PDA

View Full Version : Tarihtin parchilar !!



Unregistered
19-03-09, 19:50
oja I'shaqi weli toghrisida

«.... Hezriti xoja ishaqi weli Yarkent, Kashigher, Aqsuda bolup 12 yil dewran sürdiler, xelqni arastige (dini teriqetke - a) bashlap, dinimigha rawaj berdiler. Kishilerni sahibi kamal qildiler...» («Tarixiy nadiriye» din)


Eyni zamanlarda shinjanggha peyda bolup, ejdadlirimiz üstide 12 yil dewran sürgen, «dinimiz» ge rawaj bergen we ejdadlirimizni teriqetke bashlap, «sahibi kamal» qilghan bu «zat» zadi kim?

Bu «zat» - meshhur sopi mexdum ezemning chong oghli bolup, miladi 16- esirde shinjanggha kélip özini «weli» - (yerlik ewliya) élan qilghan we özining nami bilen «ishaqiye teriqiti» ni ijad qilip, uni ejdadlirimiz arisida yürgüzgen hem bizning tariximizda özining yene bashqa selbiy qilmishliri bilenmu dang chiqirip alemdin ötken, tarixtiki eng muteessip küchlerning meshhur «pir ustazi», «ishaqiye» sopilirining «dahiysi», ewladi diniy sergerdan - ishaq ismilik bir sopidur. Bu sopi texminen miladi 1506- 1507- yilliri ariliqida kasan shehiride dunyagha kelgen. 20 Yéshidin tartip sopiliq teriqitini öginishke kiriship, 7-8 yil ichide gherbiy türkistan, iran, iraq, afghan zéminliri (buxara, semerqend, qazan, hirat, ehrar, kedan, nishapor, besre, shiraz qatarliq shu chaghlardiki muteessip rayonlar) da sopiliqni ögen'gen. «Jahan kezgen» we bu xil paaliyetlerdin kéyin, dadisining neziridin ötüp (érshatname élip) «pir» liqqa kötürülgen. Melum yillardin kéyin qeshqeriyige kélip yekende özini «weli» - (milliy ewliya) élan qilghan hem qesheriye xelqige 12 yildin jiqraq «pir» liq qilip axirida qatilliq, qanxorluqni meqset qilghan pitnixorluq qilmishi bilen pash bolup, seidiye xanliqining shu chaghlardiki xani - muhemmedxan teripidin kelgen yérige qoghliwétilgen. Texminen miladi 1588- 1589- yilliri 82- yéshida perghanide alemdin ötüp shu yerning «baghi belend» qebristanliqigha depne qilin'ghan (bezi yerlik xatirilerde bu kishining yekende ölgenliki, jesiti yekendiki «altunlirim» mazarida qoyulghanliqimu bayan qilin'ghan, méningche, bu qarash tarixiy pakitlargha anche uyghun bolmisa kérek).
Xoja ishaq weli buxaraliq chong sopilarbilen bolghan mezhep majiraliri (chong sopilar ara dawam qiliwatqan imtiyaz talishish herikiti) da yéngilip, shu chaghlardiki buxara hökümranliri teripidin turalghusiz süzgün qilin'ghan ehwal astida qeshqeriyige kelgendin kéyin, uda bir nechche yil peqir - bichariler qatarida, qeshqer, yekenlerde mazar kezdilik, derwishlik bilen kün alghan. Yeni xuddi «borqum ewliya» da körsitilgendek, «közliridin nur yaghquzup, aghzidin ot - atesh chéchip, tilliridin durut. Qolliridin teswi chüshürmey, ulughlarning bashlirini tashlimay (mazarlarni tawap, démekchi - a), bitaharet zémin'gha dessimey, dunyaning hemme meishet we ishliridin pütünley xali turup, peqet mömin bendilerning ikkila «alem» lik «ghémi» ni yep yürgen ... »Miladi 1560- yillargha kelgende diniy ishlarda bash kötürüp, seidiye xanliqining shu chaghlardiki xani abdukérim xan hökümranliqidiki bir qisim (asasen haziriq jenubiy shinjangdiki) jaylarning eng chong «diniy» zomigiri bolup tonulushqa bashlighan. Yeni u - hemmidin burun dadisining «pir» liq ornini teng igilesh, teng bash kötürüsh koyida özi bilen özüngge soqushturuwatqan we özini «pir» élan qiliwalghan bir tughqan inisi xoja muhemmed imin ishan (imami kalan) ni bashqilarning qoli arqiliq zeher ichküzüp öltürüwétip, özining «shek - shübhsizki», shiriksiz birla «weli» lik ornini «kapaletlendürgen». Netijide qeshqeriyining xéli bir qisim jaylirida xoja ishaq muritliri bilen xoja muhemmed imin ishan muritliri otturisda öz'ara sürkilish, bir - birini öltürüsh weqeliri shekillinip, bara - bara qeshqeriye jem'iyitide özlirini «her qandaq insandin chong, xudadin kichik» sanaydighanlarning diniy malimanchiliqi, térrorluq heriketliri küchiyip ketken.
Qesheriye xelqining, jümlidin abdukérim xan (bu kishi bezi tarixlarda «adil xan», «ulugh xan» dégendek namlar bilenmu atilidu) xanliqning en'eniwi normal jahandarchiliqi (shu chaghlardiki siyasiy, iqtisadiy, ijtimaiy, aqartish, herbiy, ishlepchirish, turmush, jem'iyet qurulmisi, diniy paaliyet, dunyawi muamile... Qatarliq ishlarning hemmisi) bu ikki chong ishan muritlirining, bolupmu xoja ishaqchilarning zorawanliqi, arilishishi, tehditi we malimanchilqigha duch kelgen. Xoja ishaqmu qeshqeriyining xanliq hakimiyet hoquqini tartiwélishqa urun'ghan. Mushundaq ehwal astida abdukérimxan hakimiyiti xoja ishaqning bu qilmishlirigha jaza we zerbe bérish peytige chüshkende xoja ishaq yenila qol astidiki sopi - ishanlargha qol bergen obul we muhemmed isimlik kishilerning qoli bilen abdukérimxanni barchuq (hazirqi maralbéshi) da shikar üstide pichaqlap öltürgüzüwétip, özining eng yéqin muritliridin bolghan qureyishni (tarixlarda qureyish soltan déyilidu) abdukérim xanning ornigha chiqquzup, hakimiyetni bir mezgil öz tesir dairisige éliwalghan.

Abdukérimxan seidiye xanliqining meshhur xanliridin biri - dadisi abdureshdxan wapatidin kéyin uning izini bésip, bu xanliqning güllep yashinishi üchün ajayip xizmetlerni körsetken milliy dahi xaraktérlik wetenperwer ulugh zat idi. U zat toghrisida «tarixiy reshidi zeyli» dégen kitabning köchürülme nusxisining 104- bétide mundaq déyilgen" «abdukérimxan kishining heqqini yémeydighan adil padishah idi. Orda ishlirini adil bashquratti. Her qandaq mesilini waqtida hel qilatti. Her heptining düshenbe, azne künliri ordida olturup xelqining erzi - hallirini anglaytti, hel qilatti. Dawager we jawabkarlarning ishi sherietke tégishlik bolsa mupti, qazilargha, wezirlerge tégishlik bolsa erbablargha buyruytti. Medinide «abdukérimxan adili» dep shöhret qazan'ghanidi. Mekkide bolsa, her küni «adaletlik abdukérimxanning salametliki üchün, dep dua qilishatti...»
Xoja ishaq öz orniti yenimu yuqiri kötürüsh, axirisida seidiye xanliqini aghdurup, yekenni merkez qilghan «ishaqiye xanliqi» ni tiklesh üchün, pütün shinjang (asasen jenubiy shinjang) da öz etrapigha murit toplashni tézleshtürgen, özining «sülüki» - (ishaqiye teriqiti) ni resmiy «din» süpitide otturigha chiqirip, uni ebediy, axirqi, mutleq özgermeydighan cheksiz uluq diniy eqide süpitide yolgha qoyushqa kirishken, kéngeytken. Bu «sülük» ning ibadet usuli mundaq idi: sopilar her künila muritlirini yighip bir yerge qatar chöridep olturghuzup, durut (ayet) oquydu, andin xetme tamam qilip jere - sama bashlaydu. Samachilar bashliri qayghuche, hoshiliridin ketküche «yapirim - hüm, hüm, allahu allahu, hüm, hüm» dep öre turup, bir izda aldi - arqigha teng qayrilip bir xil warqiriship, hérip toxtap, yighazari bilen yene dua qilishidu. Ötken «ewliya», «pir», «mazaryi - mashayix» lar heqqide dua - tekbir oqushidu. Ular bara - bara pirdin bashqa héchkimge ishenmeydighan, gépige kirmeydighan, kün boyi taet - ibadet bilen bolidighan, topliship mazar chögüleydighan bolup yétishidu. «Yeken tarixi» da bu toghriliq mundaq déyilgen: «ishaqiye sopiliri özlirige murit bolghuxi sadda, tüz köngül xelqlerni jisimdin tartip rohighiche bolghan barliq teelluqati bilen özlirige béqindurup ketken. Ular jhidlap (purap - témsqap, izdep - a) yürüp alidighanliki nerse bolsa her xil wasitilarni qollinip yulup élip turidu... Sehralardiki kishilerdin tartip orda mehkimiliridiki emeldarlarning köpinchisi dégüdek «ishaqiye» sopilirigha murit bolup kétishken. Bular tapqan, tügkenlirini dua qildurup, ulardin dua élip özliri bolsa mazar, xaniqa... (Gülex, hemidan, ghemxanilardinmu - a) larda dua - talawet, xetme - istiqpar, yigha - zari bilen «axiret» ghémidila xarizar - weyranliqini mezmun qilghan terki dunya kün köchürüshken...».
Xoja ishaqning yuqiri qatlam boluwalghan yétekchi sopiliri, öz muritliri jem'iyete gunah ötküzse ularni soraqchi aldida qoghdap qalalayidighan (jazadin qutuldurup qalalaydighan) hem ularni xalighan chaghda, xalighan ishqa, xalighan meqset bilen salalaydighan, bashturalaydighan mehelliwi mutleq hökümranlardin boluwéliship, jahan'gha sighmaydighan bolup kétishken. Hetta téximu heddiliridin éship, qeshqeriyining bir qisim jaylirida töwendiki nuqtilar boyiche «zörüri ishaqiye» (ishaq zörüriyetliri - a) dégen yéngi «diniy qaide» ni otturigha chiqirip, seidiye xanliqining en'eniwi, ijtimaiy, diniy, siyasiy tüzüm we qaidilirini buzushqa bashlighan. Mesilen: seidiye xanliqining en'eniwi milliy maarip tüzülmisining yei shekli din, mezmuni ijtimaiyet - (oquydighinimu din, shughullinidighini jem'iyet) tin ibaret tüzülmisining ornigha ular sheklimu din, mezmunimu din, oquydighinimu din, shughullinidighnimu dindin ibaret pütünley teriqet jahaletchilikining «zörüriyet» qurulmisinila dessitishken. Tariximizdiki islamiyet» de bu toghriliqi mundaq yézilghan: «bizning medrislirimizde elmisaqtin béri imam ezzem yoli («sünniy» mezhipi tarmiqi) diki mektepler jari idiler, oghul yette, qiz besh yéshidila bu mekteplerge jéni xudaning, ténini tupraqning, ustixini igisining dep oqushqa tutup bériler idiler. Bu ishta héch kishining héch kishi bilen, puqraning hökümet bilen, hökümetning puqra bilen héchqandaq dexlichiliki yoq idiler... Oqush - oqutush xuda üchün idiler. Ata - anilarning ümide arzusi hem muderislerning xahishi boyiche taliplar bu medrislerdin axiri imami ezzem yoli bolghan kespiy tijaretning hüner, jahansazliqning we xudayi bendichilikining hemme risale, halal yollirini bilip chiqur idiler... Wehalenki, ezeldin wajib bolup kelgen bu en'ene hezriti ishaqi weli zamanlirigha kelgende zörüri ishaqiye qaidisi bilen özgertildiler. Qiz balilar öylerde pak buwilerdin oqup, her qandaq jinsiy namehremge körünmey (er kishide oqumay démekchi - a) bolghusi rozigahi (bolghusi yoldishi - éri) ning yérim xudaliqigha ten bérip, pirisiz yürmey, karametlik büwi (büwem) lerdin bolup chiqidighan boldiler... Oghullar emdi imami ezzem yolini emes, mexdum ezzem yoli (teriqet yolini oqup teriqet üchünla dunyadin ötidighan - a) ni tutidighan. Bu yoldin chiqqanlarning her qandiqi imanidin ayrilghanlar dep qarilidighan boldiler...» Démek qeshqeriyide ezeldin ehli kasipliqini chiqish qilghan en'eniwi mektep oqutush usuli biraqla ehli sopiliq (sopi yétishtürüsh jem'iyetni sopilashturushqa xizmet qilish) qa özgertiwétilgen. Yene mesilen: xoja ishaq sopiliri bezi jaylarda «zörüri ishaqiye» «qaidisi» boyiche «nosende» lik (xet yézishni öginishke yaki mirziliq) ke qarshi bezi halaketlik ammiwi heriketlernimu qanat yaydurup, qeshqeriye jem'iyitide teltöküs ammiwi nadanliqning we ammiwi eqliy meghlubiyetchilikning ulini hazirlashqan. «Borqum ewliya» ning «qolsiz nosende» dégen qismida bu toghriliq mundaq bir misal xatirilen'gen: «sabir ispihan (ispihan - gumining bir kenti - a) atliq bir mömin kishi bar erdi. Ishaqiyini pir tutqan idiler. Alte yil mazar kézip muritliqta ibadet qilip, öz kechürmishlirini qegherge béyt qilip pütüp chiqqan idiler. Bu qiliq pir - zadilerning karametliridin xali qalalmidi, zörüri ishaqiye hökümaliri buni nosendilik dédiler. Xan shahidixan - (ishaq xojining chaparmen muritliridin biri - a) bu nosendining ong qolini késip, ehli islamgha ibret qildiler.... Uzat: «qelem nosibiti (qelem tutush amiti - a) xas uluqlirimizghila mensüptür. Bu alemning ishlirigha qelem tewretken her qandaq ehli musulmanning özi kapir, xotuni talaq, yégini zoqum, keygini képen bolghayler... » Dep sabirni duasi bend qilip (qaghap - a) qolsiz nosende qiliwettiler...».
Xoja ishaqchilarning bu xil jahalet perestilik qilmishlirige duch kelgen qeshqeriye xelqi miladi 1582- yillar etrapida xoja ishaq we uning morit, egeshküchilirige qarishi keskin küreshlerni bashliwetken. Aqsu xelqi xoja ishaqning «pir» boluwalghan ikkinchi oghli xoja shahbazni ur - ur qilip, aqsuda öltürüwetken. Xoja ishaqning qeshqerge qoyghan bash xelipisi - ushtur xelipimu qeshqerliqler teripidin turpanda öltürüwétilgen. Yéngisar, xoten, yekenlerge qoyghan qasim, yüsüp, xoja shadi xelipilermu yerlik xelqler teripidin öltürüp tashlan'ghan. Pütün qeshqeriyide xoja ishaq sopilirigha qarshi daghdughiliq ammiwi jamaet herikiti kötürülüp, bir qisim jinayiti éghir chong sopilarning edipi bérilgen. Sopiliq heriketlirige chek qoyulghan. Axiri xoja ishaq xelqi herikitidin qorqup möküp - chöküp yürüp semerqendge qéchip bérip, kelgüside qeshqeriyini buxara xanliqigha tewe qilip bérish wedisi bilen buxara xani abdullaxandin 50 ming kishilik qoshun élip (bashlap), qeshqeriyini ishghal qilish üchün, chong qirghinchiliq bilen basturup kirip, qeshqer shehirige hujum qilghan. Qeshqer xelqi bu qanxor xojini bashlap kelgen lawu - leshkerliri bilen qoshup qattiq jazalap, qeshqeriyidin qoghlap chiqarghan. Buning bilen qeshqeriyide sulta abdureshid xanning oghli muhemmedxan (xaqani ezem) xanliqi qaytidin tilinip, tinchliq ornitilghan. Sopi, ishanlar herikiti bir mehel bésilghan.

Xaqani eizem Is'haqiye xojiliri peyda qilghan jahalet izlirini, qarangghuluqning tumanlirini tügitishke kirishken.

Apaq xoja toghrisida

Urghili bolmas xojini,
Tillighili bolmas xojini.
Musulmanni xar qilghan.
Xuda ursun xojini.
-(Tarix qoshaqliridin)

Apaq xoja kim?

Bizning kéyinki ottura esirler tariximizda özlirining alahide selbiy qilmishliri bilen nam qaldurup ötken chong xoja - ishanlarning meshhur wekilliridin biri - ap'aq xoja (hidaytulla xoja) dur.
Ap'aq xoja - xoja mexdum ezemning per newrisi - (muhemmed yüsüp xojining oghli) bolup, miladi 1626- yili qumulda qeshqerlik seid jélil qeshqiri dégen kishining qizi zuleyxa bikim (bikim bégim meniside - a) dégen xatundin tughulghan. 1633- Yili dadisi bilen sopiliq qilip qeshqerge peyda bolghan. 1660-Yili 34- yéshida yekende mekitlik obul hadi begning qizigha öylen'gen. 1678- Yildin 1694- yilghiche 16 yil qeshqeriye (hazirqi jenubiy shinjang) ge «xan» liq qilghan. Ömride «ewladi peyghember xoja» - «ewliya xojam»( ), «ap'aq xoja», «ishan nur allah»()«ishan eleyhi», «allah xojam»( ), «péshiwahi hezret», «abax xoja»( ). «Torlok abax»() dégendek namlarni qollan'ghan yaki qobul qilghan. 1693- Yili yazda oghli (shu chaghdiki qeshqerning bash hökümrani) yehya xoja (xan xoja dep atilidu) gha: «... Ey qedirlik perzent, mushu yer hemme yerlerdin obdanraq iken. Bu yerge égiz bir gümbez qiling, u - ta qiyametkiche buzulmisun....» (Ap'aq xoja tezkirisi köchürülme nusxa 41- bet) dégen buyruqni bérip, dadisi muhemmed yüsüp xojining qebrisini asas qilghan halda hazirqi ap'aq xoja mazirining eslini yasatqan hem uninggha deslepte «mazari shahan» (mazarlar shahi) dep nam qoyghan. Hijriye 1115- peleng yili yeni yolbars yili mahi seper éyining 16- küni (miladi 1694- yili 2-ayning 10- küni) özining taghisi xoja ishaq ewladliri teripidin hoquq, intiqam adawiti bilen yeken shehiride 68 yéshida zeherlep mexpiy öltürüwétilgen. Jesiti shu yili qeshqer shehirige yötkilip kélinip, özi ölüshtin yette ay borun yastip qoyghan «mazari shahan» gha depne qilin'ghan. Ap'aq xojining chong oghli xojayehya shu yili dadisining qebrisini chong gümbez ichige aldurup, gümbezning üstige parische «ap'aq xoja xudaning ashiqi idi», «yekke - yégane meshuq idi» dégen xetni yazghuzup, bu yerning namini «mezrini ap'aq maziri» qilip békitken.

Apaq xojining bash kötürüshi

Ap'aq xoja miladi 1640- yillar etrapida dadisining sopiliqni öginip qeshqerde murettep (pishshiq) sopi hem tonulghan waiz (meddah) lardin bolup qalghan. 1644- Yilliri dadisi muhemmed yüsüp xoja özining bir newre inisi (xoja ishaqni welining newrisi) xoja abdulla ishan teripidin diniy hoquq, imtiyaz talishish adawiti bilen zeherlep öltürwétilgendin kéyin, u derhal dadisining ornini igilep, özini «pir» élan qilghan hem dadisi yürgüzüp kelgen «ishqiye sülüki» ge we bu «sülük» muritlirining omumiy herikelirige bashchiliq qilish hoquqini qolgha alghan. Ap'aq xoja otturigha chiqqan bu chagh - qeshqeriyde bir - birige qarimu - qarshi mewjud bolup turuwatqan ikki chong sopiliq sépi - «ishqiye» chiler sépi bilen «ishaqiye» chiler seplirining ichki küreshliri intayin keskinliship turghan yaman chaghqa toghra kelgen() mushundaq keskin küresh ichide bash kötürgen ap'aq xoja yenila öz reqibi bolghan «ishaqiye» chilerge qarshi küreshte ghelibe qilish, axiri bérip pütün qeshqeriyining birdinbiri chong dini hökümrani bolup meydan'gha chiqishning bir yürüsh tedbirlirini tüzüp, ijra qilishqa kirishken:
1. Özini «seid» atap («muhemmed peyghemberning 27- ewlad newrisimen» dep élan qilip) muhemmed eleyhissalam «wars» lik qiliwatqan «ulugh zat» qiyapitige kiriwélip, tunji qétim qeshqerde etrapigha adem yighish, murit köpeytish we ular arqiliq qeshqeriyide özining hökümranliq ornini turghuzush herikitini kücheytken. Yeni öz yéqinliri arqiliq qeshqer musulmanliri arisida «... Xojam dergahigha kélip murit bolghuchilarning her qanche éghir gunahliri bolsimu gunahidin saqit bolidu...», «Insan sülükke kirse (xojamgha murit bolsa démekchi - a) urni barghanséri ashidu. Allahning zatigha ulishidu we ebedilishidu. Mushu yol bilenla xudagha yéqinlishish mumkin... », « ... Xojam (ap'aq xojini démekchi - a) allahning emri bilen möminlerge <pir>,<ustaz> bolush üchün kelgen <ewliyadur> dur... », «eyghember bilen oxshashtur...», «... Birer kishi allahqa, peyghemberge iman éytip dinning pütün erkanlirini orunlighan teqdirdimu, eger <ewliya>,<pir> gha qol bermeydiken, ishenmeydiken gunahkar bolidu. Qilghan ibadetliri qobul bolmaydu...» («Tezkirpir yaran» din) dégendek teshwiqatlarni ewj aldurghan. Ap'aq xojimu bu xil teshwiqatni özining tallan'ghan, sözmen, teshwiqatchiliqta chéniqqan, el ichide tonulgha meddahliri arqiliq keng dairiler, yiraq jaylar boyiche üzüldürmey xéli yillar dawamlashturghini üchün, pütün qeshqeriyide nahayiti tézlikte nami chiqishqa bashlighan. Wehalenki, bu xil teshwiqatlar pütünley oydurma we aldamchiliq üchünla toqup chiqirilghan bolup, emeliyete uningda héchqandaq birer tarix yaki islam telimati, eqide pirinsiplirida tekitlen'gen birermu pakit - asas yoqtur. Démek ap'aq xoja teshwiqatchiliri (muritliri) mushundaq bir shexsini adettin tashqiri süpetler bilen maxtap (uning ghayibini bilidighanliqini, «ulugh» liqini teriplep, «xodagha ram» liqi bilen axirida uni qeshqerde «islam dinining ewliyasi», «ulugh péshwasi», «seid» dégen taj astigha élip) ejdadlirimizning yelkisige mindürüshkiche bérip yetken.
2. Xuddi «tariximizdiki islamiyet» de körstilgendek: «... Bu zat her yili mazar - mashayiqlarni tawap qilip, qedim jaylarni yoqlap, sheherlerni körüp, yurtlarni arilap, el - xalayiqqa körünüp, dua bérip, müshküllirige asayishliq tilep, bashlirini silap, sayiwen bolup turush» ni zadila qoldin bermigen. Yene shu kitabta: «... Bu zat üchturpan'gha barghanda xalayiq <biz kütken seid mushu iken> dep eqidilirining küchlüklükidin atlirini yilqisi (baytili) bilen, qoylirini qotini bilen, kalilirini éghili bilen hediye qilip bérip duasini aldiler...» Déyilginidek, ap'aq xoja qumuldin tartip xoten'giche bolghan sheher, bazarlarni, qedim jaylarni bir nechche qétimdin ziyaret qilip, bu jaylardin murit toplap, «ulugh» lardin «dua» élip, kishilerge «dua» bérip tapawet tépip, özining ijtimaiy ulini chingitip barghan. «Tezkire pir yaran» da körsitilishiche, ap'aq xoja miladi 1635- yildin 1677- yilghiche qumul, turpan, qara sheher, kocha, aqsu, qeshqer, yeken, xoten, üchturpan, yéngsar, sériqqul, bedexshan (afghanistan), keshmir, kasan, perghan, ili, rajidan (jammu) qatarliq jaylarda mazarkezdilik, ishanliq sepiride yürüp, irshatname tarqitip, nurghun musulmanlarni sopiliqqa alghan. Murit köpeytken. Aqsudiki «qurmish atam», turpandiki «eshabol keeb», yekendiki «altunlirim», atushtiki «sultanom», kuchadiki «mewlana ershidin wel'olla», xoten - ilchidiki «imam zeynul abidin», niye nahiyisi tewesidiki «imam jeper sadiq», qariqashtiki «imam muhemmed hesen eskiri», chiriyidiki «imam jeper teyran», qaghiliqtiki «zunlan», «jemjum» qatarliq 30 nechche mazarni kézip we bezilirining pexriy shéyxliq derijilirini qoshumche qobul qilip, özining bu tereptiki tesiri asasinimu kéngeytken. Murit, shérik, yaranlarni awutqan. Miladi 1669- yiligha kelgende xuddi «yeken tarixi» 38- bétide körsitilgendek: «... Hidaytulla ap'aq bir qétimliq uchrishishita ismailxandin özining muritliridin séliq almasiliqini telep qilghan. Ismailxan buni sel chaghlap maqul bolghan. Shuning bilen buni anglighan xelq xoja hidaytullagha köplep murit bolup, peqet bir yilgha yetmigen waqit ichdila 30 minggha yéqin kishige yétip», qeshqeriyining xéli bir qisim jayliridiki ahaliler arisida ap'aq xoja teriqitining «ishiqye» sülüki bir xil yéngi diniy idiye süpitide tarqilishqa bashlighan. Miladi 1666- yillar etrapida qeshqeriyide ap'aq xoja bashchiliqidiki «ishqiye» chi sopilar bilen ebeydulla xoja bashchiliqidiki «ishaqiye» chi sopilar otturisida öz seplirini tertipke sélish, kücheytish herikiti kötürülgen. Ap'aq xoja öz muritlirini «ishaqiye» terepdarliridin perqlendürüsh hem öz sépining chégrisini éniq qilip belgilesh üchün, öz muritlirini aq teqi (aq tumaq - aq doppa) kiyishke buyrughan hem bu shertlik belgini «ishqiye» ler sépining muqim belgisi qilip békitken. Ebeydulla xojimu öz muritlirini «ishqiye» terepdarliridin perqlendürüsh üchün qara teqi (qara tumaq) kiyishike buyrughan hem bu shertlik belgini «ishaqiye» ler sépining muqim belgisi qilip békitken. Shuning bilen ap'aq xojining tesiri chongraq bolghan («ishqiye» chiler jiqraq bolghan) haziriqi qeshqer shehiridin turpan'ghiche bolghan jaylarning xelqliri aq teqiliqlarning terepdarliri qilip qoyulghan. Ebeydulla xoja («ishaqiye» chiler) ning tesiri chongraq bolghan yeken, qaghliq, xoten tewelirige qarashliq jaylarning xelqi qara teqiliqlerning terepdarliri qilip qoyulghan. Buning bilen emeldarlardin tartip taki addiy puqralarghiche ikki qashqa bölünüp, ikki xojining ketminini chapidighan aq teqiliqler, qara teqiliqler kürishi ewjige chiqqan («aq teqi», «qara teqi» atalghusi yillarning ötüshi bilen uyghur tilidiki ahang özgirish xususiyiti boyiche «aq taghliq», «qara taghliq» déyilip kelmekte). Gerche ularning tüp mahiyetliri bir - biridin perq qilmisimu qeshqeriyining siyasiy hakimiyiti yenila seidiye uyghur xanliqining dawamchiliridin bolghan ismailxanning qolida bolghanliqi sewebidin bu ikki gurungning bashliqliri din we diniy ishlarning hoquqini öz qollirigha merkezleshtürüsh üchün, öz'ara qanliq küreshlerni zadila toxtatmay, ismailxan hakimiyiting muqim, tinch ittipaq bolushigha xewp yetküzüshke bashlighan. Mesilen: «borqum ewliya» dégen qolyazmida körsitilishiche: ap'aq xojining «aq taghliq» sopiliri 1670- yili bir ichidila yéngisar, mekit maralbéshi, peyziwat, yeken, qaghliq qatarliq jaylarda «qara taghliq», «pir» sopilardin 80 nechchini tutuwélip mexpiy öltürüwetken. 40 Nechche «sopi» ning péyini qirqip, qol, putini késip, axta qilip (erlik tuxumini éliwétip) «kéreksiz murda» haletke ekélip, «qara taghliq» lardin «öch» alghan. «Ishaqiye» chi «qara taghliq» sopilarmu qeshqeriyining xoten, yeken teweliri (hazirqi kériye, chiriye, lop, ilchi, qaraqash, guma, qaghliq, mekit, yeken, poskam nahiyiliri teweliri) de «qilmishliri éghir», «aq taghliq», «pir», «sopi», ishanlardin bezilirini tutuwélip, mexpiy halda qol - potini baghlap chiqalmaydian chöllerge apirip tashliwétip yaki qol, qulaqlirini késiwélip (en sélip qoyup) heydiwétip, yaki gacha - gas qilip tashlap, bedel hésabida öch élip turghan. 1671- Yili ap'aq xoja sopiliri ismailxan emeldarlirining nesihet, tosushlirigha boy bermey yekende «qara taghliq xojilar» ning edipini yenimu qattiqraq bérishke kirishken. Bu emeliyette ismailxan'gha qiliniwatqan bir xil xiris idi. Ismailxan buni sérip qélip, shu yili yazda ap'aq xojini bir nechche chong shériki bilen qoshup qeshqeriydin zorluq küch bilen heydep chiqarghan. Uning zorawan «sopi» liridin, qatil «pir» lardin bir nechchini jazalap, qalghanlirini tinch puqradarchiliq qilishqa buyrughan. Qara taghliq xoja ishanlarmu xanliqning tégishlik qanun, cheklimiliri ichide puqradarchiliq qilishqa buyrulghan. Shuning bilen qeshqeriyide «aq taghliq», «qara taghliq» lar majiraliri bir mehel pesiyip jem'iyet tinjighan. Ismailxan 17- esirining bashlirida junggharlar bésip alghan shimaldiki uyghur rayonliri (ürümchi, ili, qumul, altay rayonliri) ni qayturuwélish teyyarliqigha kirishken.