PDA

View Full Version : Dunyadiki Teretoriyelik Aptonomiyeler-5



M.Azat
20-03-09, 02:51
Dunyadiki Teretoriyelik Aptonomiyeler-5

M.Azat

Gagawuz Aptonom Jumhuriyeti

Gagawuz aptonom jumhuriyeti,Moldawiye jumhuriyetining ichidiki bir teretoriyelik aptonomiyedur.

Dunay deryasining boyigha jaylashqan bolup,Moldawiye we Okirayine bilen chigirdash.

Yer meydani, 1.832 kuwadirat kilomitir(Uyghur aptonom rayonining 900 din bir hessisige toghra kelidu)

Nupusi, 160.000

Bu nupusning 82% Gagawuz. 7,8% Modawyan,4,8% Bulghar,2,4% Rus,2,3% Okrayin.

Dunyaning bashqa döletliride yashawatqan Gagawuzlarning sani mundaq;

Okiraynada 32.000

Giritsiyede 30.000

Türkiyede 15.000

Bulghariyede 3.000

Rominiyede 1.500

Qazaqistanda 1.000




Dini-Xiristiyan

Tili-Gagawuz tili (Türki tillarning ughuzche shiwisi-Türkiye Türkchisige yeqin)

Moldawye,Rus tillirimu dölet tili süpitide ishlitilidu.




Paytexti-Komrat

Gagawuziye-Dölet bayrigi,dölet girbi,dölet shiri,aptonomiye asasi qanuni bolghan bir aptonom jumhuriyet.

Bayrigi- zimininig yerimi kök,yerimi qizi we aq.kök teripining üstige 3 dane besh yültüz belgisi chüshürülgen.

Gagawuz ziyaliliri 1980.yilliridila,Gagawuzlarning erkinligi üchün paaliyetlirini janlandurushqa bashlighan idi.1988.yili “Gagawuz xelq herkiti”ismidiki xelq teshkilatini qurdi.1989.yili Komrat shehride echilghan Gagawuz qurulteyi da aptonom jumhuriyet qurush qarar qilindi.1990.yili 8.ayning 21.küni “Gagawuz sotsiyalistik jumhuriyeti” ilan qilindi.Moldawiye hökümiti bu qararning inawetsiz ikenligini ilan qildi Gagawuz hökümiti




1990.yili 10.ayning 25 .küni Gagawuz jumhuriyetining qurulush,qurulmaslighini xelq awazigha sundi we xelqning “jumhuriyet qurush” terepdari ikenligi ispatlandi.

Moldawiye, 50.000 kishilik saqchi kuchlirini qurallandurup,Gagawuzlarning üstige besip keldi.Moldawiyediki sewit qizil armiyesi tuqunushni toxtatti we qan tökülüshning aldini aldi. Sewit ittipaqi pilot birosi,qanunsiz “Gagawuz jumhuriyeti”ning inawetsiz ikenligini ilan qildi.Gagawuzlar, Moldawiye,Sewit ittipaqi terkiwidiki bashqa döletler qatarida Gagawuzlarmu,1991.yili 8.ayning 27.küni tekrar musteqillighini ilan qildi.Moldawiye xelq qurulteyi 1994.yili 12.ayning 23.kün küni 113.numurluk qanun maqullap Gagawuz aptonom jumhuriyetining qanuni ornini mueyyenleshtürdi.Shundaq qilip,Uyghur aptonom rayonining choghiraq bir yezisichilik nupuqa ige bu xelq dunyada qanuni orugha ige aptonom jumhuriyeige ige boldi.




Gagawyziye asasi qanunidiki bir madida,eger Moldawiye,Gagawuzlarning aptonomiye hoqoqini emeldin qalduridighan yaki cheklime qoyidighan birer tedbir qollinidighan bolsa,Gagauziye ning tamamnen musteqilliq ilan qilish hoquqi barlighi eskertilgen.

Gagawuzlar 11.esirde Orta asiyadin Yawropagha köchüp berip,Dunay deryasidin kechip hazirqi Giritsiye,Bulghariye,Makadoniye ziminlirigha yerleshken,yiltizi Uyghur-ughuzlargha mensuptur.Türki xelqler islamni qobul qilishtin burun köchüp ketkenligi üchün Yawropada Xiristiyanliqni qobul qilghan. “gagawuz”sözi Ughuz sözining buzulishidur.

Gagawuzlar 13.esirde Dobruja (hazirqi bolghariyening bir shehri)ni merkez qilghan Dobruja xanlighini qurghan bolup bu dölet 200 yildin artuq höküm sürgen.keyin Osmani impiriyesining astida yashighan.keyin Bulgharlarning engir besimliridin köchüshke mejbur bolup,dini mezhipi tüpeyli Ruslarni pana tartip Rus hakimiyiti astidiki ziminlargha köchüp barghan.bir qismi 1769-1791.yilliri arisida hazirqi wetinige yerleshken.19.esirning bashlirida Qara dengiz etirapida Türk-Rus urushi boliwatqanda pursettin paydilinip 1906.Yili Musteqil Gagawuz dölitini qurghan.dölet qurulup 15.küni Ruslar teripidin dölet hakimiyiti aghdurup tashlanghan.uningdin keyin Ruslarng,bir mezgil Romaniyening,2.dunya urushida Girmanlarning,2.dunya urushidin keyin yene Ruslarning hakimiyiti astida yashighan.

Gagawuziyede 55 bashlanghuch-ottura mektep bar.

Komat uniwersitisini Türkiye hökümiti teripidin meblex selip qurup berilgen.hazir,Yawropa ölchimidiki bir uniwersitit.

Mekteplerde her millet oqughuchiliri anatida yaki arzu qilghan tilda oqush erkinligige ige.

Gagawyziyede 30 din artuq chong tiptiki zawot-fapirika bar bolup 5000 etirapida ishchi ishleydu.uzum harighi Yawropagha meshhur.

Charwichiliq tereqqi qilghan bolup,Yawropagha gush,süt satidu.




Gagawuzlarning sanaet,maarip,sehiye,pen-texnika ishlirigha Türkiye her yili mexsus meblex ajirtip yardem qilmaqta.ishsiz Gagawuzlarning Türkiye kilip ishlishi üchün her xil imkaniyetlerni yaritip bermekte.

Gagawuziyening,Dunay deryasining dengizgha tutashqan we Rominiye,Modawiye,Okrayine chigrisi kesishken yerde tamojnisiz erkin tijaret baziri bar.sirttin kelgen mallarni tamojnisiz hemme dölettin kelgenlerge setish imkaniyiti bar.Gagawuzlar Uyghurlarni nahiyiti yaxshi köridu.til qiyinchilighi yoq.eger u yerge kitip tijaret qilishni arzu qilidighan Uyghurlar bolsa.u yerdiki pursetlerdin tamamen paydilinish imkaniyiti bar.

Eger barsingiz,zimini yurtimizning bir nahiyesichilik,nupusu chongiraq bir yezimizning nupsuchlik bolghan.amma,öz-özige xojayin,asminida milli bayrighi lepildep turgha,mektepliride milli marshi oqulghandin keyin ders bashlanghan,qorqunuchsiz,bexitlik,Uyghurchigha nahiyiti yeqin sözlishidighan bir xelqni kürisiz.u,sizning baghrighizdin ming yil burun ayrilip chiqip ketken,sizning qerindishingiz Gagawuzlardur.

2009.03.18

http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234

http://www.canonictur.com/moldova/

http://www.odci.gov/cia/publications/factbook/geos/md.html

http://www.ulkeler.net/moldova.htm

Unregistered
20-03-09, 05:11
Gagawuzlar yene qirghizstandimu birer ming yaki sel azraq bar. mening burun bir Gagawuz qiz dostum bolghan, tolimu bek chirayliq qiz idi. lekin biz Rus tilida sozlishettuq. Gagawuzlar heqiqetenmu Uyghurlarni bilidu.

Unregistered
20-03-09, 07:00
eyiplimenglar we tillimanglar

Gagawuzlar yene qirghizstandimu birer ming yaki sel azraq bar. mening burun bir Gagawuz qiz dostum bolghan, tolimu bek chirayliq qiz idi. lekin biz Rus tilida sozlishettuq. Gagawuzlar heqiqetenmu Uyghurlarni bilidu.

Aghine nimishke eyipleymiz,nimishke tillaymiz, shundaq yahshi bir melumat yezip qoyghanghimu,? sili Dost tutsila Qirghizistanda tutupla Mekkide emes, dimekki Qirghizistandimu bu heqlerdin bar iken bilip qalduq,

Buningdin 10 yilche burun yashi 70 din ashqan ozi 1979-diki Afghanistan -Rus urushida yurtidin qechip Mekkige kelip yerleshken Dindar teqwadar besh waqit namazliq ikki hatundin on nechche balisi bar Abdulmennan isimlik bir Ozbek qeri manggha shundaq digen idi, :" Ihtiyari Muhbir , siz Ozbekistangha barsayiz koresiz,wetende shunday chiraylik Rus qizlar barki,Ozbeklerden hich periq qilmaydi,peqetkene emringizge alip Musulman qiliwalsayiz Ozbek qizlaridin hich perqi bolmaydi," men qizziqip,:" Abdulmannan eke, pul berseyiz sizge keledikenmi,? " disem,:" ha nime deyapsiz, ming dollar berseyiz uchni alsangiz hem alaweresizde, oshularni emrimizge alip Musulman qilsaq kop sawap boladide endi," dep dunya lezzetige qizziqip mes bolup qalghan idi.



IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
28-12-09, 16:41
Aptonomiye tetqiqatchisi, Musteqilchi, qoralliq heriketning ijatchisi Yarqin ependi.

Unregistered
29-12-09, 04:24
Aghine nimishke eyipleymiz,nimishke tillaymiz, shundaq yahshi bir melumat yezip qoyghanghimu,? sili Dost tutsila Qirghizistanda tutupla Mekkide emes, dimekki Qirghizistandimu bu heqlerdin bar iken bilip qalduq,

Buningdin 10 yilche burun yashi 70 din ashqan ozi 1979-diki Afghanistan -Rus urushida yurtidin qechip Mekkige kelip yerleshken Dindar teqwadar besh waqit namazliq ikki hatundin on nechche balisi bar Abdulmennan isimlik bir Ozbek qeri manggha shundaq digen idi, :" Ihtiyari Muhbir , siz Ozbekistangha barsayiz koresiz,wetende shunday chiraylik Rus qizlar barki,Ozbeklerden hich periq qilmaydi,peqetkene emringizge alip Musulman qiliwalsayiz Ozbek qizlaridin hich perqi bolmaydi," men qizziqip,:" Abdulmannan eke, pul berseyiz sizge keledikenmi,? " disem,:" ha nime deyapsiz, ming dollar berseyiz uchni alsayiz hem alaweresizde, oshularni emrimizge alip Musulman qilsaq kop sawap boladide endi," dep dunya lezzetige qizziqip mes bolup qalghan idi.



IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Bu maqaleni kim bugun bu yerge chaplap qoyghan bolsa bolsun, yahshi qiliptu, qayta oqup kulup tiqilip uchogilirim uzulup keteyla dep qaldim, heqiqetende biz heqni Animiz Hatunlirimizning quchighigha tughqan ohshaydu, bala baqimiz, Jan baqimiz weten-milletning derdige derman bolimiz dep bu dunyaning lezzetini kormey hesrette otup kettuqte, kashki shu Orus qizliridin bir-ikkidin elip Musulman qiliwalghan bolsaq hem chong sawap bolatti.

Amma u Dunyada rahetini korimiz buningda shek yoq, Hitaylar we Hitaychilar bu Dunyada yashiwalsun.

Bu Dunya sening,
U Dunya mening,
U Dunyagha barghanda,
Aghriydu jening.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
29-12-09, 19:31
Bu maqaleni kim bugun bu yerge chaplap qoyghan bolsa bolsun, yahshi qiliptu, qayta oqup kulup tiqilip uchogilirim uzulup keteyla dep qaldim, heqiqetende biz heqni Animiz Hatunlirimizning quchighigha tughqan ohshaydu, bala baqimiz, Jan baqimiz weten-milletning derdige derman bolimiz dep bu dunyaning lezzetini kormey hesrette otup kettuqte, kashki shu Orus qizliridin bir-ikkidin elip Musulman qiliwalghan bolsaq hem chong sawap bolatti.

Amma u Dunyada rahetini korimiz buningda shek yoq, Hitaylar we Hitaychilar bu Dunyada yashiwalsun.

Bu Dunya sening,
U Dunya mening,
U Dunyagha barghanda,
Aghriydu jening.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

yana nadin payda boldung hajap tetiksiz bir mekke ikansan hamma ixka arlixip sanga nima yok kutungni kisip yursang bolmamdu sulamqi mekke!!!!!!!!!!!!!!

Unregistered
30-12-09, 01:06
bu m azat digen itning balisi hain bu.bu memetimin hezret digen ashu.hain-bizni lmge tutup bergen

Unregistered
30-12-09, 11:51
Oqup qoysa bolghudek bu uchur xarakterliq sanliq melumatlarni. Emma men oqup bolup waqtimgha ichim aghridi. Uning ornigha Vilademir Il'ich Leninning "Nime Qilish Kerek?" digen kitabini yene bir qetim oqup chiqsamchu dep pushaymanmu qip qaldim.

Eslide bu Leksiyeni M. Azat ependi Beijing Milletler Universitetining Milletler Siyasiti Fakultitida, yaki Merkizi Partiye Mektiwide szleshke tegishlik ikenduq eslide.....

Unregistered
30-12-09, 14:43
Oqup qoysa bolghudek bu uchur xarakterliq sanliq melumatlarni. Emma men oqup bolup waqtimgha ichim aghridi. Uning ornigha Vilademir Il'ich Leninning "Nime Qilish Kerek?" digen kitabini yene bir qetim oqup chiqsamchu dep pushaymanmu qip qaldim.

Eslide bu Leksiyeni M. Azat ependi Beijing Milletler Universitetining Milletler Siyasiti Fakultitida, yaki Merkizi Partiye Mektiwide szleshke tegishlik ikenduq eslide.....

shu yerdimu sozlinip bolghan, kochurulmisni chetelde sozlewatidu. nomus qilmidi, eslidinla nomusni bilmeytti. xam omachni ichip ichi surup ketken kichik balidek, toxtimay shatraqlaydighan nerse iken u. zuwani besiqmidi. oziche aynip qeliwatidu yene.