PDA

View Full Version : Firansiyening Aljiriye tejirbisi



M.Azat
13-03-09, 13:15
Firansiyening Aljiriye tejirbisi
http://www.uyghur-8-4.com/xewerler1.php?news=48
M.Azat
Aljiriye 1830.yilidin 1962.yiligha qeder 132 yil Piransiyening mustemlikisi astida qaldi.Aljiriyede quralliq qarshiliq herketliri üzlüksiz dawam qilip keldi.1840-1850.yilliri arisida,Alijiriyening eng munbet ziminlirida yerlik xelqning qolidin mejburi tartiwlinghan 115.000 giktar terilghu yeri Firansuz köchmenlerge heqsiz tarqitip berildi.Alijriyediki weziyetni kontrol qilish üchün Yawropadin teximu köp köchmenning kelishi righbetlendürüldi.1930.yiligha kelgende köchmenlerge heqsiz teqsim qilip birilgen yer-ziminng miqtari 2 milyon 345 ming giktargha yetti. Munbet ziminlardin mejburi köchürüwetilgen yerlik Erepler memliketning chöl yerlirige köchürülüp,quduqlardin su chiqirip chölni bostangha aylandurushqa mejburlandi.Aljiriye,1871.yili Firansiyening bir memuri ölkisige aylandurulup,Firansiye ichki ishler ministirligining bashqurishigha ötküzüp berildi.1871.yili Muhemmed el-Muqrani,1881.yili Seydi Sheyix bashchilighida pütün memliket miqiyasidiki 200 din artuq qebililer birliship quralliq isyan kötergen bolsimu hemmisi deh shetli türde basturuldi. Ademsiz qalghan yer-ziminlar Firansüz köchemlerning qoligha ötti.xelq isyani 1920.yillarghiche dawam qildi.Firansiye,Özlirige sadiq Erep emeldar we baylarning balilirini oqutushtin bashqa,bulupmu 20.esirning 20-30.yilliridin bashlap Aljiriyelik yetim,yaki yuqsuul balilarni yighip,Piransiyede,shekli Erep,rohi tamamen Firansuzlashqan ali melumatliq onminglighan kishini türküm-türkümlep yetishtürip,Aljiryede Erepning qoli bilen Erepni kontirol qilish üchün her derijilik xizmetlerge orunlashturdi.Yawropa mediniyitini özleshtürgen, Firansiyening erkinlik,adalet,exlaq,teng-barawerlik muhitida yetishken erepler,öz wetinige kelgendin keyin körgenliri,his qilghanliri tamamen bashqa idi.Firansuz hakimiyiti,Ereplerge shepqetsiz muamile qilatti.Ereplerni haywandin perqsiz emgek kuchi süpitide köretti.Erepler bolsa özlirining izilgenliklirini,xarlanghanliqlirini his qilsimu,qarshi chiqquchilik majali qalmighan idi.ümütsiz,teqdirige ten bergen xelqqe aylanghan idi. Firansuzlashqan Erepler,öz arisida teshkilatlinishqa bashlidi.ular,bir tereptin sehra Ereplirige Firansuz tili we mediniyiti ügetse,yene bir tereptin,Firanuzlardek erkin,bayashat yashash üchün piransiyening boyunturuqidin qutulush kerekligini teshwiq qildi.ishning qizziq yeri shuki,2.dunya urushida Girmaniye teripidin tamamen ishxal qilinghan,geniral De Gaulle Engiyiyege qechip beriwalghan idi.mengisi izip tashlanghan Firansiye quyrighi bilen Aljiryeni qattiq kontirol qilip turiwatatti.1945.yili 2.dunya urushi axirlishishining İlhami bilen Aljiriye xelqi tenich yol bilen erkinlik arzulirini ipadileydilesh üchün 1945.yili 8.ayning 5.küni keng külemlik namayish elip bardi.namayishchilar Aljiriyening bayrighini kötürüp chiqqan idi. Firansiye armiyisi,qanunsiz bayraqni kötürüp namayish qildi,digen bahana bilen nemayishchilarni oqqa tutup,bir nechche künlük qetliyamda 45.000 kishini shehit qildi.1954.yilgha kelgende Aljryede qoralliq qarshiliq herketler bashlanghanda.Aljiriye milli azatliq herkitining siyasi bash shitabliring biri parijda idi.Firansiyede oquwatqn Aljiryelik oqughuchilar,ziyalilar,ishchilar,sodigerler…Alji ryediki milli tengsizliklerni Firansuz xelqige keng kölemde teshwiq qilmaqta idi.ularning teshwiqatliri netijiside,Piransiyening ataghliq yzghuchisi we peylasopi Jean Paol Sartre (1905-1980) bashcilighidiki ziyalilar Aljiriye xelqining heqqani küreshlirini qollashqa bashlidi.Jean Paol Sartre ning bash muherrligidiki Edibi-siyasi jornal “Les Temps Modrens” da Aljiryening heqqani küreshlirini qollaydighan yalqunluq maqalilar dunayning hemme qit’elirige tarqilishqa bashlidi.Parij kochilirida 5-6 ming Erep bilen 50-60 ming Piransuz “Aljiriyege erkinlik!”dep shuar towliship namayish qilishqa bashlidi.Jeon Paol Sartre,Firansiye dölet bashlighi Geniral Charles de gaulle bilen shexsi doslughidin paydilinip bu heqte bir necche qetim körüshti. De Gaulle Aljiryediki bir uchum parazit Firansuzlarning menpetidin waz kichip mesilini siyasi yol bilen hel qilishqa qarar qildi.1962.yili.7.ayning 11.küni Aljiryening musteqillighi xelqning awazigha qoyuldı.
6 milyon kishi musteqilliq,16 ming kishi musteqilliqqa qarshi awaz berdi . Aljiriye musteqillighigha erishti 1954. yili quralliq küresh bashlanghanda Aljiriyening nupusi 9 milyon idi.Alijiriyede 8 yilliq urushtin keyin memliket nupusi 8 milyongha azaldi. Aljiriye 1 milyon Aljiriyelikning jeni bedilige musteqilliqqa erishti. hazir Aljiryening nupusi 32 milyon 500ming.dölet tili Piransuz we Erep tili.uniwesititlarda dersler Firansuz we Erep tillirida ötilidu.dunyada,tebi gaz ishlep chiqirishta 5.ji,nefit ishlep chiqirishta 13.ji orunda turidu.
Firansiye mediniyiti bilen yetishtürülgen Erep ziyalilar qoshuni Aljiriyening musteqilliq körishide ghayet zor töhpilerni qoshti.

Netije; Firansuzlar,Aljiriyeni özlirige ebidi baghlap turush üchün,aghzidin ana süti purap turidighan Erep baliliridin Firansuz yaratti.Firansuzlashqan Erepler,musteqil Aljiriyeni yaratti.
Bu weqeler,tarixqa “Firansiyening Aljiriye tejirbisi”dep yezildi.

2009.02.26

Unregistered
15-03-09, 03:38
Öz waxtida Firansiyening Aljiriyege qilghanlirini,Hazir xitaylar Uyghurlargha qiliwatidu.

Unregistered
15-03-09, 05:03
Öz waxtida Firansiyening Aljiriyege qilghanlirini,Hazir xitaylar Uyghurlargha qiliwatidu.

shundaq, lekin xitayperesleshken uyghurlar xitaygha qarshi chiqqan ishlar korelmidighu?

shunga bashqilargha ozimizni oxshitip, xata koz qarashta umut kotup oltursaq bolmasmikin ? yaki xitaypereslerdin xitaygha qarshi chiqiwatqanlar barma ?