PDA

View Full Version : 1233 -yili Amérikigha köchken Xotenlikler



uyghurlar
08-03-09, 11:44
1233 -yili Amérikigha köchken Xotenlikler

Édxil.G.Sitéward [Kanada]

Qaraxanilar hakimiyitining ikkige bölünishi altun xanliqi (jin sulalisi) din talapet yep meghriptiki ana jemet qérindashliridin yardemge irishish üchün kelgen qitan xanzadisi yollugh tashin üchün paydiliq shara'it hazirlap berdi.Yollugh tashin 1128- yili qeshqerni ,1137 -yili buxarani igellep qaraxanilarni gumran qilip "qara qitan xanliqi"ni qurdi,balasaghunning namini <<Quzordu>>gha özgertti .Yollugh tashin ölgendin kiyin qara qitanlarning hakimiyiti burunqidek uyghur xanliqining qoligha ötti.Epsus exlaqsizliq - shehwet balasi hakimiyetning olini boshitiwetti. Del mushu mezgilde mongghuliye yaylaqlirida bash kötürgen témurchin özini börtichin qebilisini bash qilghan mongghul tilliq qebililerni birlikke keltürüp uyghur aqillarning yardimide <<Chinggizxan>>digen seltenetlik namgha irishti.Chünki , merkit ana we xutun intiqami üchün ,kirich tartip yurgen témurchin üchün uyghurdin özge medetkar yoq idi.Shunga témurchin awal merkitler(hazirqi mekitliklerning ejdadi) ge andin naymanlargha hujum bashlighanidi. Témurchin nayman padishahi tayangxandin intiqamini alalighan bolsimu tayangxannning xanzadisi küchlükni qachurup qoydi.Küchlük panahliq izdep jenupqa atlinip qaraqitanlarning ordisigha keldi.Orda jidilide qalghan qaraqitanlar küchlükning hakimiyetni tartiwélishigha qarap turdi. Qaraqitanlarning kattisi buliwalghan küchlük qeshqer,xoten xelqini qattiq ezdi,depsende qildi.Déhqanlarning étizliqlirida leshkerlirini meshiqqe sélip zira'etlerni cheyletti,puxralarning öylirige basturup kirip ,xutun qizlirini bulaytti.Hetta xotende imam ala'ididin xotenini chahar mixqa mixlap shéhit qildi hem on mingdin artuq ehli destdar(ziyali)qetli'am qildi.Qeshqer ,xoten xelqining nale zari küchlükning iz dérikini qiliwatqan chinggizxan'gha yetkendin kiyin chinggizxan jebe noyanni atliq leshkerliri bilen küchlükni yuqutushqa qeshqerge yolgha saldi.Jebe noyanning leshker bashlap jenupqa atlinishi bilen ,qaraqitan we küchlük hökümranliqi dewride emel tutqan yerlik mensepdarlar a'ile tawabatliri we egeshküchilirini bashlap ,jénini qutquzush üchün kucha,xoten we bashqa jaydin chinggizxan bilen tirkishiwatqan tangghutlardin panahliq tilep ,hazirqi ningshiya rayunigha qachti.Ularning tangghutlar terepke qachqan waxti miladiye 1218- yili idi. Chinggizxan xarezim shahliqigha qozghighan hujumidin bashlap ,ottura we gherbi asiyadiki nurghun ellerni xarabilashturghandin kiyin sheriqqe yétip kilip tangghutlargha hujum qildi.Epsus tangghut urishida 1227- yili chinggizxan tuyuqsiz öldi.Chinggizxanning oghulliri we newriliri wesiyet buyiche tangghutlargha shiddetlik hujum qozghap ,tangghut xanliqini halak qildi .Tangghutlarning halakitini körgen azsanliq tangghut aq söngekliri ,tibetlerge qushulghan turpanliqlar,kuchaliqlar,we xotenlikler 1233- yili altun xanliqining paytexti tewesige keldi.Epsus chinggizxanning ewlatliri1234- yili altun xanliqini yuqatti.Tangghut élidin kelgen bu qachqun musapirlarsepirini dawamlashturup jenupqa qarap hazirqi liyawdong yérim ariligha yitip kilip ,puxta teyyarliq bilen kime arqiliq boxey déngizidin chiqip,sériq déngiz(xuangxey)arqiliq yapun déngizining otturisiche méngip ,oxotsik déngizigha kirdi.Kamchatka yérim arilining jenubidin ötkendin kiyin ,sherqi yölünüshke qarap méngip ,béring déngizining jenubi ,ala'otsiyan taqim aralliri,alyaska qoltuqi arqiliq shimali amirika qit'eside qurughluqqa chiqti.Ular gherbi yérim shargha ötüp kitish bilen ,wetini asiya bilen alaqisi üzüldi.Qachqunlar awal hazirqi kanadaning shimali qismigha toghra kilidu.Hazirqi kanadaning shimali rayunining kilimati bek sughuq bolghachqa qachqunlarning köp sanliqi berdashliq birelmeydu ,tangghut we tibet millitdin bolghan qachqunlar ejdadin bashlap sughuq hawa kilimatida yashap kön'gechke bu yerning hawasigha maslishalaydu,shunga tibet we tangghutlar bu yerde olturaqliship qalidu.Tarim wadisidin kelgen qachqunlar bolsa sughuq hawagha maslishalmay,issiq kilimat izdep jenupqa qarap seperge atlinidu .Tarim wadisidin kelgen qachqunlar shu mangghiniche hazirqi amirika qoshma shitatlirining jenubidiki kaliforniye ,arizona,yéngi miksika shitatlirigha kilip tarqaq halette olturaqlishidu . Bu yerning hem qurghaq hem issiq hawasi ana yurti tarim wadisining hawasi bilen asasen oxshash idi. Bu qachqunlar 18-19 - esirgiche indi'anlardin periqlenmey turmush kechürgen bolsimu ,tedriji millet teweliki jehettin indi'anlar bilen periqlinishke we periqlendürülüshke bashlighan.Shuning bilen alyaskidin miksikigha qeder tarqalghan tarim wadisidin barghan<<Apaskan>> quwmi<<Dene>>_ bértish,kolumbiye sahilida yashaydighan quwmlar <<Nadane>>ler dep atilip umumlashqan.Xotendin barghan qachqunlar bolsa <<Dene>> qebililirining biri hisaplinidu. Bu qachqunlarning ewladi köchmen charwichiliq bilen sheklide turmush kechürüp kelgechke,bikinme tarqaq yashighachqa ijtima'i tesirlerni köp qubul qilghan. Ularning dini itiqadidin herqandaq bir dinning waryantini tapqili bulidu .Turmush adetliri we toy depne adetliridimu bu xil ehwal umumiliqqa ige ,ular topliship olturaqlashqan mehellisini <<Baliq>>(qedimqi uyghur tilida sheher digen menide) dep ataydu .Ularning tiligha qedimqi uyghurche,xenzuche,tibetche,tuxarche,soghdiche sözlükler arliship ketkechke eslidiki millet tewelikini ayrishta her bir qebilining tarixigha a'it riwayetlerge tayinishqa toghra kilidu ,pishqedemler öz qebilisi heqqidiki riwayetlerni,ejdatlirining tarixini,amirikigha kilip qélish jeryanini pishshiq bilidu hem ewlatlirigha bildürüp turidu .Ular zamaniwi jemiyetke kirgende ulardin uqutquchi,pop meydan'gha kelgen.<<Ixtiyar>>,<<Karolina>>,<<Hindi>>,<<Sindi>>,<<Lian>> digendek en'eniwi isimlar yawrupache isimlar bilen teng qollunulghan .Ularning étnik alametliri dégüdek mongghuloidche bolsimu ,kyim - kichek shekli amirike jemiyitige masliship bolghan,ular yashawatqan mehellilerge mektep ,chirkaw qurulghan,sen'et we bashqa mediniyet amilliridin behriman bulush imkaniyitige irishken bolsimu ular yenila qélin ormanliqlar ichidiki derya boyliri yaki zamaniwi jemiyet tesiridin yiraq yashawatqachqa ,pishqedemlerdiki assimilyatsiyilishish anche chong emesken.Qizziq yéri shuki ularda uzun ömür körgüchiler köpken shunga ejdatlirining kechmishliri heqqidiki riwayetler xéli mukemmel saqlan'ghan iken
menbe: dunyada birla xoten bar (qisqartip élindi)