PDA

View Full Version : Dunyadiki Teretoriyelik Aptonomiyeler-4



M.Azat
19-03-09, 03:08
Dunyadiki Teretoriyelik Aptonomiyeler-4
http://www.uyghur-8-4.com/
Tataristan Aptonom cumhuriyeti

M.Azat

Tataristan 1991.yili 8.ayning 30.küni musteqilligini jakalighan idi.Moskowa,Russiye fedirassiyesi ichidiki jumhuriyetlerning musteqillighini itirap qilmaydighanlighini ilan qildi.Tataristan we Chechenistan musteqillighini qet i qoghdash pirinsipida ching turdi. Barliq ekser we xelqni, wetenni qoghdashqa seperwer qildi****ssiye,Tataristan bilen köp qetim söhbet ötküzüsh arqiliq,tashqi diplomatiyedin bashqa barliq hoquqlarni Tataristangha berish sherti bilen tekrar kelishim hasil qildi.Tataristan musteqilliqtin waz kechti.


Tataristanning yer meydani 68000 kuwadirat kilomitir.(Uyghur aptonom rayonining 24 tin birige toghra kelidu)
Nopusi (2005.yildiki melumat) 3.642.000.
Paytexti – Qazan

Tatarlar 13.esirde Orta asiyadin bu royongha kelgen Türki milletlerge mensup Qipchaqlarning bir qolidur. 922.yili islamiyetni qobul qildi we Qerimdin sibiryegiche suzulghan payansiz ziminlarda Altun ordu xanlighini qurdi.
15.esirde Aqsaq Tümürning hujumi we ichki ittipaqsizliqtin xanliq parchilandi.Qazan,Qerim,Qasim,Asriraxan,Noghay xanlqliri ortigha chiqti. Tatar xanliqlirini bir-birlep yutush arqiliq kücheygen Rus kinezligi 1552.yili 10.ayning 15.küni Türki milletler mediniyitining eng muhim büshügidin birsi bolghan Qazanni we Tatarsitanning ziminini ishxal qilidi.
Tataristanda Ruslargha bolghan quralliq qarshiliq herketliri toxtap qalmidi.
1917.yil,Russiyede boshiwik inqilawi bashlanghanda,Tatarlar derhal herketke ötti 1917.yili 6.ayda Russiye-Sibirye Tatar qurulteyi Qazanda echildi.120 kishilik xelq qurulteyi wekilliri saylandi.Xelq qurulteyi “MusulmanTürk-Tatar muhtariyiti”ni ilan qildi.1917.yili 11.ayning 29.küni “İdil-Ural döliti”qurulghanlighi jakalandi.Bu dölet 1918.yili Boshiwiklar teripidin aghdurup tashlandi.Bolshiwiklar mewjut tataristanni ikki ge bölüp,birining ismini Bashqurdistan(bashqurt-börining bashluchuchisi yaki börining serkisi -demektur)atidi. Bashqurdistan sewit sotsiyalistik cumhuriyiti 1919.yili 3.ayning 23.küni,Tataristan swit sotsalistik cunhuriyiti 1920.yili5.ayning 20.küni ilan qilindi.

Tataristan nupusining 53% Tatar.(1991.yili 46% idi) ,40% Rus.3.5% Cuwash (Türki xelqlerning bir türi) qalghan qismi bashqa etnik milletlerdin terkip tapmaqta.

Tataristan zimini dihqanchiliq we charwichiliqqa muwapiq,höl-yeghin mol bolghan bir memliket.sanaet jehette,nefit ayrish,Gaz,Xemiyewi ughut,Ayrupilan,mashinasazliq,kompiyotur,Parixut,t ömür-polat,pilastik ...sanaet tereqqiyati dunya bilen riqabet qilish kuchigha ige.

Tataristan 1994.yili Moskowa bilen tüzgen kelishim arqiliq,yer üstü-yar asti bayliqlirini özi echish we setish hoquqini tamamen öz kontiroligha alghan idi.

Yilliq ishlep chiqiriwatqan nefit miqtari 100 milyon tonnadin artuq.
1995.yili Tataristan parlamenti chetellik meblex salghuchilarni jelip qililidighan yengi qanunlarni chiqardi.chetelliklerge öy,yer-zimin setiwelish,bajlarni kechürüm qilish… qatarliq yengi imkaniyetler, chetel meblighini jelip qilishta pewquladde muwappiqiyetlik boldi.
Tataristanning tashqi tijaritige Russiye arlilashmaydu,arlishalmaydu.hazir Russiye Ferirasyon ichida eng köp memlex kelgen we eng köp tashqi pirwotqa ige bolghan aptonom cumhuriyet Tataristandur.

Tataristanda maarip intayin tereqqi qilghan. nupusining 99% sawatliq.
Tatarlar 1926.yili Latin yeziqigha ötken bolup,uningdin keyinla Türkiyemu Latin yezighigha ötkenligi üchün,xeterlik hisaplinip,İstalin Tatarlarning Latin yezighini ishlitishini buyruq bilen emeldin qaldurdi.1940.yildin keyin Tatristanda Rus yezighi mejburi yolgha qoyuldi.

Tataristanda 13 uniwesitit bar bolup,bu uniwesititlerde 70.000 neper oqughuchi oqumaqta.Qazan uniwersititi Yawropaning 3.qedimi uniwersititi hisaplinidu.Lenin mu qazan uniwersititi qanun pakoltitini püttürgen.
Tatarlar,Dunyada kitap oqush nispiti eng yuqiri bolghan bir millet hisaplinidu. Tataristanda 1800 kütüpxana bar.135 xil gezit-jornal neshir qilinmaqta.
Qazan Shehrining qurulghanlighining 1000 yillighini xatirlesh bayrimi ötken yili Tataristan jumhuriyeti teripidin daghdughuluq tabiriklendi.

Tarixta,dawamliq besim we wetinidin köchüp ketishke mujburlanghan Tatarlar dunyaning her teripige tarqap ketken bolup,Tataristandiki Tatar nupsidin 3 hesse artuq Tatar dunyaning her qaysi jaylirida yashimaqta. Tatarlar Eng köp yahsawatqan döletler shulardur;Türkiye,Finlandiye,Amerika,Awustiraliye ,Romaniye.

Tatarlar,20.esirde eng engir milli pajiyege uchirighan xelq.
Heqiqi Aptonomiyege erishken Tatar xelqi,Heqiqi erkinlik we bayashatliq, huzur ichide yashimaqta.Amma,Tataristanda we cheteldiki Tatar diyasporisi ichide,Tatar xelqige heqiqi we ebidilik bexit-saadet mustqil bolghandila kelidighanlighini ilgiri sürüp keliwatqan siyasi partiye,teshkilat we guruppalar bar.zorawanliq ishletmigen bu pikir-eqimlarni Moskowa angliq qobul qilip kelmekte.
Emgek kuchigha bolghan ihtiyaj kündin-künge eship beriwatqan Tataristan,Orta asiya chumhuriyetliridiki ishsiz qerindashlirigha keng quchaq achmaqta,ularni baghrigha basmaqta.

Menbeler;

http://president.tatar****/tat/news/view/10232
http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalHaberDetay&Date=20.02.2009&Arti
http://www.tawish.org/tatar/tatar-makale/12-semp-2004-uluslararasi-volga-ural-arastirmalari/11-uluslararasi-volga-ural-arastirmalari-calistayi-2004.html
http://tr.wikipedia.org/wiki/Tataristan

Unregistered
19-03-09, 06:41
M.Azat ependi bu qimmetlik maqalelirini qizziqip diqqet bilen oqughanlighimning belgisi asasida towendiki bir ikki jumlini yezip qoyghum keldi.

" Tataristanning yer meydani 68000 kuwadirat kilomitir.(Uyghur aptonom rayonining 24 tin birige toghra kelidu) "

Eger yuqiridiki bu jumle eynen esli maqalede bar bolsa uninggha bir deyishimiz yoq. eger ozliri yazghan bolsiliri silidin iltimasimiz.bu chet-ellerdiki erkin tor betliridiki maqalelirimizde yurtimizning ismini daim, Sherqi Turkistan weyaki Uyghuristan dep alsaq,hich-qandaq bir mejburiyesiz ehwalda Uyghur Aptonom Rayon digenlik bizning ichimizni jiq rahetsiz qilidiken, kop rehmet.

Ikkinji qisqiche ilawem shu.:biz Basqirt deymiz, ozliri Bashkurt demdu weyaki Bashqurt demdu bilmeymiz, nime diyilse diyilsun, bu sozning Uyghur we bashqa tildashliridiki menisi " BORE BASHI " digenlik bolidu. Irqimizning tarihte qurghan dewletlirining birining bashida Bore bashi bar.

I.M : MEKKE

Unregistered
19-03-09, 07:24
milli teretoriyelik aptonomiye bir doletning hukuk kurallarigha asaslinip otturgha chiqqan emes.uyghurlaring xiyaligha kirip chiqmaydu.rahetsiz bolghan adem yoq.

Unregistered
28-12-09, 16:35
bek aldirap ketipsiz....niqawingizni achqili...