PDA

View Full Version : Uyghurlar üchün yengi bir ümüt nuri-İlham Toxti



M.Azat
27-03-09, 02:33
Uyghurlar üchün yengi bir ümüt nuri-İlham Toxti

M.Azat

1.Periqliq sada,periqliq yol xeritisi,periqliq usul

Yer-Demokiratiye we erkinlikning büshigi -Parij.

Waqit-2009.yili 2.ayning axirqi heptisi.

Möjize-Yanchughida Zhunggo pasporti bolghan we Zhunggogha qaytidighan bir Uyghur,

Uyghurlarning ana wetini ,Uyghur aptonom rayonida chetke qeqiliwatqanlighi,siyasi,ixtisadi,ijtimai hjehetlerde adaletsiz muamilige uchirawatqanlighi,sewepchisining mewjut yerlik hakimiyet ikenligini jornalistlar wastisi bilen dunyagha ashkarilidi.

Milli teqdirining kelechegini oylash,qayghurush,izdinish tindissiyeliri, rohi halitide shertlik riblikiske aylinip ketken weten ichi we sirtidiki yüz minglighan Uyghur ewladining Qolighi,diqqiti birdinla Parijgha merkezleshti.

U,Beyjinggha qaytti.pütün diqqetler uning bilen Birge Beyjinggha merkezleshti.

Köngüllerde boran-chapqun peyda qilghan,bezilerde hewes,bezilerde heset,bezilerde ümit,bezilerde kin oyghatqan bu qehriman kim?

U,Beyjing milletler uniwersititi Oqutquchisi,Dostint,tetqiqatchi. “Uyghurbiz”tor betining igisi-ilham Toxti.

Wijdan igisi

Wijdan dimek-heq-nahaqni ölchügüchi köngül tarazisi dimektur.

Men “Uyghur biz”tor betini oquwatqinimgha 6-7 ay boldi.ilham Toxtining bir qanche Hanzuche maqalisini oqudum.birinjidin uning qelem quwitige heyran qldim we qayil boldum.ikkinjidin,uning wijdani urghup turghan,heq-nahaq mesilisini küzetken,qabiliyetlik birsi boghanlighini chüshendim.Hanzu tili maaripida yetishken yashlar arisida qimmetlik we zor yushurun kuch barlighini his qildim.teshwishlirim ghururgha aylandi.uning maqalilirini oqush jeryenida shuni his qildimki,u özining wijdani wezipisini ,yurtimizdin ichkiri ölkilerge aldap elip kelinip ziyankeshlikke uchirawatqan Uyghur balilarni qutquzush ishi bilen bashlighan. “Uyghurbiz”tor betini bolsa,ichki ölkilerde Uyghurlarning xunukleshtürülgen obrazini tüzitish,Uyghurlarni xenzu largha toghra chüshendürüsh meqsidide achqan.Uyghurlarning qanuni hoquqlirini özlirige anglitish meqsidide Uyghurchisini achqan.

İlham Toxti,xalis,dawrangsiz öz Millitige xizmet qilghuchi bir wijdan igisi süpitide xatiremde qaldi.chünki,insanni,nepsaniyetchiliktin,menpetpe resliktin,exlaqi mesuliyettin uzaqlishishtin saqlap qalghuchi ichki amil wijdandur.

Jasaret igisi

İlham Toxtining Firansiyening rfi we Amerikaning RFA radiolirigha bergen Hanzuche,Uyghurche söhbetlirini tepsili anglidim.RFA muxbirining,Uyghur aptonom rayonidiki ish kuchigha bolghan telep we Uyghurlarning ishsizliq mesilisi toghrisidiki soaligha “ 2008.yili ichkiri ölkilerdin Uyghur aptonom rayonigha kelgen emgek kuchi 1milyon 200ming…. Zhunggoda ishsizliq nispiti eng yuqiri bolghan millet Uyghurlar.beshim ketsimu deymen dunyadimu ishsizliq nispiti eng yuqiri bolghan millet Uyghurlar bolishi mumkin” dei rfi muxbirining “Uyghurlarning Kelecegi qayerde?” digen solaigha “Uyghurlarning kelechegi Zhunggoda”dep jawap berdi.İlham Toxti muxbirlarning soaligha jawap bergende,oyliwalay dimidi.tilini chaynimidi.köngide nime bolsa shuni dewatqanlighi bilinip turatti.sözligen sözlirining birsi Uyghur wetnperlirini,birsi Hanzu wetenperwerlirini qattiq renjitidighan sözler idi.shexsen memnu,Uyghurlarning kelechegi heqqide,İlham Toxtidin periqliq chüshinimen.Qisqa wedilik menpetni közde tutup,uzun wedide millitimning neslini tügep kitishke bashlaydighan yolgha mengish manga engir kelidu.men qanche keche uxlimay oylidim.uning radio söhbitini tekrar-tekrar anglidim.maqalilirini tekrar-tekrar oqudum.İlham Toxtining tüp idiyisini ikki jümlige xulasilash mumkin,

1.Uyghurlargha, ular üchün berilgen aptonomiye qanunini chüshendürüsh arqiliq,xelqning qanuni hoquqlirini özliri telep qilishini qolgha keltürüsh.

2.Zhunggo merkizi hökümetining himayisidiki teritoriyelik aptonomiye qanunini,ishkaptin chiqirip yerlik hökümetning ijira qilishini nazaret qilishqa qistash.

Aptonomiye qnunini chiqarghuchi organ merkizi hökümet.

Aptonom rayonluq partikpmning sekirtaridin bashlap,nahiyelik partikom sekirtari,hetta yeziliq partikom sekirtarighiche birinji sekirtar Hanzu millitidin bolushni pirinsip qilip bikitkenmu Beyjingdiki merkizi hökümet.

1955.yili Uyghur aptonom rayoni qurulghandin biri izchil türde pilanliq köchem köchürüsh siyasiti arqiliq Uyghur aptonom rayonida nupus tengpungsizlighining kelip chiqqanlighini,Uyghurlarning ishsiz,yoqsul,hoquqsiz qalghanlighini merkizi hökümet bilemdu-yoq?

60 yildin biri Uyghurlarning mesilisi waxti-waxtida hel qilinmidi.bügünki künde,Uyghurlarning özi yerlik hakimiyet aldida mesilige aylinip qaldi.yerim esirdin beri yeghilip keliwatqan mesililer bügünki künde hel bolamdu?Beyjingdiki merkizi hökümette bu irade bar diyilgendimu,Urumchidiki,milli ziddiyetning keskinlishishidin menpet we hoquqqa eriship adetlinip qalghan yerlik hakimiyetni qandaq bir terep qilalaydu?qush, bachkisining közini choqushi mumkinmu?

Bu pikirlerni oylap bir qarargha kelelmey turghinimda,İlham Toxti heqqide bir xewer adlim.

İlham Toxti,Beyjinggha qaytip kelishi bilenla tor beti taqalghan we bir qanche kündin keyin echilghan idi.tor beti echilghan bolsimu İlham Toxti nezerbent astigha elinghan iken.her qandaq bir muxbirning söhbitini qobul qilalmighan.dunyagha meshhur bezi,gezit-jornalning muxbirliri Beyjingda uning bilen körüshüsh üchün bir-ikki hepte waqit serip qilghan bolsimu,uninggha erishish imkaniyitige ige bolalmighan..uning bilen alaqe qilghan her qandaq kishi nazaret qilinghan.bu hadisilerni,jornalistlarning tashqi dunyagha ashkarilash arzusi bolsimu İlham Toxti bundaq qilishni istimeydiken.merkizi hökümetning bir küni uni ghüshünidighanlighigha,nezerbetni emeldin qalduridighanlighigha ishinidiken.hazirche süküt qilishni muwapiq köridiken.

İlham Toxtining bir yeqini uninggha,weziyetning teximu eghirliship ketish ihtimalining barlighini,eger beshigha kün chüshse chetelge chiqishqa hazirliq qilip qoyushi kerekligini eytqanda,

İlham Toxti shundaq jawap berken “ men qunundin chiqip ketmidim.millitimning qanunda bar bolghan hoquqini telep qiliwatimen.chetelge chiqsammu qaytip kelimen.wetenni tashlap ketmeymen.yetishqa toghra kelse Zhunggoning turmisida yatimen.turmidin chiqsam,yene Uyghurlarning kelechegini Zhunggoda izdeymen.bu yolda ölüp ketsem,birla arzuyum bar,jesidim wetinimdge kömülsun.bunchilik bexit magha yetidu”İlham Toxtining bu sözlirini anglawetip wujudumni bir xil illiq eqim qaplidi.köz chanaqlirimgha yash toldi.men uning jasariti,iradisi aldida qayil boldum.hayatimda tunji qetim Milletning teqdiri mesiliside men bilen oxshash pikirde bolmighan bir siyasi shexsiyetke ihtiram bildürüp qolumgha qelem adlim.

Uyghurlar arisida İlham Toxtigha oxshash eqilliq yigitler köp,belki minglap,onminglap tepilishi mumkin.amma,eqilliqlarning mutleq köpchiligi qarqunchaq bolghachqa Ziyalidin bek doslurum bolmidi.insanning eyipliri ichide brinji bolup nepret qilidighinim “qorqunchaqliq” illitidur.

Wijdan mesilisige kelsek,wijdanni bahar mewsimida etizgha terighan urugh dep perez qilsaq,jasaret urughni yashartidighan su dimektur.arimizda wijdanliqlarmu nahayiti köp.amma wijdanliqlar numuschan bolghachqa,san jehettin intayin az bolghan wijdansizlarlarning hayasizliqliridin özlirini ayap süküt qilghachqa,bezide sorun wijdansiz,numussiz,yüzsizlerning chellide at chapturishigha sehne bolmaqta.

Qushlar bachka chiqirish üchün tuxum basidu.belgilik issighliq alghan tuxum.belgilik waxittin keyin bachka chiqiridu.issghliq almighan tuxum palaq bolidu.bir tuxum qushqa aylinip köklerde perwaz qilidu.bir tuxum tughulidu.ölidu.jasaretsiz wijdan ene shu palaqqa aylinip ketken tuxumgha oxshaydu.eger her bir wijdanliq ademning wijdani jasaret taji bilen zinnetlense idi.tillar loghitida “adaletsizlik”digen sözge urun qalmighan bolatti.

İlham Toxti,öz ghayisining emelge eshishigha ishinidu we bu yolda ölüshke razi.

Bu irade aldida “barikalla sanga!”diyishtin bashqa söz tapalmidim.İlham Toxtining yoli sinalmighan bir yol.belki,bir yerim milyartqa yeqin Hanzu xelqi,eng axirqi ümidimu yoqulwatqan,charisiz 10 milyon Uyghur xelqining qanunda bar bolghan siyasi,ixtisadi hoquqliridin mehrum ikenligidin xewersiz.mesile yaxshi chüshendürülse,İlham Toxti we uning sepidikilerni qollishi,wijdani azapning yükidin qutulush üchün tirishishi mumkin.

Belki,Beyjing merkizi hökümiti qeghez yüzidiki aptonomiye qanunining rial hayatta ijra qilinishi üchün qedem tashlishi mumkin.

İlham Toxti bir siyasi köz qarashqa wekillik qilidu.uning ghayisi emelge eshishi üchün milyonlighan xelq uning arqisidin İli,Tarim deryasidek eqishi lazim bolidu.

Xelq qaysi hoquqni telep qilidu?qanchilik telep qilidu? aldimizdiki musapilarda aydinglishidu.

Uyghurlarning karwanchiliq tarixida, kicheleri qonalghularda uxlighanlarning we ularning mal-mülükining bixeterligidin küzette turghanlar jawapkar. xelqimizning bixeterligidin yalghuz İlham toxtila emes,barliq oyghaqlar jawapkarmiz.Biraq uzaqta oyghaq turuwatqanlardin,oxlawatqanlarning beshida küzette turuwatqan İlham Toxtining mesuliyiti ming hesse artuq.

İlham Toxti,periqliq yol xeritisi,periqliq usul,periqliq sada bilen yolgha chiqti.

İlham Toxtini tebirikleymen.uni “teslimchi “, “madarachi” süpitide körmeymen.yoligha tosalghu bolmaymen.belki yardemge hazirmen.uning pikiri “aptonomiye” bolghanlighi üchün, bir hepte waxtimni serip qilip,dunyaning oxshash bolmighan 5 noqtisidin 5 aptonom rayonni tonushturup tor betide qoyup qoydum.yalghuz İlham Toxti we pikirdashlirila emes,keng Uyghur ziyaliliri,xelq ammisimu aptonomiyening nime ikenligini,dunyada qanche xil aptonomiye tüzümi barlighini üginishi zürür dep qaraymen.chünki,Zhunggo hökümitining Uyghurlarning wetininge qoyup berkgen ismi “Uyghur aptonom rayoni”.

İlham Toxti ichki we tashqi rialliqni közde tutup,ghelbe qazinish imkaniyiti bar küreshke hazirlanghan bir qumandandek körünidu.biraq mangidighan yolliri tuzaqlar bilen tolghanlighini xatirlitishke kerek bolmisa kerek.chünki,İlham Toxti ixtisat we qanun bilimliri bilen qurallanghan sezgür we qabiliyetlik bir siyason bolghanlighini ispatlimaqta.

2.Sezgür we qabiliyetlik siyasiyon

Dawami bar.

Unregistered
27-03-09, 08:26
" İlham Toxti,xalis,dawrangsiz öz Millitige xizmet qilghuchi bir wijdan igisi süpitide xatiremde kaldi"

Toghra deysiz, Ilham Tohti bolupmu qeteldiki kilghan ixining tayini yok ozini internatta mahtinixta aranla turghan bir turkum ehlakta qirigen kixlirmiz uqun janlik bir derslik. hekiki iktidarlik, kabilyetlik medhiege mensup wijdan igisi Ilham Tohti.

Unregistered
27-03-09, 09:22
--------------------------------------------------------------------------------

Mushu tor betliride Ilham tohti ependi uchun yeziliwatqanlar meningche yahshi yeziliwatidu,Ilham Tohti ependi qarighanda Uyghur milli musteqilliq dawasining kelechektiki Ana Uyghuridek qilidu,eger Allah Uyghur millitining istiqbalini yaruq qilmaqchi bolghan bolsa Ilham Tohti heli jiq eziyetlerni korup, bedel tolep,pishship-yetilip ahiri saq qelip Uyghur milli musteqilliq dawasining Ana Uyghurdin keyinki qismini eng yahshi dawamlashturidu weyaki dawani pellisige elip chiqidu,

Yaq eger Allah Uyghur dawasining istiqbalini tehiche qarangghu qilmaqchi bolghan bolsa bir sebebler bilen Ilham Tohti korunishte oz ejili bilen weyaki hitaylar terepidin olturilidu we dawrangning uninggha ait qismi ozi bilen tugeydu, nime bolsa bolsun meninmgche dunya yurtimizdiki Ozlirining menpeetlirini Uyghur millitining istiqbalidin we Ana Uyghur we Ilham Tohtidin kutmektedur.manggha shundaq keldi, omrimiz bolsa korimiz,


Hitaylarda mundaq bir maqal bar,:" Huo Che Zou De Kuai, Quan Ping Che Tou Dai," menisi,: "Poyizning tez mengishi, bash wagonning sorigenligidindur."

Uyghur millitini poyiz disek, milli musteqilliq dawasini bu poyizning sureti disek, Ana Uyghur we mana bu Ilham Tohtilar soriguchi bash wagonlardur.

Korimiz, chunki hazirqi dunya weziyetide Uyghur millitining milli menpe,eti dunya milletlirining milli menpe,eti bolup qaldi,chunki yurtimiz bek bay,bek bay, bu bayliq dunyaning hazirqi sun,i istiqrarini bozidulam bozidu, bu heqiqettur.

Korginingdin koptur kormigining , kormigenni korersen olmigining,olmisek korimiz, olsek ewladlirimiz koridu.

IHTIYARI MUHBIR: MEKKE

Unregistered
28-03-09, 03:08
Qisqa wedilik menpetni közde tutup,uzun wedide millitimning neslini tügep kitishke bashlaydighan yolgha mengish manga engir kelidu----hop!qandaq qilish qereq

Unregistered
28-03-09, 08:19
Ilham Tohti, radiayoning ziyaritidin burun, Uyghurlarning kileqige zadi nede digen sualni belkim ozidin kurming kitim sorighan bolishi kirek. Bu 20 milyon uyghurni egeshtuturup patiqidek bir yingi makangha koqup ketkini bolmaydu, yaki koz aldidiki realikta bu yejuze mejuzilerni kulikidin tutup xing xing xia ning u teripige etip tugetkini bolmaydu. Uning Uyghurlarning kileqiki Zhong guo da diyishi kistalghanliktin eytilghan jawap, kureshni mushu yerde kilsak yaratkan igisi medetkar digen umuttin kelip qikkan bolidu.

Unregistered
01-04-09, 14:08
azat ependi yahshi yeziptu.leqin shohret ependim siz ahrigha jawap berishingiz qereq?ilham ependi hazir nede?uning beshigha nime ishlkar qelgen bolushi mumqun?sen hewerni berip muashni elip,ahirqi hewerni bermiseng bolmas?ilham nede?u hayat?yaqi u sheyit bodi?hewer!!?????????????????????????????????????a

Unregistered
01-04-09, 15:42
uningeytkan gipi xitaylargha hoshyiqishi kirek , chunki xitaylar Uyghurlarning mustqilliqtin waz kichishini umud qilidu . maqalning mawzusi ve onung sozligen sozini chushensek Uyghurlarga musteqilliq kirek emes aptonumi kirek TOWA!!!! bagu hazir aptonumi.