PDA

View Full Version : Milliy teqdirimizni basqüchlargha bölüp hel qilish heqqide teklip ( 10 )



Wolqan,Orhun
21-04-09, 16:52
Milliy teqdirimizni basqüchlargha bölüp hel qilish heqqide teklip ( 10 )

Musteqil tetqiqatchi Wolqan Bughra, Orhun Uyghur

( teklipte otturigha qoyulghan pütün pikir – qarashlar özimizge ayit bolup, ikkimizdin bashqa hech bir teshkilat yaki shexiske wekillik qilalmaydu )

3. Sherqiy Türkistanning nöwettiki weziyiti heqqidiki tekshürüsh doklati


Izahat : mezkur doklatning esli temisi - < Sherqiy türkistanning kishilik hoqoq weziyiti heqqide kök tashliq kitap > bolup, bu kök tashliq kitapta, kommunist Xitayning Sherqiy türkistandiki 60 yilliq hakimiyitige qisqiche baha berildi.
10 nechche bölümdin terkip tapqan bu doklatimizning axirqi bölümlirini diqqitingizlargha sunduq :

3. Sherqiy Türkistanning nöwettiki weziyiti heqqidiki tekshürüsh doklati


13 – Bölüm :
Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirining ichki qurulmisi we idilogiyesi

Dunyaning ötmüshi we bügünige baqqinimizda, mustemlikichilerning melum birmilletni atsimilatsiye qilip yoqutushtiki eng asasliq qorali – köchmen yötkesh siyasitidin ibaret. Mustemlikichiler eneshu köchmenlirige tayinip turup, yerlik milletlerning mediniyet, maarip, iqtisat, din, tarih, soda – sanaet ... qatarliq türlük sahélirige biwaste tesir körsütüp, özlirining mediniyitini mustemlikisi astidiki milletlerge zormu- zor téngish arqiliq, yerlik xelqning milliy we diniy tuyghulirini tamamen yoq qilishgha tiriship keldi.

Milliy we diniy tuyghudin uzaqlishish dimek, atsimilatsiye bolup yoghulush dimektur.
Heqiqetenmu hazir Xitayning hökümiranliqi astidiki milliy rayonlarning ichide qaysisi Xitay köchmenlirining hujumigha az uchrighan bolsa, shu rayonlardiki xelqlerning milliy we diniy tuyghuliri shunche küchlük bolmaqta.

Gerche hazir Xitayning resmi istatiskilirida Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirining sani 8 milyon 239 ming 300 neper dep körsütülgen bolsimu, emma bezi analizchilar, Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirining heqiyqi sanini 15 – 20 milyon etrapida dep texmin qilishmaqta.

Sherqiy Türkistanda Xitay köchmenlirining sanining köpüyishige egiship, Nöwette Sherqiy Türkistanda yerlik xelq bilen Xitay puhraliri otturisidiki milliy öchmenlik tuyghulurining kündin – künge küchüyüp bériwatqanliqi we buninggha mas halda milliy toqunushlarning sanining shiddet bilen köpüyüshke bashlighanliqi, pütün dunya jamaetchiliki teripidin bilinip kelmekte.
Sherqiy Türkistandiki Xitay köchmenliri özlirini héchbir zaman normal bir puhra dep qarighini yoq, eksiche ular özlirini Xitay hakimiyitining bir parchisi dep qarimaqta we kommunist Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistan xelqighe séliwatqan zulumlirigha teshebbuskarliq bilen shérik bolup kelmekte, shuning üchünmu Sherqiy Türkistan xelqi heqliq halda Xitay chöchmenliridin huddi Xitay hakimiyitidin nepret qilghandek qattigh nepret qilipkelmekte.

Kommunist Xitay hakimiyitining teshwiq – terghipliri netijiside Sherqiy Türkistandiki Xitay köchmenlirining chong Xitaychiliq idiyesi barghansiri kücheymekte we ular Sherqiy Türkistandiki yerlik xelqqe 2 – sinip muamilisini yürgüzüp kelmekte. Buhil hayish tüpeylidin nöwette Sherqiy Türkistanda Xitay köchmenliri yerlik xelqning örp – adetlirini qattiq depsende qilidighan, yerlik xelqni her sahede kemsitidighan, haqaretleydighan we bozek qilidighan ehwallar omomi yüzlük hadisige aylandi, bumu yerlik xelqning Xitay puhralirigha bolghan öchmenlikini kücheytmekte.

Kommunist Xitay hakimiyitining showinistik teshwiqati tüpeylidin, nöwette Sherqiy Türkistanda yashawatqan Xitay köchmenliri özlirini normal bir gerejdan qatarida emes, belki yerlik xelqni nazaret qiliwatqan bir hökümdar qatarida körmekte. Shuning üchünmu her qétim Sherqiy Türkistanda yerlik xelq kommunist Xitay hakimiyitining zorawanliqigha qarshi qozghulup chiqqanda, Sherqiy Türkistanda yashawatqan Xitay puhraliri derhal teshebbuskarliq bilen qoligha qoral élip, Xitay hökümitining saqchi – eskerliri bilen bir septe turup, qolida tömurning suniqimu bolmighan yerlik xelqning naraziliq heriketlirini qanliq basturup kelmekte we Xitay hökümitining yerlik xelqqe qaratqan kolliktip tutqun qilish we basturush heriketliride aldinqi septe turup kelmekte.

mesilen, Sherqiy Türkistanda 90 – yili yüzbergen < Barin weqesi > , 97 – yili yüzbergen < Gholja weqesi > qatarliq milliy heriketlerni basturushta, Sherqiy Türkistandiki adettiki Xitay puhraliri aktip rol alghan idi.

Mesilen, Barin weqesini basturushta" Bing tüen" qarmiqidiki Yeza Igikil 5 – dewiziyesining xelq eskerliri we Qeshqer rayonida turushluq Xitay puhraliridin teshkil tapqan xelq eskerliri biwaste ishtirak qilghan idi.

< Gholja weqesi > ni basturushta bolsa, Bing tuan 4 – dewiziyesining xelq eskerliri bashtin – ahir toluq ishtirak qildi, hetta éghir tiptiki zamaniwi qorallar bilen toluq qorallanghan Bingtüenlik xelq eskerliri, Gholja weqesi mezgilide, Gholja shehride heshemetlik maniwir élip bérip, yerlik xelqqe tere taraqshitip heywe körsetken idi. Buhil hadisiler, Sherqiy Türkistanda milliy zidiyetlerning küchüyüp kétishige sewepchi boluwatqan eng asasliq amillarning biri.
Cheteldiki Xitay demokratik herikitining rehbiri Wei jing Shing ependi, 1999 – yili Genwede bezi Uygur wekilliri bilen ötküzgen söhbitide mundaq dep bayan qilghan idi:

"Epsuski, Sherqiy Türkistangha oxshighan azsanliq millet rayonlirida kommunist Xitay hakimiyitige qarshi heriketler ikki hilgha bölüngen, uning biri, shu rayonlardiki yerlik xelqning öz teqdirini özi belgilesh hoqoqini qolgha keltürüsh üchün élip bériwatqan milliy küreshler, yene biri, shu azsanliq millet rayonlirida yashawatqan Xitay xelqining özlirining demokratik erkinlikini we hoqoqini qolgha keltürüshni meqset qilghan halda élip bériwatqan küreshliridin ibaret. Emma, kommunist Xitayning eksiyetchil teshwiqati tüpeylidin, shu rayonlardiki yerlik milletler bilen xenzular otturisida izchil türde zidiyet we sürkülüsh dawam qilip keldi, shunga meningche bu ikki xil küresh otturisida nahayiti chong periq bar. biz ular otturisidiki buxil zidiyet we sürkülüshlerni yoq qilishqa tirishiwatimiz we Sherqiy Türkistandiki Xitay demokratik küchliri bilen milliy küchlerni birleshtürüshke we masliship heriket élipbérishqa tirishiwatimiz".

Gerche chetellerde paaliyet qilip kéliwatqan Xitay demukratliri yuqarqi mesililerni éghizida tekitlep kelgen bolsimu, emma Sherqiy Türkistsndiki Xitay puhralirini demokratiyeleshtürüsh we bu arqiliq Sherqiy Türkistan we Tibetke ohshighan milliy rayonlarda milliy zidiyetlerni peseytish jehetlerde héchqandaq ijabi qedem tashlighini yoq.

Eslide Xitay demokratiki tashkilatliri Sherqiy Türkistan we Tibetke ohshighan milliy rayonlardiki Xitay puhralirigha qarita alahide teshwiqat puroggirammi hazirlap chiqip, burayonlardiki Xitay puhralirigha qarita séstimiliq halda teshwiqat élip bérishi, bu rayondiki Xitay puhralirigha dunya insan heqliri bayannamisini yetekchi idiye qilghan demokratik qarashni singdürüshi, ulargha kommunist Xitay hakimiyitining showinistik idiyisige warisliq qilmasliqni, köchmen yötkesh siyasitining qurbanigha aylinip ketmeslikni, yerlik xelqning insani heq – hoqoqlirigha, milliy örp - adetlirige hörmet qilishni, hakimiyet bilen birliship yerlik xelqni bozek qilmasliqni teshwiq – terghip qilishi lazim idi.

Hemmimizge melum bolghinidek, gerche nowette Xitay ichide demokratik heriketler üzlüksiz küchiyiwatqan bolsimu, emma Xitay demokratik herikitining Sherqiy Türkistan we Tibetke ohshighan milliy rayonlarda héchqandaq tesiri we nopozi yoq, eksiche milliy rayonlarda yashawatqan Xitay köchmenlirining kommunistik we showinistik qarishi barghansiri küchüyüp, bu rayonlar hetta kommunistik angning asasi bazilirigha aylanmaqta, bu hal, Xitay demokratik herikiti üchün nachayiti zor bir yoshurun techdittin ibaret.

Eger Xitay demokratik küchliri bu rayonlardiki Xitay köchmenlirige qarita hazirdin étibaren séstimiliq bir télim – terbiye we teshwiqat élip barmighan teqdirde, Xitayda demokratik tüzüm ornutulghanda, Sherqiy Türkistan we Tibetke ohshighan milliy rayonlarda pütün dunya tenichliqigha hewip yetküzidighan zor milliy toqunush we hetta rayon haraktirlik urush yüz bérish ehtimali intayin yuquri.

Xitay hakimiyitimu Sherqiy Türkistandiki Xitay köchmenlirini özlirining zapas qoshunigha aylanduruwélish meqsidide, öz tashwiqatlirida Sherqiy Türkistandiki milliy heriketlerning meqsidi we harektirini burmilap, bezi zor milliy heriket jeryanida hayatidin ayrilghan birqanche Xitay puhrasini jénining bériche teshwiq qilip, Xitay köchmenlirining yerlik xelqqe bolghan öchmenlikini qozghashqa tiriship keldi.

Mesilen, 1997 – yilidiki Gholja weqesini élip eytsaq, bu weqe jeryanida yüzligen bigunah Uygur hayatidin ayrilghan idi, Xitay hakimiyiti bu weqe yüz bérip taki hazirgha qeder Gholja rayonida Uygurlarni sotlash we ölüm jazalirigha höküm qilishni dawamlashturup kelmekte.

Xitay hakimiyiti ichki we tashqi teshwiqatlirida héchbir zaman Gholja weqeside hayatidin ayrilghan bigunah Uygurlarni tilgha élip baqqini yoq, eksiche bu heriket jeryanida nechche 100 ligen Xitay puhrasining "milliy bölgünchiler" teripidin "echinishliq hlda" öltürülgenlikini jénining bériche teshwiq qilip, hem Xitay puhralirini, hem dunya jamaetchilikini aldap keldi. Emiliyette bolsa Gholjidiki milliy toqunushlar jeryanida ölgen Uygurlarning sani, Xitay puhraliriningkidin nechche hésse yuquri idi.

Mesilen, "Shinjing Uygur Aptonom Rayonluq Partikom Partiye Tetqiqat Ishhanisi" teripidin ötken yili neshir qilip ichki qisimda tarqitilghan „Shinjiangning milliy bölgünchilikke qarshi küresh tarihi"digen kitapta, Gholja weqeside ölgen Xitay puhralirining omomi sani 7 neper qilip körsütülgen idi. Chetel ahbarat agentliqliri bolsa bu weqede ölgen Uygurlarning sanini 400 étirapida dep mölcherlimekte.

Omomlashturup eytqanda, Xitay köchmenliri nöwette Sherqiy Türkistandiki pütkül zidiyet we ihtilapning menbiyige aylandi, Sherqiy Türkistanda Xitay köchmenlirining sanining köpüyüshige egiship, Xitay hakimiyitining yerlik xelqni atsimilatsiye qilish qedimimu tizleshmekte. Hetta bu Xitay köchmenliri Sherqiy Türkistannimu öz ichige alghan pütün Ottura Asiya rayonining kelgüsi biheterliki üchünmu nahayiti zor tehdit shekillendürmekte.

Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirini töwendikidikidek birqanche türge ayrish mumkin:

( 1 ) Qara Xitaylar:

< Qara Xitay > diginimiz, Sherqiy Türkistanda birqanche ewlattin buyan yashap kelgen, yeni Zozungtangning istilasidin, taki 49 – yilighiche bolghan mezgilgiche bu rayonda yashap kelgen 400 – 500 ming Xitay közde tutilidu, bu Xitaylarning mutleq köp qismining Xitayning ichkiri ölkiliri bilen bolghan ijtimayi munasiwetliri tamamen üzülgen bolup, esli yurtigha qaytish yolliri kesilgen , ular özlirini yérim – yata bolsimu yerlik Sherqiy Türkistanliq dep qaraydu, ularning héli köp qismi yerlik milletlerning örp – adetlirini qobul qilghan, hetta ularning ichide musulman bolghanlirimu bar.

bu Xitaylarning xeli bir qismi kommunistlar dewridin kéyin kelgen Xitay köchmenliridin nepret qilidu, chünki ularmu siyasi, ijtimayi we maddi jehetlerde yengi Xitay köchmenlirining dehil – terüzige uchrighan, ular, < yengi aqqunlar bizni Uygurlar ichide sesitip yüzimizni qoymidi, bularning kasapitidin hazir Uygurlar biznimu bu yengi Xitay aqqunliri bilen bir tayaqta heydewatidu > digen chüshenchige ige. Xitay kommunistik hakimiyitimu Qara Xitaylargha ishenmeydu we ularni siyasi hem memuri jehette chetke qaqidu, ularni mohim yerlerge wezipige qoymaydu.

( 2 ) mejburlanghan köchmenler:

Bu köchmenler asasen, 50 – yillardin, 70 – yillarghiche Xitay hakimiyiti téripidin Sherqiy Türkistangha mejburi bésim bilen yötkep kélingen köchmenler bolup, ularning omomiy sani 4 – 5 milyon etrapida.

bu köchmenlerning mutleq köp qismi eyni chaghda kompartiye téripidin < burjuaziye > dep atilip zerbige uchrighan ottura – yuquri dérijilik sodige we karhanichilar, gomindang dewride yetishken ziyalilar, memuri hadimlar we ularning ayile – tawabatliridin terkip tapqan, yeni bular sürgündiki Xitaylar, uzun yillardin buyan Xitay hökümiti bularning yurtigha qaytishini tosup kelgen, ularning ichidiki deslep kelgen birinchi ewlat xitaylarning köp qismining kompartiyege qarshi öchmenlik tuyghusi bar, eger hazirqi nopos tüzümi emeldin qaldurulup, erkin qoyuwetilgen teqdirde, bu mejburi köchmenlerning xeli köp qismi Sherqiy Türkistanda turmasliqi mumkin.

chünki ularning héli köp qismining öz yurtlirida ijtimayi we maddi asasi bar, mesilen, 90 – yillarning béshida aqsuda 10 nechche ming Xitay köchmini < yurtimizgha qaytimiz > dep namayish qilghan we hette ular bir heyetni merkizi hökümetke erz sunushqa iwetken idi, kéyin hökümet bésim we aldash usolliri arqiliq ularni besiqturdi. Bu mejburi köchmenlerning hemmisining chekinish yoli bolghini üchün, ular hergizmu tewekkülchilik qilip Uygurlargha qarshi omomiy yüzlük toqunushqa qatnashmaydu.

( 3 ) herketchan we yérim herketchan Xitay aqqunliri:

nöwette Sherqiy Türkistan rayonida texminen ikki milyon etrapida herketchan we yérim herketchan Xitay aqquni bar, bu aqqunlar, Xitay hakimiyitining ichkiri ölkilerde élip bériwatqan < Xinjiang yaxshi jay, Xinjiangdiki hermillet xelqi sizni qizghin qarshi alidu > digen teshwiqatigha ishinip, pul tepip bay bolush meqsidide Sherqiy Türkistangha kelgen medikar Xitaylar, bularning mutleq köp qismi Sherqiy Türkistangha muqum yerleshmigen bolup, bir puti Sherqiy Türkistanda, yene bir puti özlirining yurtida, her yili yurtigha bérip – kélip almiship turidu, bularning ichide bay bolup, Sherqiy Türkistandin öy – zémin setiwalghanlirimu bar, emma sani intayin cheklik, ularda < wetenperwerlik > digen nerse mewjut emes, kompartiyening siyasi teshwiqatining tesirigimu bek uchurap ketmigen, pütün derdi pul tepish, chünki ularning hemmisi digüdek Xitayning gherbiy – shimal ölkiliridiki namratlar we jemiyetning eng töwen qatlimidikiler, ular uyghurlar bilen biwaste toqunush elip berishni xalimaydu.

( 4 ) 80 – 90 - yillardin etibaren < chong gherbi shimal we güllendürüsh > digen niqapta yötkep kélingen yengi bir ewlat Xitay köchmenliri:

bularning sanimu texminen birqanche milyondin ashidu, bularning mediniyet sewiyesi birqeder yuquri bolup, hemmisi hökümet orunlirida xizmet qilidu, siyasi we maddi imtiyazi yuquri, bular siyasi jehettin qattiq zeherlengen bolup, chong Xitaychiliq xahishi intayin eghir, hemmisi mehsus atalmish < wetenperwerlik > terbiyesi alghan we kommunistlarning < xinjiang wetinimizning ayrilmas bir parchisi > digen sepsetisi ularning mengisige quyuwetilgen, ular yerlik xelqtin nepret qilidu, hakimiyetning yerlik xelqni talan – taraj qilish we qattiq basturush siyasitini pütün küchi bilen qollap quwetleydu.

( 5 ) bingtüenlik Xitaylar:

Uygurlarda, < Xitayning eskisi bingtüenlik > digen bir maqal bar.
heqiqetenmu Sherqiy Türkistanda chong Xitaychiliq idiyesi eng eghir, pütün wujudi < büyük jung hua ewlatliri > deydighan showinistik we impiriyalistik idiye bilen zeherlengen.
Sherqiy Türkistan xelqidin eng qattiq nepret qilidighanliri bingtüenlik Xitaylardin ibaret.
ularning heqiqiy sani 3 milyondin artuq, Sherqiy Türkistandiki stiratigiyélik jaylar, yeni chegra boyliri, derya – eqinlar we ormanlarning mutleq köp qismi bingtüenlik Xitaylarning konturolliqida.


Xitay metbuatlirida körsütülginidek, 1954 – yili Bing tuan 175 ming kishi bilen qurulghan idi.

Undaqta bu kishiler kimler ?

Bularning ichidiki 100 minggha yeqinraqi bolsa Guomindang hökümitining Sherqiy türkistanni besip yatqan herbiy qisimliri bolup, bularning hemmisi digüdek ilgiriki Sherqiy türkistan xelqighe qilmighan zorluq – zumbuluqliri qalmighan, ikki qoli yerlik xelqning issiq qeni bilen boyalghan Yuan da hua, Yang zeng shing, Jin shu ren, Shing Shi sai qatarliq dektarot militarislarning qalduq qisimliri idi.

Sherqiy türkistanda ilgiri yüzbergen milliy inqilap we xelq isyanlirining hemmisi mushu Xitay eskerliri teripidin rehimsizlerche basturulghan, yerlik xelq bilen bu Xitay eskerliri otturisida qattiq öchmenlik we qisas tuyghusi shekillengen idi.

Epsuski bu Xitay eskerliri 1949 – yili Xitay kommunistlirigha teslim bolghandin keyin, 1950 – yili 9 – ayning 25 – küni, < Xitay xelq azatliq armiyesi 22 – bing tuani > qilip özgertildi.
49 – yili bu eskerler Xitay kommunistlirigha teslim bolghandin keyin, Xitay xelq azatliq armiyesidin tallap chiqilghan 10 mingdin artuq ofisser bu guo mindang qisimlirigha siyasi komisserlikke teyinlengen idi.

Bing tuanning teshkil qilghan Xitaylarning qalghan qismi bolsa 1949 – yilining axiridin 1952 – yiligha qeder Xitayning Shanxi, Hubei, Henan, Anhui, Zhejiang qatarliq ölkilerdin yötkep kelingen Xitay jinayetchiliri, yene kelip bu jinayetchiler qatil, oghri – bulangchilardin terkip tapqan jinayi ishlar jinayetchiliri idi.

Mesilen, Xitay hökümiti teripidin tüzüp chiqilghan,< Bingtuanning tereqqiyat tarixi > namliq eserde bayan qilinishiche, Sherqiy Türkistan kommunist Xitay hakimiyiti teripidin ishghal qilinghan 1949 – yilining özidila, < Xinjiang Herbiy Rayoni > ning qarmiqida, < Jinayetchilerni qobul qilish komutiti > qurulup, 49 – yilining axiridin, 1952 – yiligha qeder ilgiri – kéyin bolup Shanxi, Hubei, Henan, Anhui, Zhejiang qatarliq ölkilerdin bir türküm jinayetchilerni yötkep kelgen.

1954 – yili atalmish < ishlepchiqirish Qurulush Bingtuani > qurulghandin kéyin, 1955 – yilidin 56 – yilighiche Bingtuanmu öz aldigha yene Siqüan, Shanghai, Zhejiang qatarliq jaylardin Xitay jinayetchilirini yötkep chiqip Bingtuan tewesige yerleshtürgen.

1955 – yili 11 – ayda we 56 – yili 9 – aylarda Bingtuan mexsus < Jinayetchiler mesilisi yighini > chaqirip, Xitaydin yötkep kélinip jinayet mudditi toshqan Xitaylarni qayturmay sherqiy türkistangha yerleshtürüsh, ularning Xizmet we turalghu mesilisini hel qilish, yurtida qalghan bala – chaqilirini yötkep kélip ularning sherqiy türkistanda menggü yerliship qélishini qolgha keltürüsh … qatarliq jehetlerde konkiritni siyaset we belgilimilerni tüzüp chiqqan.

1957 – yili Xitay Ali Xelq Soti, Teptish mehkimisi, Ediliye ministirliki we Jamaet xewipsizlik ministirlikining asasliq emeldarliridin terkip tapqan birleshme xizmet ömigi Sherqiy Türkistangha yétip kélip, Xitay jinayetchilerni yerleshtürüsh xizmetlirige yetekchilik qilghan hemde bu jinayetchilerni éghir emgekke salmasliq, ulargha qopalliq qilmasliq, bashqurushta qattiq qolluq qilmasliq, ularning turmushigha we bixeterlikige kapaletlik qilish heqqide yolyoruq bergen. Shu yili yene mexsus küch teshkillep, mutleq köp sandiki jinayetchilerning ayile – tawabatlirini yötkep kélip ular bilen jem qilghan.

Unungdin keyin Bing tuange kelip qoshulghan Xitaylarning köpünchisimu ichki ölkilerdiki jinayetchiler we Bing tuanlik Xitaylarning ichki ölkilerde qep qalghan uruq – tuqqan, jedde – jemetliri idi.

14 – Bölüm :
Xitay kompartiyesining milletler siyasitining ötmüshi we bügüni

Manjularning 200 nechche yil mustemlike qilishigha uchrighan Xitaylar, 1911 – yili Doktur Sun Jungsenning bashlamchiliqida manju impiriyesini aghdurup, < xitay jumhuriyiti > ni qurdi.
Gerche Sun Jungsen jumhuriyetning qurulush basquchida, sherqiy turkistan, Tibet, mongghul heliqlirining öz teqdirini özi belgilesh hoqoqini etirap qilidighanliqi heqqide wede bergen bolsimu, emma keyin wedisidin yeniwelip, Manju impiratorluqining mustemlikichilik siyasitige warisliq qildi.

Huddi Sun Jungsenge ohshash wedilerni bergen we bu wedilirini partiye nizamnamisigha kirguzgen Mao Zedung bashchiliqidiki Xitay kommunistik partiyesi, 1949 – yili < Xitay jumhuriyiti > ni aghdurup tashlap, < Jung Hua heliq Jumhuriyiti > ni qurghandin keyin, ohshashla wedisidin yenip, 49 – yili 10 – ayda sherqiy turkistan rayonini mejburi ishghal qildi we sherqiy turkistan xelqining musteqilliq teliwini ret qilip, 1955 – yili 10 – ayning 1 – kuni < Xinjiang uyghur aptonom rayoni > digen namda ismi bar, jismi yoq qorchaq bir aptonom hokumetni qurdi we bu atalmish < aptonom rayon > ning ichide yene 5 aptonom oblas, 6 aptonom nahiye we 42 aptonom yeza tesis qilip, sherqiy turkistanni parchilap idare qilish siyasitini yurguzdi.

Sherqiy Türkistanning bügünki memuri shekli, 1955 – yili 10 – ayning 1 – küni Xitay kommunist hakimiyiti teripidin Uyghur xelqining erkin iradisige xilap halda süni usolda qurashturup chiqilghan memuri shekildin ibaret.

milletler mesilisi, xitaydiki eng nigizlik we nazuk mesililerning biri süpitide yillardin buyan dunya jamaetchilikining küchlük diqqet – etibarini qozghap kelmekte, xitaydiki milletler mesilisi asasen tibet we shürqiy türkistan rayonigha merkezleshken bolup, bu rayonlardiki milletler otturisidiki, yeni, shu rayonning yerlik xelqi bilen xitay milliti otturisidiki zidiyet, ihtilap we toqunushlar üzlüksiz küchüyüp barmaqta, waqitning uzurishi bilen, buhil ihtilap we toqunushlar, yerlik heliq bilen xitay milliti otturisidiki öchmenlik we nepret tuyghulirini ashurup barmaqta, bügünki künge kelgende xitay hökümiti tibet we sherqiy türkistan mesilisini xitay dölitining biheterlikige tehdit seliwatqan asasliq amil dep qarimaqta hemde özlirining pütün azsanliq milletlerge qaratqan siyasitini ikki hilgha ayrip, tibet we sherqiy türkistangha qarita qattiq, bashqa azsanliq millet rayonlirigha we xitayning ichki ölkiliride yashawatqan bashqa azsanliq milletlerge yumshaq siyaset yürgüzüp kelmete.

Kommunist Xitay hakimiyiti, özining nöwette yürgüziwatqan milletler siyasitining, < markisizimliq millet neziriyesi > asasida shekillengenlikini tekitlep kelmekte.
Emiliyette bolsa kommunist xitay hakimiyitining tibet, sherqiy türkistan qatarliq milliy rayonlargha qarita yürgüziwatqan siyasiti, markisizimliq millet neziriyesini emes, belki chong xitaychiliq neziriyesini asasi yetekchi idiye qilghan.

Undaqta, Markisizimliq millet neziriyesining tüp yetekchi idiyesi nime ? uning tüp yetekchi idiyesi – milletlerning teng barawerliki we milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoqoqidin ibaret, bu ikki pirinsip, markisizim we leninizim pelsepesining neziriyewi asasi bolup, ular bu jehette izahat bergende, < milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoqoqi - milletlerning bölünüp chiqish hoqoqinimu öz ichige alidu, bu, milliy ekispilatasiyening tel – töküs ipadisi, bizning eng mohim asasiy yetekchi idiyerimiz – ekispilatasiye qilinghuchi millet bilen ekispilatasiye qilghuchi milletlerni bir – biridin ayrishtin ibaret > dep eniq körsetken idi.

Nöwettiki kompartiye hökümiranliqidiki xitay dölitining teritoriyesi, eyni chaghda öz teqdirini özi belgilesh hoqqoqigha erishken tashqi mongghulni hisapqa almighanda, asasen manju impiratorliqining teritoriyesidin ibaret, bu teritoriye, manjularning xitay, tibet, uyghur, mongghul we shulargha ohshash köpligen milletlerning dölitini we ziminini tajawuz qilip igelliwelishi netijiside shekillengen bolup, hazirqi xitay millitimu uyghur we tibetliklerge ohshashla mustemlike astidiki millet hisaplinatti, eger xitay kommunistliri heqiqeten özlirini markisizim, leninizimchilar dep qarisa, 49 – yili hakimiyetni qoligha alghandin keyin, uluq ustazliri Markis, Engilis we Le ninlarning milletler heqqidiki yuqarqi neziriyelirige emel qilip, manju impiratorliqining mustemlike qilish asasida shekillendürgen teritoriyesini bikar qilip, sherqiy türkistan, tibet, ichki mongghulistan heliqlirining öz teqdirini özi belgilesh we ayrilip chiqip ketish hoqoqigha hörmet qilishi lazim idi.

emma xitay kommunistliri milletler mesiliside markisizimning yolini emes, belki manju impiratorluqining yolini tallidi we özlirining bu asiyliqini, < markisizim, leyninizim idiyesini, junggoning emniliy ehwali bilen birleshtürüsh > digen chirayliq söz bilen aqlashqa tiriship keldi.
Undaqta xitay kommunistlirining milletler siyasiti qandaq shekillendi ? u qandaq basquchlarni besip ötti ? nöwette ijra qiliwatqan milletler siyasitining tüp mahiyiti nimilerdin ibaret ?

Eger biz, 1921 – yili qurulghan xitay kommunistik partiyesining milletlerge qaratqan siyasitining omomiy tereqqiyat ehwaligha qaraydighan bolsaq, uning hazirgha qeder 3 chong özgürüsh basquchini besip ötkenlikini, bir basquchtin yene bir basquchqa ötkiche, az sanliq milletlerge qaratqan siyasitining tehimu rehimsizliship, harektir jehette pütünley mustemlikichilik tüsini alghan bir halgha qarap yüzlengenlikini körüp yeteleymiz.

xitay kompartiyesining milletlerge qaratqan siyasitining tunji basquchi, 1921 – yilidin, 49 – yilighiche, ikkinchi basquchi, 49 – yilidin 80 – yillarning bashlirighiche, üchünchi basquch bolsa, 80 – yillarning bashliridin hazirghiche bolghan mezgillerni öz ichige alghan.

Tunji basquchta, yeni partiye qurulghan 21 – yilidin, hakimiyet beshigha chiqqan 49 – yilighiche bolghan mezgil ichide, xitay kompartiyesining milletler mesilisige qaratqan yetekchi idiyesige qaraydighan bolsaq, bu mezgil ichide xitay kompartiyesining markisizimliq millet neziriyesining tüp yetekchi idiyesi hisaplanghan milletlerning teng barawerliki we milletlerning öz teqdirini özi belgilesh digen pirinsipqa eghizida bolsimu asasiy jehettin emel qilghanliqi we manju impiratorluqining mustemlikisi hisaplaghan sherqiy türkistan, tibet we mongghulistan rayonlirining igilik hoqoqini eslige keltürüshni partiye purogrammisigha kirgüzgenliki körülmekte.

Mesilen, Jiang ping ependining < Milletler tetqiqati > jornilining 86 – yilliq 4 – sanida elan qilinghan, < Junggo kommunistik partiyesining Milletler purogrammisining tarihiy tereqqiyati > namliq maqalisida körsütülishiche,1922- yili 7- ayda chaqirilghan Xitay kommunistik partiyesining memliketlik 2- nqwetlik xelq wekiller qurultiyining hitapnamisining 4 – we 5 – maddilirida, <Mongghuliye , Shizang , Sinjiang qatarliq 3 rayunda aptonomiye ijraqilindu we demukiratik milliy fediral jumhurriyetler quruldu; Erkin fediral tüzimi arqiliq ( eger Mungghuliye, Shizang we Shinjiang halisa )‚ bu fediral döletler bilen Jonggo birleshtürülidu , Mungghuliye, Shizang we Sinjianglarda Junghua fediral döletliri berpa qilinidu" dep körsütülgen.

Yeni mezkur hitapnamida, xitay bilen Mungghuliye , Tibet we Sherqiy Türkistan teng orungha quyulghan, huquqta teng derijilik bu 4 döletni birleshtürüsh arqiliq bir sesitimni turghuzush teshebbus qilinghan.

Yene, < merkizi milletler inistitoti oqughuchilar geziti > ning 89 – yilliq 1 – sanida elan qilinghan, < Milletlerning öz teqdirini özi belgilesh huquqi , bölünüp chiqish huquqi we milliy teritoriyilik aptonomiye neziriyisining kélish menbi " namliq maqalida bayan qilinishiche,1928 – yili 7 – ayda chaqirilghan Xitay kommunistik partiyisining wekiller qurultiyida yene , " Junggoni birleshtürüsh , milletlerning öz teqdirini özi belgilesh huquqlirini étirap qilish" digen shuar qayta tekitlengen.

Yene Jiang ping ependining < Junggo kommunistik partiyesining Milletler purogrammisining tarihiy tereqqiyati > namliq maqalisida bayan qilinishiche, 1931 – yili Xitay kommunistik partiyisi teripidin tüzüp chiqilghan, " Zhonghua sowet jomghuriyitining asasi qanun purgrammisi "da ,"Junggo sowet hakimiyiti Junggo chegrisi ichidiki azsanliq milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoqoqini étirap qilidu we bu hil étirap qilishni taki herqaysi ajiz milletler Junggodin ayrilip özliri musteqil dölet qurush huquqigha érishkenge qeder dawamlashturidu " dep eniq körsütülgen.

Mezkur maqalida neqil keltürülüshiche yene,1935 - yili 12- ayning 12- küni Maozedung, " Ichki Mongghul xelqighe qaritilghan hitapname " ni élan qélip, "Bashqa ajiz kichik milletlerni azat qilish üchün küresh qilishtin burun, aldi bilen Ichki Mongghul xelqining milliy meslisige yardem bérishimiz kerek, bizningche, Ichki Mongghul xelqi özlirining barliq ichki mesillirini birterep qilish huquqigha ige, ... Ular bashqa milletler bilen fediratik munasiwet ornutush waki pütünley bölünüp chiqish huquqighaige" dep otturigha qoyghan. mahiyet jehette bu, eyni chaghda xitay kommunistik partiyesining sherqiy türkistan, tibet we mongghulistan rayonlirining mustemlike astidiki tupraq ikenlikini ochuq etirap qilghanliqi hisaplinatti.

1936 -yili 8 - ayda Xitay kommunistik partiyisi bayanat élan qilip" "Junggo kommunistik partiyisi, milletlerning özteqdirini özi belgilishini we ajiz kichik milletlerning özlirining musteqil dölitini we hökümitini qurushini teshebbus qilidu" dep yene bir qétim jakalighan.
Emma, xitay kommunistlirining herbiy küchi we tesiri zorayghansiri, ularning milletler mesilisi heqqidiki pozitsiyesidimu özgürüsh yüz berishke bashlighan.

1947 – yili Yen‘ande chaqirghan xitay kommnunistik partiyesining 7 – nöwetlik qurultiyida, eslidiki telebbuzini biraqla özgertip, azsanliq milletlerning musteqilliqini étirap qilmaydighanliqini, peqetla ularning Xitay teritoriysi ichide özini özi idare qilishigha ruhset qilidighanliqini bayan qilghan, emma yenila sowet ittipaqi tüsini alghan fediratik sestimidin waz kechmigen, 1949 – yilining ahirigha kelip, xitay kompartiyesi gomindang hakimiyitini tel – töküs aghdurup tashlighandin keyin, < junghua heliq jumhuriyiti > ni elan qilish harpisida, yeni, 49 – yili 9 – ayning 29 – küni chaqirilghan tunji nöwetlik memliketlik siyasi meslihet kengishi > yighinida, ilgiri az sanliq milletler heqqide bergen wediliridin tamamen yeniwelip, fediral tüsni alghan jumhuriyet qurmaydighanliqini, az sanliq milletler rayonlirida peqetla milliy teritoriyelik aptonom organlarni tesis qilishqila bolidighanliqini elan qilghan, Ehmetjan qasimi bashchiliqidiki sherqiy türkistan wekilliri mana mushu qetimliq siyasi kengesh yighinigha qatnishish üchün yolgha chiqip, bilinmigen seweplerdin qazagha uchrap wapat bolghan idi.

Xitay kommunistik partiyesi, < junghua heliq jumhuriyiti > ni elan qilishtin ikki kün burun, yeni, 49 – yili 9 – ayning 29 – küni, xitay heliq siyasi meslihet kengishining tunji nöwetlik yighinini chaqirip, bu yighinda, xitay heliq jumhuriyitining asasi qanun tüsini alghan, < junggo siyasi meslihet kengishining tüp nizami > ni elan qildi. Sherqiy türkistan we tibet wekilliri qatnashmighan bu qetimqi yighinda elan qilinghan nizamning 51 – maddisida, < herqaysi azsanliq milletler toplushup olturaqlashqan rayonlarda, milliy teritoriyelik aptonomiye yolgha qoyulushi kerek, milletlerning ahalisining az – köplikige yaki teritoriyesining chong – kichiklikige qarap, türlük milletlerning aptonom organliri tesis qilinidu, herqaysi milletler ariliship olturaqlashqan jaylar we milliy aptonom rayonlardiki yerlik hakimiyet organlirida, herqaysi milletlerning muwapiq derijide wekili bolushi kerek > dep körsütülgen, shundaqla, yuqarqi nizamning 52 – maddisida yene, < junghua heliq jumhuriyiti chegrisi ichidiki herqaysi azsanliq milletler, döletning birtutash herbiy tüzümige asasen, heliq azatliq armiyesige qatnishidu hem yerlik heliq amanliq saqlash qisimlirini qurup chiqidu > dep körsütülgen.

Gerche bu nizamda, kelgüside tesis qilinidighan milliy teritoriyelik aptonom jaylarning Junghua heliq jumhuriyitining ayrilmas bir parchisi ikenliki tekitlenmigen bolsimu, emma, xitay kompartiyesi, milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoqoqini etirap qilmaydighanliqini, özliri otturigha qoyghan < aptonom rayon > din bashqa hechbir teklip yaki shertni qobul qilmaydighanliqini ochuqche ipade qilghan idi.

Gerche azsanliq millet rayonlirida < milliy teritoriyelik aptonom organlarni tesis qilish > heqqidiki bu qarar, atalmish < memliketlik siyasi meslihet kengishi yighini > da elinghan bolsimu, emma, bu meslihetke tibet we sherqiy türkistan heliqlirining wekilliri qatnashmighan, xitay kompartiyesimu ulardin hechbir meslihet yaki pikir almighan, hetta < aptonom rayon > digen bu uqum heqqide qilche izahatmu bermigen idi.

Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasop, Delilqan, Ishaqbegler bashchiliqidiki sherqiy türkistan wekilliri mushu qetimqi siyasi meslihet kengishi yighinigha qatnishish üchün, 8 – ayning 15 – küni ghuljidin ayrilghan we shu ayning 28 – küni sewebi hazirghiche eniq bolmighan bir ayrupilan weqeside qaza tapqan idi, gerche memliketlik siyasi meslihet kengishi yighini chaqirilishtin birqanche kün burun, yeni 49 – yili 9 – ayning 25 – we 26 – künliri gomindang Xinjiang ölkilik amanliqni saqlash qisimlirining bash qomandani taosiyü we Xinjiang ölkilik hökümetning reyisi Burhan shehidiler xitay kommunistlirigha teslim bolghanliqini jakalighan bolsimu, emma ular, sherqiy türkistan xelqining emes, belki ilgiriki gomindang mustemlikichilirining wekili idi, sherqiy türkistan xelqining heqiqi qanunluq wekilliri Ehmetjan Qasimi bashchiliqidiki 3 wilayet wekilliri idi.

10 – ayning 1 – küni Junghua heliq jumhuriyiti elan qilinghanda, tibet we sherqiy türkistan tehi xitay kommunistlirining tajawuzigha uchrimighan bolup, tibet musteqil halda özini özi idare qiliwatqan, sherqiy türkistan bolsa yerim mustemlike halette, yeni, sherqiy türkistanning bir qismi 3 wilayet hökümitining bashqurushida, yene bir qismi gömindang wekillikidiki mustemlikichi küchlerning hökümiranliqi astida idi.

Eger xitay kommunistliri ilgiri azsanliq milletlerge bergen wediliride turghan bolsa idi, u halda, markisizimliq millet neziriyisining tup yetekchi idiyesi hisaplanghan < milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoqoqigha hörmet qilish > digen pirinsipqa emel qilip, manju impiratorluqining sherqiy türkistandiki warischiliri hisaplanghan gomindang qisimlirini bu rayondin chekindürüp, Xinjing ölkilik hökümetni tarqitip, pütün sherqiy türkistan rayonining konturolliqini 3 wilayet hökümitige tapshurushi lazim idi.

emma, xitay kommunistliri hakimiyetni qoligha eliwelipla, sherqiy türkistanda mewjut bolup turiwatqan gomindang mustemlikichiliri bilen til biriktürüp, sherqiy türkistan rayonini ishghal qilishqa aldirap ketti, xitay kommunistliri, özlirige teslim bolghan Burhan shehidi bilen geniral Taosiyüning esli hoqoqini saqlap qelish bilen birge, junghua heliq jumhuriyiti qurulup 10 kün ötmey, yeni 49 – yili 10 – ayning 10 – küni xitay heliq azatliq armiyesi sherqiy türkistangha tajawuz qilip kirdi we 50 – yili 1 – ayning 20 – künigiche sherqiy türkistanni tamamen ishghal qilip boldi.

heliq azatliq armiyesi buning bilenla tohtap qalmidi, ular sherqiy türkistanni ishghal qilishni tamamlap birqanche aydin keyinla, yeni 50 – yili 3 – ayda bir razwitka qismini sherqiy türkistan arqiliq tibet rayonigha mehpi iwetip, shepe chiqarmayla tibetning shimalidiki Rituzong nahiyesini ishghal qiliwaldi.

gercher tibet hökümiti buninggha qattiq naraziliq bildürgen bolsimu, emma, xitayning bu razwitka etriti tibettin chekinmey, heliq azatliq armiyesining tibetni omomiy yüzlük isghal qilishigha masliship berish üchün peyt kütüp yetiwaldi.

xitay kommunistliri sherqiy türkistangha tajawuz qilip kirgen cheghida, ehmetjan qasimilarning wapatidin keyin 3 wilayet hökümitining asasliq rehbirige aylanghan Seypidin Ezizini < Dölet qurush murasimigha qatnishish > digen bahane bilen beyjinggha apiriwelip, tehi qayturmighan idi. Xitay kommunistlirining sherqiy türkistanni ishghal qilghandin keyin, Burunqi mustemlikichilerning qorchaq wekili Burhan shehidini yene ölkilik hökümetning reyisi, we burunqi mustemlikichi gomindang armiyesining genirali Taosiyüni ishghaliyetchi armiyening muawin bash qomandani qilip teyinligenlikimu, kommunistik hakimiyetning burunqi mustemlikichi küchlerning izigha warisliq qilghanliqining roshen ipadisi idi.

1921 – yili qurulghinidin tartip taki 40 – yillarning ahirigha qeder, Manju impiratorluqini xitay millitinimu öz ichige alghan bashqa milletlerni mustemlike qilip ezgen impiriyalistik küch dep eyiplep kelgen we sherqiy türkistan, tibet, ichki mongghulistan heliqlirining xitaydin bölünüp chiqip, özlirining musteqil dölitini qurup chiqishini qollaydighanliqini tekitlep kelgen xitay kommunistliri, sherqiy türkistan, tibet qatarliq azsanliq millet rayonlirini qoral küchi arqiliq ishghal qiliwalghandin keyin, özlirining impiriyalizimgha warisliq qilghanliqini yoshurush we aqlash üchün, 360 giradus burulush yasap, manju impiratorluqini mahtap kökke kötürüshke bashlidi.

Mesilen, Xitay kommunistlirining pishiwasi we kommunistik xitay dölitining tunji bash ministiri Ju enley, 1957 – yili 3 – ayning 25 – küni xitay heliq siyasi meslihet kengishining 2 – nöwetlik omomiy yighinida qilghan sözide : < azsanliq milletler, henzular rayonigha tajawuz qilghandin keyin, obiktip jehettin henzulargha bolghan tesiride yahshi tereplirimu bolghan, mesilen, manjular peqetla nechche milyon noposqa ige, emma u qurghan ching sulalisi Junggogha 200 nechche yil hökümiranliq qildi, bu, ularning bingsi bar millet ikenlikini körsütidu, heqiqeten kishini qayil qilidu, bügün dölitimizning heritisining bunchiwala keng bolushimu, eneshu ching sulalisining mirasidin ibaret, hazir dölitimizning zimini keng, bayliqi mol, noposi köp, etirap qilishimiz lazimki, buningda ching sulalisining töhpisi bar, ching sulalisining bezi siyasetliriningmu xelqimizge paydisi bar ... > dep körsetken idi.

49 – yili xitay heliq jumhuriyiti qurulghandin keyin, az sanliq millet rayonliri ichide xitay kommunistlirini endishige seliwatqan rayon – tibet we sherqiy türkistan bolup, dalay lama bashchiliqidiki tibet hökümiti we ehmetjan qasim bashchiliqidiki 3 wilayet hökümiti, xitay kommunistlirining bu ikki rayonda mustemlikichilik siyasitini tez sürette rawan ijra qilishigha pütlikashangliq qiliwatqan asasliq amillar idi, chünki xitay kommunistliri shu rayon heliqlirige wekillik qiliwatqan bu ikki yerlik hökümetning < aptonomiye > ni qet’i ret qilidighanliqini biletti, shundaqla xitay kompartiyesi kelgüside bu ikki rayonda qurulidighan atalmish < aptonom rayon > larningmu bu ikki yerlik hökümet asasida qurulishini halimaytti, chünki ularni konturol qilalmaydighanliqini hes qilghan idi.

Xitay merkizi hökümitining könglide qurmaqchi bolghan < aptonom rayon > ni, asasliq rehberliri merkizi hökümet teripidin teyinlengen, merkizi hökümetke shertsiz itaet qilidighan, artuqche heq – hoqoq telep qilmaydighan we salahiyiti xitayning adettiki ölkiliridin halqip ketmigen bir < aptonom rayon > sheklidin ibaret idi.

Shunga xitay hökümiti bu rayonlarda derhal < aptonom rayon > qurushqa aldirap ketmey, aldi bilen, közge qadalghan mih dep qaralghan tibet hökümiti bilen sherqiy türkistandiki 3 wilayet hökümitini yoqutushqa we xitay hökümitining kütkinidek itaetmen bir < aptonom rayon > ning qurulushigha qarshi chiqish ehtimali bolghan milliy küchlerni tazilashqa kirishti.

Sherqiy türkistan rayonini elip eytsaq, eyni chaghda, 3 wilayet hökümitining Ehmetjan qasimi bashchiliqidiki asasliq rehberlirining tuyuqsiz < qaza > qilishi, xitay kommunistlirining ishini zor derijide qolaylashturghan bolsimu, emma, 30 nechche ming kishilik 3 wilayet armiyesi we 3 wilayet hökümiti etrapigha toplanghan minglighan wetenperwer uyghur ziyaliliri xitay hakimiyiti üchün zor tehdit idi. Gerche Xitay heliq azatliq armiyesi 49 – yili 10 – ayning 20 – küni ürümchini ishghal qilghan bolsimu, emma, ili rayonigha yeqin yoliyalmighan idi, chünki,3 wilayet hökümiti xitay qisimlirining shimali rayonlargha kirishini cheklep qoyghan idi.

Kommunist xitayning tunji dölet reyisi Maozedung, 1949 – yili 12 – ayda, gherbi shimaldiki azsanliq milletler hizmiti heqqide qol astidikilerge bergen yolyoruqida, < siler shuninggha diqqet qilishinglar kerekki, milletler mesilisini üzül – kesil hel qilish üchün, Milliy eksilinqilapchilarni tel – töküs yetim qaldurush kerek, azsanliq milletlerdin bolghan zor bir türküm partiyilik kadir bolmay turup buni emelge ashurush mumkin emes > dep körsetken bolup, uning bu yerde < milliy eksilinqilapchilar > digini, del 3 wilayet hökümiti we sherqiy türkistan xelqining öz teqdirini özi belgilesh hoqoqini telep qilip turiwatqan herqaysi sahelerdiki milliy küchler idi, Maozedungning, < milletler mesilisini üzül – kesil hel qilish > digini, tüp menidin eytqanda, sherqiy türkistan, tibet qatarliq milliy rayonlarni junghua heliq jumhuriyitining ayrilmas bir parchisi haligha keltürüsh we bu rayon heliqlirining musteqilliq qarishini tamamen yoqutup, ularni junghua heliq jumhuriyitining normal gerejdanigha aylandurushtin ibaret idi. Maozedungning yuqarqi sözliridin yene, kommunist xitay hökümitining eyni chaghda sherqiy türkistan xelqining iradisige wekillik qiliwatqan asasliq milliy küch hisaplanghan 3 wilayet hökümitini we uning qollighuchilirini yetim qaldurush we parchilash üchün, < azsanliq millet kadirliri > digen namda yerliklerdin özlirige sadiq yengi bir küch teshkillep chiqishqa alahide ehmiyet bergenliki we kelgüside qurulmaqchi bolghan < aptonom rayon > ni mana shu < azsanliq milletlerdin bolghan partiyiwilik kadirlar > ni asas qilghan halda qurup chiqishni pilanlighanliqi ochuqche körülmekte.

Xitay kommunistlirining, sherqiy türkistanni ishghal qilghan 49 – yili 10 – aydin, taki < aptonom rayon > qurulghiche bolghan 55 – yili 10 – ayghiche bolghan mezgil ichide sherqiy türkistanda yürgüzgen bir qatar siyasetliri, ularning Maozedungning yuqarqi yolyoriqigha parallil halda pilanliq halda heriket elip barghanliqini körsetmekte.

Mesilen, xitay kommunistliri sherqiy türkistanni ishghal qilghandin keyin, sherqiy türkistan xelqining jan düshmini hisaplanghan 100 ming kishilik Gomindang qisimliri bilen birliship, qaytidin 3 wilayet hökümiti we armiyesige tehdit selishqa bashlidi, shundaqla besim we türlük hile – mikirlerni ishqa selip, 50 – yili 1 – ayning 10 - küni Milliy armiyeni mejburi halda heliq azatliq armiyesining 5 -–korpusi qilip özgertiwaldi we aridin 10 kün ötmey, yeni 1 – ayning 20 – küni xitay heliq azatliq armiyesi sherqiy türkistanning shimaliy rayonlirigha besip kirdi, buning bilen, kommunist xitay hakimiyitining sherqiy türkistandiki ishghaliyiti toluq tamamlanghan boldi.

1955 – yili 10 – ayning 1 – küni atalmish < xin jiang uyghur aptonom rayoni > qurulghangha qeder, Sherqiy türkistandiki milliy küchlerning hemmisi digüdek kommunist Xitay hakimiyiti teripidin basturup yoqutulghan yaki türmilerge yighiwelinghan idi.

( doklat qismi tamamlandi )

paydilanghan bir qisim menbelerning adresliri :

http://www.tianshannet.com.cn/special/node_49267.htm
http://www.tianshannet.com.cn/special/content/2008-08/12/content_2816853.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-03/24/content_3916936.htm
http://www.tianshannet.com/homepage/content/2008-12/19/content_3748702.htm
http://www.tianshannet.com.cn/special/content/2008-08/12/content_2816853.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/295656.shtml
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/28/content_3811659.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-08/27/content_2922769.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-08/27/content_2922769.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/05/content_3771258.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/301464.shtml#
http://club.xjts.cn/member/lives/html/lives_88.html
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/13/content_3788823.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/18/content_3797325.htm
http://www.tianshannet.com/homepage/content/2009-01/22/content_3806280.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/26/content_3811205.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/26/content_3811205.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-01/28/content_3811659.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-02/05/content_3824564.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-02/05/content_3824304.htm
http://www.xinhuanet.com/zhibo/20090122/zhibo.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/309911.shtml
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-02/20/content_3852621.htm
http://smglnc.blogspot.com/2009/02/blog-post_8531.html
http://www.uighurbiz.cn/news/2009/0227/article_9590.html
http://bbs.xjts.cn/viewthread.php?tid=98474
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-03/04/content_3877452.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2009-03/04/content_3877452.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/309911.shtml
http://www.chinanews.com.cn/gn/news/2009/03-06/1591776.shtml
http://www.tianshannet.com/homepage/content/2009-03/23/content_3915352.htm
http://tibet.news.cn/misc/2008-10/17/content_14660281_12.htm
http://tibet.news.cn/misc/2008-10/17/content_14660185_4.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-06/26/content_2660140.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-10/31/content_3391600.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-07/25/content_2723122.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-04/30/content_2561436.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-07/14/content_2697382.htm
http://www.tianshannet.com/finance/content/2008-06/06/content_2629135.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-09/11/content_3023007.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-07/29/content_2738690.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/264763.shtml
http://www.tianshannet.com/content/2008-04/30/content_2562203.htm
http://www.tianshannet.com/dizhou/content/2008-04/25/content_2555349.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-03/08/content_2479292.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-08/15/content_2829544.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-08/25/content_2907983.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-08/28/content_2934818.htm
http://www.peacehall.com/news/gb/z_special/2008/10/200810210252.shtml
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-11/07/content_3409708.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-06/20/content_2650087.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-09/12/content_3030867.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-09/09/content_3012168.htm
http://www.tianshannet.com/special/content/2008-06/13/content_2639788.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-07/04/content_2679868_2.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-03/10/content_2479824.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-07/10/content_2691008.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-09/19/content_3068873.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-11/07/content_3408685.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-04/07/content_2525121.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-03/09/content_2479511.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/247937.shtml
http://www.tianshannet.com/content/2008-04/07/content_2525926.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/247937.shtml
http://www.tianshannet.com/quqing/content/2007-07/13/content_2064221.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-06/26/content_2661776.htm
www.dw-world.de | © Deutsche Welle.
http://www.tianshannet.com/finance/content/2008-09/23/content_3093087.htm
http://www.tianshannet.com/quqing/content/2006-10/08/content_1236016.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-09/16/content_3049985.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-07/12/content_2695457.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-09/15/content_3040625.htm
http://www.tianshannet.com/special/content/2008-06/13/content_2639792.htm
http://www.tianshannet.com.cn/news/content/2007-11/26/content_2309593.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-08/05/content_2778909.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-10/05/content_3160463.htm
http://bbs.tiexue.net/post_1131473_1.html
http://www.tecn.cn/data/detail.php?id=14883
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-07/14/content_2696874.htm
http://www.tianshannet.com.cn/GB/channel4/25/200607/27/299640.html
http://www.tianshannet.com.cn/bt/content/2006-07/14/content_292830.htm
http://www.xjjjb.com/yxwtszq/2006-07/28/content_93204.jsp
http://www.sina.com.cn 2007年01月17日09:14 南方新闻网
http://www.tianshannet.com.cn/news/content/2008-03/04/content_2470116.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2007-06/21/content_2002182.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-09/12/content_3030867.htm
http://news.sina.com.cn/c/2008-09-11/175916275214.shtml
http://www.tianshannet.com.cn/GB/channel4/25/200607/27/299640.html
http://www.tianshannet.com/quqing/content/2005-06/27/content_166054.htm
http://www.tianshannet.com/pn/content/2008-04/18/content_2544289.htm
http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=393
http://news.bbc.co.uk/chinese/si ... 7991200/7991210.stm
http://www.tianshannet.com/homepage/content/2008-12/19/content_3747164.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2008-04/26/content_2555973.htm
http://www.tianshannet.com.cn/news/content/2008-03/04/content_2470116.htm
http://www.tianshannet.com/news/content/2007-06/21/content_2002182.htm
http://www.xjdaily.com.cn/news/xinjiang/247937.shtml

联合国宪*
*华人民共和国宪法
*华人民共和国民族区域自治法
国务院实施《*华人民共和国民族区 自治法》若干规定

Unregistered
22-04-09, 05:21
tepsili oqup muhakime qilishishqa tegishlik !

Unregistered
23-04-09, 10:01
Bu nimindak uzun yazma?

Unregistered
23-04-09, 12:22
Bu nimindak uzun yazma?

bu pitne - pasat emes, ilmiy doklat, wetenning ehwaligha qiziqsingiz sewri qilip oqung, xalimisingiz oqumisingizmu bolidu, bu doklatning Sherqiy türkistan teshkilatlirigha we Uyghurlarni tetqiq qiliwatqan chetelliklerge nahayiti zor paydisi bolidu dep qaraymen !

Unregistered
24-04-09, 10:28
buningdiki yazmilarning kopunchisi, perhat muhammidi yazghan gherpni echivetish digendoklatning Uyghurchisidin eyni kochurup eliniptu, ( englishchisidiki nurghun mezmunlar yengilanghan bolup, uyghurchisi bilen anche oxshap ketmeydu) peqet qurulmisi azraq ozgertiliptu. bu kochurmichilik emesmu?



bu pitne - pasat emes, ilmiy doklat, wetenning ehwaligha qiziqsingiz sewri qilip oqung, xalimisingiz oqumisingizmu bolidu, bu doklatning Sherqiy türkistan teshkilatlirigha we Uyghurlarni tetqiq qiliwatqan chetelliklerge nahayiti zor paydisi bolidu dep qaraymen !

Unregistered
24-04-09, 10:48
Ular uzlirni bilimlik chahlap bashkilarni hichnime bilmaydu dap karhanlihi uchun siz digen KOCHURMUCHILIK diganni his kilmihan gap.

Unregistered
24-04-09, 13:00
buningdiki yazmilarning kopunchisi, perhat muhammidi yazghan gherpni echivetish digendoklatning Uyghurchisidin eyni kochurup eliniptu, ( englishchisidiki nurghun mezmunlar yengilanghan bolup, uyghurchisi bilen anche oxshap ketmeydu) peqet qurulmisi azraq ozgertiliptu. bu kochurmichilik emesmu?

perhat muhemmidining < chong gherbi shimalni echish > digen doklatining uyghurchisi nede elan qiliniptu ? eger elan qilinghan bolsa selishturup beqing, qaysi yeride oxshashliq barikin ? neqil keltürülgen san - sifirlar oxshamdikin, sherqiy türkistanning weziyiti heqqide yezilghan doklatlarning shekli elwette bir - birige oxshushup ketidu, bunung heyran qalghudek yeri yoq, chunki hemme kishi bar nersini yazidu ....

Unregistered
26-04-09, 14:23
Bu yazmining 8- we 9-qismini bu yerdin tapalmay qaldim. Bilidighanlar eytip bergen bolsanglar. Rexmet.

Unregistered
27-04-09, 00:58
izopning bir meseli esimge keldi. dada bala ikkisi bir ishekni yetilep ketip berip, kochidiki kishilerning pikri boyiche oxshimighan haletni tutup kelgen.
birsi bu torda "ohu" dep yotilip qoysimu yeni birsi chiqip kochilaydiken. shunche bikar telet ademler "kochilashtin" bashqa qildighan ishi yoqmudu?
Umud ademni nurlanduridu, lekin bu yer kishilerge umud emes bir dozaqni eslitidu. bu yerde peqet umudsizliktin bashqa nerse beralmaydu. bu yerge kirgen salghlam ademmu sarang bolup, kesilip qalidiken.

Unregistered
27-04-09, 11:10
kocherse nime boptu ????
millet uchun paydiliqlam bolidiken kochuremde, sizni haramdin tapamdu karayiti chaghliq!!!!

sendek haramdin bolghan lamilar shundaq lamiliq qilishise.

qoyup ber erkin bir ish qilsun, anangni..............dikin!!!!!! qonganni qisipyurmemsen ? apang achan erzqilip qoptumuya !????


buningdiki yazmilarning kopunchisi, perhat muhammidi yazghan gherpni echivetish digendoklatning Uyghurchisidin eyni kochurup eliniptu, ( englishchisidiki nurghun mezmunlar yengilanghan bolup, uyghurchisi bilen anche oxshap ketmeydu) peqet qurulmisi azraq ozgertiliptu. bu kochurmichilik emesmu?

Unregistered
27-04-09, 11:55
-perhat muhemmidining < chong gherbi shimalni echish > nede ilan qiliniptu? gha jawap bolmidigu. ama u hitay tarqatqan hujjatler boluxi mumkin. undak hujjattin parhat muhammidi hili kopni ilan qilghan... idi. pakit bar.

nede ilan qiliniptu? gha jawap yok. amabizda pakit ba.