PDA

View Full Version : Yengi Hitay Impiriyesi (Dawami-ahirqi qismi))



M.Tohti
21-08-05, 12:32
Shimaly Mongholiye etraplirida yiltiz tartqan Kochmen Charwichi Hunlar bilen qandaq muamile qelis heqqidiki talash-tartish yazmiliri qedimqi Hitay Ordusi arhiplirida koplep uchraydu. Bir zamanlarda atliq qoshunni we Ishtanni ijat qelip tarihqa miras qaldurghan Hunlar Altay tilida sozleydighan we Shamanizimgha itiqat qilidighan helqler idi. Miladining ahriqi esirliride maddi kuch jehettin Hunlar Hitaylardin qilishmaytti. Hunlarning tengriquti Batur Tengriqut (Kitapta Maodun dep elinghan) zamanida, Cheng Jing eyni waqittiki Hitay Padishahigha nida qelip, “hichkimmu Hunlargha qarshi herket qilmasliqi kirek, Hunlar wehshi haywan topliridek bir arigha toplushalaydu we derhal qushlargha ohshash etrapni qapliyalaydu, ularni qoghlap tutush huddi birawning oz sayisini qoghlap tutushtekla bir ish. Eger siz hazir Hunlargha hujum qilimen deydikensiz, ozingizning tekebburliqingizgha qarimay eghir chiqimgha uchrishingizdin ensireymen” digen idi. Chin-Han sulalisi dewride qachanki bu hil yalwurushlar ret qelinghan bolsa, Hitaylarning aqiwitimu husran bilen ayaghlashqan. Hitay hokumranlirining Bijiriksiz hakawurluqliri peqetla oz beshigha balayi apet elip kelgen halas.

Hitay Impiriyesini bashqilar bilen quda-bajiliq munasiwiti bilen baghlashqa mahir bolghan Hitay sulaliri Bezide Tibetlikler, Muslimanlar we bashqa gherplik helqler bilen bolghan tashqiy alaqiliride, eger urush qelishqa chiqish qilalmaydighan ehwalda ozini mudapiye qelish uchun qiz berish usulini ishlitip kelgen. Likin Hitaylar bu hil atalmish “zakas qelish” bilen bolsimu ikki terep baraberlik munasiwiti ustige qurulghan toy ehdinamisige “ershi-ala”ning oghligha qelinghan haqaret dep qarap hich emel qilmighan. Bugunning HKP tarihchiliri bu toyni kelturup chiqarghan ikki terep arisidiki baraberlik derijisini we hetta Hitaylar bilen Hitay chigrasi sirtidiki Hitay bolmighan bu milletler arisidiki diplomatik munasiwet katogoriyesige kiridighan bundaq riyalliqnimu inkar qelishqa petiniwatidu. “Bu hil Toy ehdinamiliri”, dep yazidu Xiao Zhixing, “Memlikitimiz helqi arisidiki hemkarliqni ilgiri surgen” . u yene Tang sulalisi tarihliridiki Toy kilishimnamilirni misal qelip turup, bu hil orunlashturushning “ ezeldin bir aile bolghan helqler otturisidiki retimni qandaq kuchlendurgenlikini, we bu hil tohtamnamiler netijiside wetenning birlikining ilgiri surulgenlikini” eytidu.

Tarihi hatiriler yene Uyghurlar we Tibetlikler nahayti kuchluk bolghan ehwalda, ashkara halda bu hildiki toy kilishimnamilirige qarshi chiqalmighan Hitay ordusining qandaqlarche oyun oynighanliqini iniq korsutup turidu. Hitay bolmighan bashqa milletlerge yatliq qelishqa berilgen 21 Hitay melikisi ichidin yalghuz 3 nepirila heqiqi Hitay Impiratorlirining qezi bolup qalghanliri sahta idi. 658-yili Tibetliklet Hitaydin qiz telep qilghanda, Hitaylar 10 nechche yillap bu ishni bir amal qelip keynige tartqan. 702-yiligha kelgende Hanish Wu (Hitay tarihidiki padishahliq tehtige chiqalighan birdin bir ayal padishah) bu toy telipige prinsip jehettin qoshulghan. Likin Tibetliklerning tohtawsiz besimi bilen Hitaylar 706-yili “melike”tallashqa tutush qilghan. Tibetliklerge mezkur melikining Impirator Gao Zong’ning newrisining qizi ikenliki we padishahning bu qizni bir qolluq bilen terbiyligenligi eytilghan bolsimu, bularning hemmisi yalghan idi. Shundaqtimu Hitaylar yolgha chiqqan melike kelin bilen Hitay Impiratori arisida hoshlishish murasimi otkuzgen hetta ordu’ning mehsus shairlirimu mezkur peytni shiirleshturush uchun teyyar turghan.

Belguluk derijide Hitay dewlitining pezilet bilen bashqurulghanliqini we yawayi qewmni bashqurush uchunmu qattiq qolluq’ning kirek bolghanliqini eytishimiz mumkin. Emiliyette klassik Kong Zi telimatida bolghan Zuozhuan’de: “ pezilet arqiliq Hitay padishahliqidiki helqler yahshi hewer elinidu, jazalash bilen her tereptiki yawayi qewmler idare qelinidu” dep yezilghan. Del yuqarqi Toy ehdinamiliri ikki terepni baghlaydighan belguluk kilishimnamilerge we baraberlikke asaslanghanliqi sewebidin, pezilet arqiliq dewlet bashqurush bilen qilich arqiliq dewlet bashqurushning arisidiki nahayti rahetsizlik peyda qilighuchi bir usul idi. Chunki Hitay Hokumranliri teripidin etraptiki bu qewmlerning hemmizi tigidinla Hitay hakimiyitige tewe hisaplinatti.

Hitaylarning Dunyani orunlashturush funkitsiyesi taki Chin sulalisghiche nahayti ewjige koturulgen bolsimu, likin Han sulalisidin bashlap dewletke has bolghan “hemmige qadir” bolush, “hemmidin ustun” turush we hakimiyet yurguzush qatarliq roller barghansiri Kong Zi telimatidin yetishken aqsongeklerge qarap chechilishqa bashlidi. Bu yetishken “junzi” (yeni Peziletlik tebiqe)lermu dunyani orunlashturushta rol alghili bashlidi. Sundaq qelip Hitaylar (Hua) bilen Yawayi(yi)lar arisida tehimu roshen bir tosaq shekillengen boldi. Peziletlik tebiqe mahaiyet jehettin del Kongzi telimatidin uning mektepliridin kelip chiqatti, sundaq bolghini uchun bularmu del klassik hitay zihniyiti bilen terbiylinetti, shu seweptin ularning zihniyiti boyiche “Barbar”lar Hitaylargha yenila “Ersh” ning igisige qarighandek tazim qelishi we bu Barbarlar qurghan dewletning Hitay ordusi bilen bolghan munasiwitimu del “beqindichiliq” munasiwitin eship ketmesliki kirek idi.

Mahiyetttin qarighinimizda dimekki Hitay dewletliri hichqachan diplomatiye siyasi yolgha qoyup baqmighan, del eksiche tashqiy siyaset nizamini “hemmining beshini seliaydighan atidarchiliq” asasidiki ichki siyasyetning bir uzandisi dep muamile qelip kelgen. Hitay hanedanliridiki “Biz” we “Ular” ikkiyuzlimilikidiki peqler Yawrupadiki “Hanidan” + Han jemeti we iningdin kiyinki puqra munasiwitige yeqinraq kelgen bolsimu, likin Hitaylar neziridiki Hitay bolmighanlargha qaratqan muamilidiki perqliqler nahayti otkur hisaplinidu. Sunglashqa bezide Hitaylar ozidin kuchluk bolghanlargha siyasi ustunlukni tartquzup qoyghan waqitlar kop uchraydu. Heyran qalarliqi Hitaylar bashqurghan Hitay bolmighan rayunlargha qarita hichqachan mediniy jehettin ustunluk insha qilalmighan.

Barbar dep qaralghanlarning gunahi zadi nime idi? Eslide ular jaylashqan yaylaqlar del Hitaygha yuquridin qarap turghan zimin parchisi bolup, bu yerlerdimu hitaylarning normal teriqchiliq bilen shughullunushi Hitay siyasi gewdisi teripidin insanlarning eng normal heqqi dep qarilatti. Shunglashqa Hitay tarihi wesiqeliride Barbar’larning bu heqte her hil usullardin yenggillik bilen agahlandurulghanliqi yezilidu. Dimekki buningdin chiqip turghinidek bu Barbarlar eslide Hitaylarning dunya qarishini qobul qilmighan. Mening shehsi chushenjem shuki, Hitaylar noqtisidin qarighanda Barbar’larning hitay bilen bolghan ziddiyitidiki asasliq amil del, “dewlet” we uninggha boysunushqa yaritilghan “Aile” uqumi asasidiki Hitay dewlitining hemmige “atidarchiliq” qelish hayishigha qarshi Barbarlarning bash kotergenliki bilen munasiwetlik. Sewebi, eger sen “ata-ana” shepqitidiki dewlet’ning balisi bolmisang, sen daima mesile tughdurup turisen, we hich bolmighanda sen bu ailige tewe bolalmaysen digen gep.

Hitayning ammiwi engida Merkez’de boluh we cheksiz chigra chushenjisi chongqur yiltiz tartqan. Bu hil oz-ozini merkezde koridighan ang burunqi Rim Impiriyesining ozini hemmining merkizi dep qaraydighan chushenje shekli bilen qiyashlinishi mumkin. Taki MB’qi 1000-yillardin bashlap Hitayning beshini aghritip kelgen Shimaldiki charwichi qewmlerde bolsa dunyani “sen” we “Biz” dep qaraydighan chushenje shekli mewjut bolup baqmighan. Ularning hokumet bashqurush nizami herketchenliq qarishi ustige insha qelinghan. Shunglashqa bu qewmler bilen Hitaylar arisidin ottura yolni tepish bekmu qeyin. Shu seweptin Hitaylar shunchilik uzaq zamandin buyan charwichi qewmler yashighan bu yaylaq sahasigha ozining turmush sheklini singdurelmigen bolsa Charwchi kochmen qewmlermu Hitayni muwapiq shekilde basturup alalmayla qalmastin, yene Hitay mediniyitining az kop tesiridin ozlirini qachuridighan unumluk bir yolmu tapalmighan.



Ahirida, Manju’larning hitaylar bilen berish-kelishi jeryanidimu Hitaylarning zihniyitidiki siyasi sistima yene funkitsiyesini dawam qiliwerdi. Hitay mediniyiti we Hitay siyasi gewdiside koplep ozgurush yuz berip bezi tengshilishler elip berildi we waqitning otushi bilen hazir bizge belingen Hitay (Zhongguo) digen dewlet barliqqa keldi. Shundaqtimu Hitay (Zhonguo) digen soz 19-esirge kelgende andin dewlet nami supitide ishlitilishke bashlidi. Shundaq bolishigha qarimay yene Hitay digen bu sozning qedimiyliqi, hich ozgermigenliki, nisbeten birlikke kelgenliki we uzliksizkliki yene bir sirliq tipishmaqtin ibaret.