikke kelmigen ehwaldimu’ kishiler chushiniwatidu. Herkimning “Sh”liri, “k” liri herxil bolushiga karimay, Chushiniliwatidu, Bu demek Internetning ihtiyajidin chikidu, Degen gep. Kitab neshir kilmak, ‘milletning asasiy we birdinbir elipbesi kilmak uchun bolsa cheteldikilerning uprunishi artukche.
Kedimiy yeziklar okuliwatkan, Telegraf shifirliri terjime kiliniwatkan bir dewrde yashawatimiz, shunga, Kaltis ish kiliwatkan, Milletning kismitige koyuniwatkan korunush ipadileshke urunup, Ozimizni xeli muhim ishka bash katuriwatkan kilip korsitishimizning hajiti yok. Xuddi “Atom dewride yagach welispit keshp kilghan” dek!
Chetelde yetiship asmangha beshi takishay degenlerningmu bu milletke bergen birer mewisi otturida yok. Mesilen: Kompiyuterda Uygurche ishlitishni chetellerde yetishkenler hel kilmidi, Eksiche weten ichidiki eshu “Yetishmigen” bichariler hel kildi we teximu yetishmigen, Uygurchidin bashka hech til hem yezik bilmeydigan yuzmingligan Uygurni bu mewisi bilen teminleydu. Shunisi pakitki, Mana men chetelde yashawetipmu Uygurche yumshak detalni wetendin epchikturup ishlitip keliwatimen. Engilizche oginishke ehtiyaj chushiwidi, buning uchunmu wetendiki “Yetishmigen Uygurlar” ishlepchikkan eliktronluk loghetni epchikturup ishlitiwatimen. Gerche yetishkenlerning achchikini keltursimu bular pakit. Bular riallik. Eger hekiketendimu milletni birer elim-pen yengiliqidin baldurrak nesiwedar kilmakchi bolsingiz, Sahengiz boyiche izdinip, Uygurlar uchun bir neme birip beking. Mesilen: Internetta nurgun milletlerning tilida tekist terjime qilidigan yumshak detallar bariken, Mana shuning Uygurchisini ishlep elge tekdim kiling, chunki siz chetelde yetishtingiz, Memliket ichidikiler hech tesewwur kilalmaydigan imkanlarga igesiz; U halda biz memlikettin bir yengilikni epchikturup ishlitidigan bolmay, Eksiche ularga kirguzup beridigan bolayli, Mana shundak bolsa andin milletke koyungen, Uning uchun birer ilmiy temini hel kilip Bergen bolimiz.
Emdi teximu kizik yaki bir teripidin karisa uchiga chikkan bimene bir talash tartish, Itikad ozgertish, Din yengilash mesilisidur. Yene shundak soallar tugulidu: Kim sen ozeng? Eslide itikadlik, Diyanetlik birsimiding? Helimu sen dinga ishenmeydigan turup, Etikadni kim uchun yenggushlimekchi iding? Ozeng uchun bolsa bolidu, Xekke meslihet selip olturmay murted boliwerseng bolidu. Islam dinida shundak bir pirinsip bar: Dinda uningga kirishke zorlash yok. Bu bir ayet. Ependim, Islam dini demokratiye pirinsipini 1400 yil ewel otturiga koyup bolgan, shunga murted boludigan bolsang yaki xiristian bolidigan bolsang tallash oz erking. Emma buni ozeng uchun emes, Uygur xelki uchun “Koyunup” dewatkan bolsang, Buning kanchilik bimenilik ikenlikini oylap kormidingmu? Ozeng ishenmeysen, Emma dindarlargha wakaliten “ozgertish karari” alisen. Andin bu kararingni memliketke ewetip beremsen? Bu kararing u yerde kandak kismetke duch keler? Karshi elinarmu? Kotige tepilermu? Buningga koz yetkuzmek shunche tesmu?
Sizgimu meslihet, Janabiy teksir, Millet uchun koyunup, Uning kismitidiki muhim bir mesilini hel qilish ustide bash katuriwatkan saxta korunush ipadilimey, Kandak kilganda mewjutlikimizni saklap kalalaymiz? Degen temida izdinip bakkan bolsingiz.
Yene shunimu dep koymaqning zoruriyiti barki, Etikad-Bugun biz uchun tarixtiki herkandak wakittikidinmu muhim. U xitaylarning bizni assimilatsiye kiliwetishide eng kattik bir tosalgu! Buni eliwetmekchimusiz? Xitaylarga yardemliship yokulishimizni asanlashturup bermekchimu?
***
Bek esil makaliken, shunga latinchiga urup chaplap koydum. esli orni www.freasturkistan.org

Unregistered
31-08-05, 15:28
Hey,munapiq qarghu?quralliq jahat qilghanni tilliding.siyasi kuresh qilghanni tilliding,radioni tilliding.nadan bolghanlighing uchun alimlarni tilliding.wetendiki ziyalilirimizning pikir qilish erkinligi yoqlighini bilip turup "guruchta xewer yok,sewze dem yeptu"dep weten sirtidas yeziq islahati heqqide pikir qilghanlarni tillisang.sanga xitaylarning "uyghurlar ozige paydiliq mime heqqide soz achsa ayimay rahetsiz qil"digenliki ras ikende munapiq.Wang lo chuanning suydikini ichken qarghu,xain.bu tor betidin yoqal GHulam qarghu!