SIDIQ HAJI RUZI
24-03-09, 06:31
"...musteqilliqning mumkinchiliki" tesewwurdiki ishmu yaki awwal emeliy köresh qilish kérekmu?
Sidiqhaji ruzi
"musteqilliq herikiti heqqide gep bolghanda... Nurghun bilermenler hazir dunyada moda boliwatqan ("tinchliq") endizisini eynen köchürüp, köresh sehipimizge chaplashqa urinidu...ular xitay psixikisini chüshenmey shundaq demdighandu?...közlen'gen netijini bérishige özliri qanchilik ishinidighandu? Ular bilmesliktin qiliwatamdu yaki bilsimu esli muddiasi bashqa (niyet shum) bolghanliqi üchün qaymuqturup yüremdighandu? Eqli normal ademler herzaman mushundaq soallarni könglidin kechürmey qalmaydu", dep bashlaydu maqalisini gholam osman ependi.
Xosh bu jümlilerde gep ténch yol bilen mesile hel qilish üstide kétiwatidu. Qandaq mesilini, qaysi mesilini, kim bilen kimning otturisidiki mesilini ténch yol bilen hel qilish kérek? Bu yerdiki mesile, hörmetlik gholam ependi bu mesile siz bilen méning otturamdiki yaki memet bilen semet otturisidiki mesile emes. Emeliyette, xitay we uning döliti bilen mezlum millet, mustemlike millet uyghurlar otturisidiki mesilidur.
Lékin tarixtin béri küch bilen kuch otturisidiki mesililer ongayla ongushluq hel bolup kelgen, emma ajizlar bilen küchlükler otturisidiki mesile héch qachan téz, qol tutmay asanla hel bolghan emes. Bügünki pelestin mesilisige nezer aghdurung, tarixtiki polshaning poznan ölkisi mesilisige nezer aghdurung, tibet bilen xitay mesilisige nezer aghdurung ependim! Gholam ependi uyghur bilen xitayning otturisida mesile bar dep qarighandek, bashqa uyghurlarmu hem uyghur bilen xitay otturisida hel qilishqa tégishlik mesile bar dep qaraydu. Bu mesile zadi qandaq mesile, yene qandaq xaraktérlik mesile bu? Xitayning mustemlike qilishi, uyghurning xitaygha mustemlike bolup qélishidin ibaret mesilidur. Emma 60 yildin béri xitay teshwiqati "xitay bilen uyghurlar otturisida héch qandaq mesile yoq", "milletler ittipaq, shinjangdiki her millet xelqi, milletler ittipaqliqini közining qarchuqini asrighandek asraydu", "kommonistik partiyining rehberlikini himaye qilidu " dep, teshwiq qilip keldi.
Mesile bar dep qarap kelgen gholam ependi, mesile bar dep qarap kelgen gholam ependidek ependiler xosh, xitay bilen uyghur otturisida shundaq shu mesilerning barliqini qandaq ispatlaysiler? We hazirghiche qandaq ispatlap keldinglar? Siler emes, barin xelqi ispatlighan, ili xelqi ispatlighan, xoten xelqi ispatlidi, qeshqer xelqi ispatlidi. Uyghur paaliyetchiler xelq'ara jem'iyetke chiqqandin kéyin, uyghur bilen xitay otturisidiki mesilige asaslinip xelq'ara jem'iyetning exlaqigha, hésdashliq qilishigha murajiet qildi. Bolupmu gherb dunyasining insabigha, insanperwerlik pezilitige murajiet qildi. Éghizdiki gepke héch kim ishenmeydu, köz yéshigha héch kim ishenmeydu, pakit kérek. Pütünséri bér millet uyghurlar xitay bilen otturida mesile barliqini yuqiriqidek ispatlidi. Lékin, yaki siz yaki kim yaki pütünséri millitimiz xitay bilen uyghur otturisidiki mesilini hazirghiche xelq'ara jem'iyet mesile dep tonoghidek derijige kötüreligenmu? Yaq!men ishinimen bügün uyghurning kishilik hoquq paaliyetchiliri uyghur bilen xitay otturisidiki mesilini xelq'ara jem'iyet tonughan heqiqiy mesile derijisige kötürüp chiqti. Bu kishiler uyerde atimen, bu yerde chapimen ," qanliq köresh " qilimen démey, uyghurning mesilisini xelq'ara sehnige kötürüp chiqti. Aq köngül dunya, bir milletning ichide undaq ishmu bolidu, mundaq ishmu bolidu, eng yaxshisi ténch yol bilen paaliyet qilish kérek dep qaridi. Emma millitimiz 1949-yili xitayning tajawuzigha uchrighandin bashlap taki bügün'giche bir yilda üch qétim yaki ikki qétimdin, xitayning tilida weqe yaki délo sadir qildi, bizning tilimizda inqilap qildi. Xelq'ara jem'iyet bilip yételidimu, bu néme ish déyelidimu? Néme üchün bilip yételmidi? Héch bolmighanda muxbirlarning diqqitigimu sazawer bulalmidi..... Yeni ikkinchi dunya urushidin kéyin gherb dunyasining kommunizmgha qarshi sitiratigiyilik siyasiti, 40 yilliq soghaq munasiwetler urushi arqiliq sabiq sowétlerni meghlup qilip pütün dunyada, asiyada xitay bilen küriyedin bashqa döletlerde démokratiyining, mustemlike ellerde milliy musteqilliqning ghelbisini tentene qildi. Gherb dunyasining sitiratigiyilik siyasiti yawropadin asiyagha yötkelgendin kéyin démokratik eller xelqliri asiyada bolupmu xitayda néme ishning barliqigha diqqet qilishqa bashlidi. (chong döletning yershari xaraktérlik sitiratigiyilik siyasitini oxshitishqa toghra kelse, xuddi tejribilik pishqan owchigha oxshitishqa bolidu. Owchi némini, kimni qorulgha alidiken, nishan'gha alidiken siyaset shu yerdin bashlinidu.) shuningdin kéyin yüz bergen bir ish démokratik rosiye fiédératsiyisini héch kim dunya soda teshkilatigha kirishke dalalet qilmidi. Emma xelq'ara jem'iyet 2001-yili 12-ayning 14-küni mustebit xitay dölitini dunya soda teshkilatigha sörep kirdi. Méning mundaq déginim- xitay kirmeymen dep 15yil sörem palasliq qildi. Bu ishlarning sewebi némidu gholam osman ependi?
Kirimil impériyisi 1991-yili yimirilgendin kéyin yaki yimirilishning harpisi 1990-yili barin inqilabidin kéyin, "uyghur", "shinjang", "junggoning gherbidiki musulmanlar", deydighan isimlar we siyasiy ibariler xelq'ara metbuatlarda körülüshke bashlidi. Emdi bügünche? Bir neper wetendishimiz qolgha élinsa, bir hepte yaki bir ay ichide bu ishtin xewer tapalaymiz, qeshqerde néme ish, xotende néme ish yüz berdi? Derhal xewer tapalaymiz, xudagha ming shukrilerki, radio dolqunliri washingghitundin uyghur tilida weten'ge yitip barmaqta. Ténch yol bilen, démokratik usulda, kishilik hoquq telep qilip, awwal siyasi erkinlikni qolgha keltürüsh üchün paaliyet qiliwatqan uyghurning siyasi paaliyetchiliri yuqiriqidek ghelbilerni qolgha keltürdi. Shundaq qilghanliqi üchün bu uyghurlarning "esli muddiasi bashqa" bulup qaldimu, gholam ependining neziride? Yaki "niyet shum bolghanliqi" üchün bu uyghurlar ténch yol bilen köresh qilimizdep, gholam ependini " qaymuqturup, biaram qilip yüremdighandu?"
"xitay mejlis achqan'gha, shuar towlighan'gha wetinimizdin chiqip kétidighan millet emes...(bu yol) ya musteqilliq, ya ölüm! Yolidur". "dep yazidu gholam osman ependi. Xosh yighin échip, peqet yighin échish arqiliqla xitayni wetinimizdin qoghlap chiqirimiz" dégen kishi kim idi? "shuar towlap xitayni wetinimizdin qoghlap chiqirimiz", dégen kishi yene kim idi gholam ependi? Shuar towlighan kishi yene özingiz bulup chiqtingiz. "ya musteqilliq" bu shoarni kimge qaritip towlidingiz, musteqilliq aldingizgha özi kélip qalidighandek turamdu yaki hesret bilen towlighan eng axirqi nidamu bu? Hazirghiche "ya ölum", dégüdek bir ish qilalmidingiz ependi yaki hazirghiche "ya musteqilliq", dégüdek bir ish qilalmidingiz ependi, emma ish qiliwatqanlarni haqaretleysiz ependi uyghurlar zadi néme ish qilishi kérek, gholam osman ependi?
"beziler qanliq köreshni teshebbus qilghanlargha tenbih bérip, buning bilen gherb renjip qalsa chataq bolidu, dep ésenkirep kétidiken, xuddi weten üchün qan töküsh eyiptek, gheripliklerdin xijil bulup kétishidiken...", deydu gholam ependi. Qaltis gepqu bu? Qanliq köreshni teshebbus qilghan kishi kim idi? Bu kishi qanliq köreshni özi- özige teshebbus qilattimu yaki bashqa kishige teshebbus qilattimu? Ya xuda ! Bérsi qopup yeslidiki balilargha buyruq qilidiken"yeslini partlitinglar" dep, bérsi qopup yene birsige teshebbus qilarken "qanliq köresh" qilinglardep, kimler bu? Néme ish qilidighan némiler bu? Némishqa qéchip chiqishting chet'elge? Hazir "qanliq küresh qilmaqchi" bolghan bu kishilerni, "qanliq küresh" qilalaydighan bu kishilerni kim tosup qaldi? Gherb dunyasi silerning aldinglarni tosup qalmidighu? Bu kishiler xuddi buyruq bériwatqan "qehirlik" généralgha oxshaydu, lékin qarapbaqsang aldida bir eskiri yoq yaki dümbisige ésiwalghan bir xalta oqdéni yoq. Kimler bu?! Kim bulatti, peqet uyghurning siyasiy paaliyetlirige qarshi buzghunchiliq qilish üchün teshkillen'gen kishilerdur. Netijisining qandaq bolishidin qet'i nezer, awwal kishilik hoquq, démokratiye, erkinlik, söz metbuat hoquqini qolgha keltürüsh üchün köresh qilish, uyghurning nöwettiki emeliy köresh usulidur. Kim riyal dunyaning tertiplirige emel qilmaydiken bu kishi choqom meghlup bolidighan kishidur. Gherb dunyasi échip bergen yol nöwette uyghurlar mangidighan yoldur.
2009-yili 3-ayning16- küni. Washington
Sidiqhaji ruzi
"musteqilliq herikiti heqqide gep bolghanda... Nurghun bilermenler hazir dunyada moda boliwatqan ("tinchliq") endizisini eynen köchürüp, köresh sehipimizge chaplashqa urinidu...ular xitay psixikisini chüshenmey shundaq demdighandu?...közlen'gen netijini bérishige özliri qanchilik ishinidighandu? Ular bilmesliktin qiliwatamdu yaki bilsimu esli muddiasi bashqa (niyet shum) bolghanliqi üchün qaymuqturup yüremdighandu? Eqli normal ademler herzaman mushundaq soallarni könglidin kechürmey qalmaydu", dep bashlaydu maqalisini gholam osman ependi.
Xosh bu jümlilerde gep ténch yol bilen mesile hel qilish üstide kétiwatidu. Qandaq mesilini, qaysi mesilini, kim bilen kimning otturisidiki mesilini ténch yol bilen hel qilish kérek? Bu yerdiki mesile, hörmetlik gholam ependi bu mesile siz bilen méning otturamdiki yaki memet bilen semet otturisidiki mesile emes. Emeliyette, xitay we uning döliti bilen mezlum millet, mustemlike millet uyghurlar otturisidiki mesilidur.
Lékin tarixtin béri küch bilen kuch otturisidiki mesililer ongayla ongushluq hel bolup kelgen, emma ajizlar bilen küchlükler otturisidiki mesile héch qachan téz, qol tutmay asanla hel bolghan emes. Bügünki pelestin mesilisige nezer aghdurung, tarixtiki polshaning poznan ölkisi mesilisige nezer aghdurung, tibet bilen xitay mesilisige nezer aghdurung ependim! Gholam ependi uyghur bilen xitayning otturisida mesile bar dep qarighandek, bashqa uyghurlarmu hem uyghur bilen xitay otturisida hel qilishqa tégishlik mesile bar dep qaraydu. Bu mesile zadi qandaq mesile, yene qandaq xaraktérlik mesile bu? Xitayning mustemlike qilishi, uyghurning xitaygha mustemlike bolup qélishidin ibaret mesilidur. Emma 60 yildin béri xitay teshwiqati "xitay bilen uyghurlar otturisida héch qandaq mesile yoq", "milletler ittipaq, shinjangdiki her millet xelqi, milletler ittipaqliqini közining qarchuqini asrighandek asraydu", "kommonistik partiyining rehberlikini himaye qilidu " dep, teshwiq qilip keldi.
Mesile bar dep qarap kelgen gholam ependi, mesile bar dep qarap kelgen gholam ependidek ependiler xosh, xitay bilen uyghur otturisida shundaq shu mesilerning barliqini qandaq ispatlaysiler? We hazirghiche qandaq ispatlap keldinglar? Siler emes, barin xelqi ispatlighan, ili xelqi ispatlighan, xoten xelqi ispatlidi, qeshqer xelqi ispatlidi. Uyghur paaliyetchiler xelq'ara jem'iyetke chiqqandin kéyin, uyghur bilen xitay otturisidiki mesilige asaslinip xelq'ara jem'iyetning exlaqigha, hésdashliq qilishigha murajiet qildi. Bolupmu gherb dunyasining insabigha, insanperwerlik pezilitige murajiet qildi. Éghizdiki gepke héch kim ishenmeydu, köz yéshigha héch kim ishenmeydu, pakit kérek. Pütünséri bér millet uyghurlar xitay bilen otturida mesile barliqini yuqiriqidek ispatlidi. Lékin, yaki siz yaki kim yaki pütünséri millitimiz xitay bilen uyghur otturisidiki mesilini hazirghiche xelq'ara jem'iyet mesile dep tonoghidek derijige kötüreligenmu? Yaq!men ishinimen bügün uyghurning kishilik hoquq paaliyetchiliri uyghur bilen xitay otturisidiki mesilini xelq'ara jem'iyet tonughan heqiqiy mesile derijisige kötürüp chiqti. Bu kishiler uyerde atimen, bu yerde chapimen ," qanliq köresh " qilimen démey, uyghurning mesilisini xelq'ara sehnige kötürüp chiqti. Aq köngül dunya, bir milletning ichide undaq ishmu bolidu, mundaq ishmu bolidu, eng yaxshisi ténch yol bilen paaliyet qilish kérek dep qaridi. Emma millitimiz 1949-yili xitayning tajawuzigha uchrighandin bashlap taki bügün'giche bir yilda üch qétim yaki ikki qétimdin, xitayning tilida weqe yaki délo sadir qildi, bizning tilimizda inqilap qildi. Xelq'ara jem'iyet bilip yételidimu, bu néme ish déyelidimu? Néme üchün bilip yételmidi? Héch bolmighanda muxbirlarning diqqitigimu sazawer bulalmidi..... Yeni ikkinchi dunya urushidin kéyin gherb dunyasining kommunizmgha qarshi sitiratigiyilik siyasiti, 40 yilliq soghaq munasiwetler urushi arqiliq sabiq sowétlerni meghlup qilip pütün dunyada, asiyada xitay bilen küriyedin bashqa döletlerde démokratiyining, mustemlike ellerde milliy musteqilliqning ghelbisini tentene qildi. Gherb dunyasining sitiratigiyilik siyasiti yawropadin asiyagha yötkelgendin kéyin démokratik eller xelqliri asiyada bolupmu xitayda néme ishning barliqigha diqqet qilishqa bashlidi. (chong döletning yershari xaraktérlik sitiratigiyilik siyasitini oxshitishqa toghra kelse, xuddi tejribilik pishqan owchigha oxshitishqa bolidu. Owchi némini, kimni qorulgha alidiken, nishan'gha alidiken siyaset shu yerdin bashlinidu.) shuningdin kéyin yüz bergen bir ish démokratik rosiye fiédératsiyisini héch kim dunya soda teshkilatigha kirishke dalalet qilmidi. Emma xelq'ara jem'iyet 2001-yili 12-ayning 14-küni mustebit xitay dölitini dunya soda teshkilatigha sörep kirdi. Méning mundaq déginim- xitay kirmeymen dep 15yil sörem palasliq qildi. Bu ishlarning sewebi némidu gholam osman ependi?
Kirimil impériyisi 1991-yili yimirilgendin kéyin yaki yimirilishning harpisi 1990-yili barin inqilabidin kéyin, "uyghur", "shinjang", "junggoning gherbidiki musulmanlar", deydighan isimlar we siyasiy ibariler xelq'ara metbuatlarda körülüshke bashlidi. Emdi bügünche? Bir neper wetendishimiz qolgha élinsa, bir hepte yaki bir ay ichide bu ishtin xewer tapalaymiz, qeshqerde néme ish, xotende néme ish yüz berdi? Derhal xewer tapalaymiz, xudagha ming shukrilerki, radio dolqunliri washingghitundin uyghur tilida weten'ge yitip barmaqta. Ténch yol bilen, démokratik usulda, kishilik hoquq telep qilip, awwal siyasi erkinlikni qolgha keltürüsh üchün paaliyet qiliwatqan uyghurning siyasi paaliyetchiliri yuqiriqidek ghelbilerni qolgha keltürdi. Shundaq qilghanliqi üchün bu uyghurlarning "esli muddiasi bashqa" bulup qaldimu, gholam ependining neziride? Yaki "niyet shum bolghanliqi" üchün bu uyghurlar ténch yol bilen köresh qilimizdep, gholam ependini " qaymuqturup, biaram qilip yüremdighandu?"
"xitay mejlis achqan'gha, shuar towlighan'gha wetinimizdin chiqip kétidighan millet emes...(bu yol) ya musteqilliq, ya ölüm! Yolidur". "dep yazidu gholam osman ependi. Xosh yighin échip, peqet yighin échish arqiliqla xitayni wetinimizdin qoghlap chiqirimiz" dégen kishi kim idi? "shuar towlap xitayni wetinimizdin qoghlap chiqirimiz", dégen kishi yene kim idi gholam ependi? Shuar towlighan kishi yene özingiz bulup chiqtingiz. "ya musteqilliq" bu shoarni kimge qaritip towlidingiz, musteqilliq aldingizgha özi kélip qalidighandek turamdu yaki hesret bilen towlighan eng axirqi nidamu bu? Hazirghiche "ya ölum", dégüdek bir ish qilalmidingiz ependi yaki hazirghiche "ya musteqilliq", dégüdek bir ish qilalmidingiz ependi, emma ish qiliwatqanlarni haqaretleysiz ependi uyghurlar zadi néme ish qilishi kérek, gholam osman ependi?
"beziler qanliq köreshni teshebbus qilghanlargha tenbih bérip, buning bilen gherb renjip qalsa chataq bolidu, dep ésenkirep kétidiken, xuddi weten üchün qan töküsh eyiptek, gheripliklerdin xijil bulup kétishidiken...", deydu gholam ependi. Qaltis gepqu bu? Qanliq köreshni teshebbus qilghan kishi kim idi? Bu kishi qanliq köreshni özi- özige teshebbus qilattimu yaki bashqa kishige teshebbus qilattimu? Ya xuda ! Bérsi qopup yeslidiki balilargha buyruq qilidiken"yeslini partlitinglar" dep, bérsi qopup yene birsige teshebbus qilarken "qanliq köresh" qilinglardep, kimler bu? Néme ish qilidighan némiler bu? Némishqa qéchip chiqishting chet'elge? Hazir "qanliq küresh qilmaqchi" bolghan bu kishilerni, "qanliq küresh" qilalaydighan bu kishilerni kim tosup qaldi? Gherb dunyasi silerning aldinglarni tosup qalmidighu? Bu kishiler xuddi buyruq bériwatqan "qehirlik" généralgha oxshaydu, lékin qarapbaqsang aldida bir eskiri yoq yaki dümbisige ésiwalghan bir xalta oqdéni yoq. Kimler bu?! Kim bulatti, peqet uyghurning siyasiy paaliyetlirige qarshi buzghunchiliq qilish üchün teshkillen'gen kishilerdur. Netijisining qandaq bolishidin qet'i nezer, awwal kishilik hoquq, démokratiye, erkinlik, söz metbuat hoquqini qolgha keltürüsh üchün köresh qilish, uyghurning nöwettiki emeliy köresh usulidur. Kim riyal dunyaning tertiplirige emel qilmaydiken bu kishi choqom meghlup bolidighan kishidur. Gherb dunyasi échip bergen yol nöwette uyghurlar mangidighan yoldur.
2009-yili 3-ayning16- küni. Washington