PDA

View Full Version : “ Jahanda Heemidin Uyghur Bolmaq Tes”



Unregistered
14-03-09, 00:19
“ Jahanda Heemidin Uyghur Bolmaq Tes”
M . Abdilim Abral
( Bu yazmamni ozining putkul hayatini Uyghur maaripi we Uyghur ewlatlirini terbiyilesh uchun beghishlighan Pishqedem maaripchi Bawudun Niyaz muellimge beghishlaymen )
“ Pishqedem maaripchi istidatliq shair Bawudun Niyaz wapat boldi !”
Bu xewerni anglighinimda ottura mektep hayatimda mende eng chongqur tesir qaldurghan , her waqit kozliridin mehribanliq nurliri chaqnap turidighan , oz oqughuchilirini soyudighan barlighini oqutush ishlirigha beghishlighan soyumluk ustazimning turqi koz aldimda namayen boldide ihtiyarsiz koz yashlirim taramlap tokulgen , uning ders munbiride turup bizge “ Qutatghu Bilik”, “ Diwani Lugheteyin Turk” “ Uyghur kilassik Sheiriyiti aruz wezni” heqqide ders sozligen chaghdiki eshu telepchan turqi namayen boldi .
Uyghur maaripi ozining bir iqtidarliq maaripchisidin ayrilghan , Ughur perzentliri bir soyumluk ustazdin ayrilghan , Uyghur xelqi ozining millet soyer sadiq oghlidin ayrilghan idi .
Nurghunlighan miletperwer ziyalilirimizgha ohshash pishqedem ustaz Bawaudun muelimning yerim esirlik oqutquchiliq hayati nurghunlighan ziyalilirimizgha ohshashla turluk siyasi herketler ichide tugumes besimlar , teqipler ichide otti . Gerche 80- yillardin keyin idologiye sahaside az- tola erkinlik nurliri korungendek , Uyghur medeniyitide maaripida az tola demokratik eqimlar jilwe qilghandek korungen bolsimu lekin Uyghur millitining teqdiride hichqandaq ozgurush bolmidi .Bolupmu 90-yillardin keyin “ Gherpni echish” istiratigiyilik siyasiti sewebidin Uyghur xelqi siyasi jehettila turluk besimlar ichide yashap qalmastin belki Uyghur xelqining janijan iqtisadi menpetimu tajawuzchiliqqa uchridi . Ichkiridin koplep kochmen yotkesh , ana diyarning mol tebii bayliqliri bolghan nefit, komur, altun …qatarliqlarning shertiki dengiz boyi rayonlirigha tohtawsiz toshulishi Uyghurlarning ichini achchiq qilatti ….
Uyghur ziyalilirining ilmiy paaliyetliri bolsa yenila turluk siyasi permanlargha emel qilish buruhtumluq ichide otti . Demokratik idiyedin, erkin pikirdin soz echish mumkin emes idi . Oz eserliride az – tola milli hisyatini milli rohni ipadiligen yazghuchi –shairlirimizning eserliri teqip astigha elindi hetta koyduruwetildi Eghirliri turmige solandi ! .Bundaq sharaitta Yazghuchi – shairlirimiz oz eserlirini metbuatlarda biwaste elan qilish imkaniyitige ige bolalmidi, ularning eserliri peqet qol – yazma halitide xelq arisida erkin tarqilip , kishiler arisida soyup oqulup keldi .
Pishqedem maaripchi, istidatliq shair Bawudun muellimni bu xil bu buruhtum rialliq biaram qilatti . Uning yurugi Uyghurning bu xil echinishliq halite uchun eziletti. U ozining izgu – hislirini qaynaq hisyatini misralar arisida ipadilidi , xelqning ah- zariniqelimi bilen jahangha bildurmekchi boldi . Uning “ Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes “ mawzuluq bu sheiri 2000- yillarda deslep dost- buraderliri arisida keyin xelq arisida eghizdin eghizgha kochup erkin tarqilishqa bashlidi . nurghunlighan kishiler uning bu sheridin neqiller eliship Uyghurning bugunki echinishliq hayatini teriplishetti .
Shair sherini shundaq bashlaydu :
“ Tepilmas dunyada bizdek natiwan,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.
Yat eldin kelgenler bizge hokumran,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.

Ezeldin bir emes tilimiz bizning,
Qoshulmas zadila qenimiz bizning.
Qandaqmu bir bolsun dilimiz bizning,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.

Cheylendi gul weten iplas ayaqta,
Bu hayat shatliqtin bekmu uzaqta.
Muqeddes arzular qaldi qayaqta,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.”

Shair bu misralar arqiliq Uyghur xelqining Xitay hokumranlirining tapini astidiki echinishliq hayatini ajayip obrazliq teswirlep , Uyghurlar uchrawatqan pajielik qismetni jahangha anglatmaqchi bolghan .
Arqidinla shair Uyghurlar yashawatqan bu ziminning shunche munbet, shundaq mol bayliqqa ige turuqluq xelqning eng towen halettiki namrat turmusta yashawatqanlighini shundaq teswirleydu .

“Altunning ustide dessep turimiz,
Emma bek qisqidur bizning qolimiz,
Nimishqa shunche tar bizning yolimiz?
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.

Yer- zimin bizningki, bayliq bizningki,
Tangritagh perzenti oghul- qizningki.
We lekin dert –elem hesret bizningki,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes .

Tar keldi ozimiz torelgen weten,
Dozaqqa aylandi jennettek gulshen.
Quzghunlar makani boldi gul- chimen.
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.”

Shundaq shunche bayliqning igisi bolghan bu xelqning hali shunda xarap idiki
Mushu kunlerde ular oz ziminida bu bayliqtin paydilinish emes, hetta erkin nepes elish hoquqighimu ige emes idi , xuddi shair diginidek “ Dert-elem hesret bizningki” yeni Uyghurning nesiwisi bolup qalghan idi .

Shair bu xil ezilish horluq azabini yetkiche tartqan Uyghur xelqining qarshiliqlirini shundaq teswirleydu .

“ Talay ret at salduq, kelip gheyretke,
Qehrimiz yalqunjap tolup nepretke.
Yenila yar bolduq qayghu- hesretke.
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.”

Shair Uyghurlarning oz tarixida kop qetim “ qan kechip” kuresh qilghan bolsimu , lekin eyni ijtimai sharaitning Uyghurgha paydisiz bolghanlighi we bu kureshke bash bolghanlarning tejribisizligi sewebidin bu inqilaplarning meghlup bolghanlighini shundaq obrazliq ipadilep bergenki koz aldimizgha ihtiyarsiz 100 yildin buyan Uyghurlar oz tarixida elip barghan turluk kureshler we ularning meghlubiyet bilen ayaqlashqandiki pajielik korunushliri namayen bolidu .

“Eslisek bizdimu kop iken illet,
Shunglashqa ghepletke qaptu bu millet.
Qeni shu ejdatlar yaratqan hislet?
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.

Yuwashliq qilip biz qalduq balagha,
Yetmidi ahimiz kengri samagha.
Duch kelduq talay ret sulhi salagha ,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes .

Ingraydu elemdin miskin helqimiz,
Titreydu ghezeptin dertlik qelbimiz.
Hich bundaq emesti bizning tektimiz,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.”
………………………………..
“Ketkechke kop qetim qoldiki purset ,
Biz ajiz reqipler boldi bequwwet.
Igiler we lekin sunmas heqiqet .
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes .”


Shair xitay komunist hakimiyitining “ Gherpni echish Sitiratigiyesi” ning nomussiz meqsitini, xitay komunist hakimiyitining yuzsizlikini , ularning aldamchilighini hem satiric hem kinayilik halda shundaq teswirlep beridu .

“ Gherpni acharken sherqtin kelip ,
Bularken talarken gejgige minip .
Biz bolsaq wetende musapir gherip.
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes .
…………………………………..

Tizilghan heywetlik ret- ter imaret ,
Qilidu uningda kimler tapawet?
Uyghurgha bu jayda barmu ijazet?
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.

………………………………..

Ittipaq inaqliq sozliner shunde ,
Barawer tengliktin esir yoq qilche .
Herqachan hemradur bizge ghem- ghusse.
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes”

Shair nowette xitayning Uyghur elide yurguzuwatqan dehshetlik siyasitini, basturushini qirghinchilighini shundaq teswirleydu .

“Qarisang kozungni oyumen deydu,
Sozliseng tilingni kesimen deydu.
Konmiseng qeningni ichimen deydu.
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes
…………………………………….


Ziminni qaplidi ahimiz bizning,
Pelektin halqidi zarimiz bizning.
Daima perishan halimiz bizning,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.”

Shair xelqning bu xil haletke bolghan buruhtumluq rohi –keypiyatini shundaq teswirleydu .

“Tangritagh baghrida huwlaydu boran,
Neshterdek sanjilar mudhish shiwirghan.
Bahardin Derek yoq bunda hich- qachan,
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.

Ot yurek Sadirning ewladi qeni,
Alemni titretken ejdadi qeni ?
Gestonni gum qilghan Perhadi qeni?
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes.”

Shair mana bu qehrlik misraliri arqiliq Xelqning bu xilchekidin ashqan dehshetlik zulumgha bolghan qarshiliq rohini ipadiligen .

Shair oz sheirigha “ Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes” dep mawzu qoyup Uyghurlar uchrawatqan nowettiki turluk zulum – horluqlarni ipadilewatqan bolsimu ,lekin uning sheiridin biz umitsizlik keypiyatni sezelmeymiz ,belki shair oz qelimi astida Uyghurning sunmas iradisini ,qehriman egilmes rohini ipadilep Uyghurlarning her waqit kureshke teyyar ikenligini belki bu kureshning hich bir zaman tohtap qalmighanlighini , Uyghurlarning oz horligi- erkinligi qilche tiz pukmey kuresh qiliwatqanlighini Uyghurghimu tang atidighan kunning haman bir kuni kelidighanlighini shundaq teswirlep sheirini axirlashturidu .


Zulmette Ay- Yultuz sirdashtur bizge ,
Horiyet –Erkinlik dildashtur bizge
El- weten her waqit mungdashtur bizge .
Jahanda hemmidin Uyghur bolmaq tes .

Turulup ghezeptin bilek bir kuni,
Ot bolup yanidu yurek bir kuni .
Ashidu emelge tilek bir kuni.
Dimeymiz shu chaghda Uyghur bolmaq tes

Shundaq Bawudun muellim arimizdin ketti , u armanlar ilkide ketti , uning texi qilmaqchi bolghan nurghun ishliri bar idi, uning xelqimizge sunmaqchi bolghan nurghun isil eserliri bar idi
Emma rehimsiz rialliq uning erkin ijadiyitige yol qoymidi . Bu nurghunlighan Uyghur ziyalilirining hazirqi teqdirighu?
Lekin Bawudun muellim oz xelqighe yenila eng esil sowghisini qaldurup ketti , u xelqning arzusini, umidini sheir misraliri arqiliq ipadilidi , oz oqughuchilirigha bizlerge ozining eng axirqi bir qetimliq dersini otti .

Unregistered
21-07-09, 12:23
qaltis yizilghan xeir iken .medine ayning dadasi shumu?