PDA

View Full Version : BDT Kishlik Hoquq Kengiyishining 4-nöwetlik Kishlik Hoquqni Közdin kechurush yighini



WUC/DUQ
18-02-09, 13:51
BDT Kishlik Hoquq Kengiyishining 4-nöwetlik Kishlik Hoquqni Közdin kechurush (UPR) yighini heqide qisqiche dokilat

http://www.uyghurcongress.org/Uy/News.asp?ItemID=1234981449

UPR heqide qisqiche chushenche

UPR -Unversal Periodic Reviewning qisqarlitmisi bulup, Kishlik Hoquqni Umumiyuzluk Bahlash yaki kozdin kechurush digenliktin ibaret. UPR, BDT Kishlik hoquq kengiyishining eng asasliq qurulmisidin biri. 1946-yili qurulghan BDT Insan heqliri komititi, BDTning her-qaysi doletlerdiki kishlik hoquq xatirisige munasiwetlik paaliyetlerni elip baridighan eng asasliq organ supitide xizmetlirini dawamlashturup kelgen idi. Insan Heqliri Komititi ichige kirwalghan Insan Heqliri xatirisi nachar bolghan bezi doletlerning arlishishi bilen, Insan Heqliri Komititining Insan Heqliri Xatirisi nachar doletler heqide qarar chiqirishi mumkin bolmasliqtek qiyinchiliqlargha duch kelgen, bu seweptin BDT kishlik Hoquq Komititi Xelqar Insan Heqliri Teshkilatliri, bir qisim Kishilik Hoquqqa emiyet beridighan demokiratik doletlerning tengqit qilishi uchrap kelgen we Insan Heqliri Komititini islah qilishni telep qilghan idi.

Uzun mudetlik talash-tartishlardin kiyin, BDT Kishlik Hoquq Komititi 2006-yili 3-ayda BDT umumi yighining qarari bilen, Kishlik Hoquq Kengiyishige ozgertip teshkillendi. Kishlik Hoquq Komititi 2006-yili 3-ayning 27-kuni 60-qetimliq we eng axirqi qetimliq yighinini otkuzdi. Kishlik Hoquq Kengiyishi qurulghandin kiyin UPR sestimini yolgha qoyush arqiliq , BDT ge eza 192 doletning Kishlik hoquq weziyitini nowet buyunche kozdin kechurushke bashlidi. Bu sestim buyunche BDT kishlik hoquq Kengiyishi Jenvede her yili 3 qetim yighin chaqirip, her qetimda 16 dolet, toplam bir yilda 48 doletning Kishlik hoquq Weziyitige qarap chiqidu. Bu xil usul bilen BDT ge eza barliq doletlerning Kishlik Hoquq Weziyiti 4 yilda bir qetim kozdin kechurulup chiqilidu.

UPR yighini jeryanida peqet BDT ge eza doletlerning pikir bayan qilish (Eghizaki yaki yazma shekilde) hoquq bar bulup, Xelqara Teshkilatlar (NGO) larning pikir bayan qilish hoquqi yoq. Amma NGO larning UPR jeryanida oynaydighan roli intayin zor. Kishlik Hoquq kengyishi UPR yighinida Doletlerning Kishlik Hoquq Xatirisini kozdin kechurgende her bir doletning kishlik hoquq wezyiti heqide towendikidek 3 xil dokilatni asas qilidu.

1. Doletlerning uzi teripidin teyarlanghan dokilat, bu dokilat eng kop bolghanda 20 betin ashmasliqi kerek. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/A_HRC_WG6_4_CHN_1_E.pdf

2. BDT Kishlik Hoquq Ali Komisarlighi teripidin teyarlanghan, Kishlik Hoquq Xatirisi kozdin kechurilidighan dolet heqidiki yighinchaqlanghan dokilat. Bu dokilat Kishlik Hoquq Ali Komisarliqigha qarashliq komititlar, musteqil mutixesisler, alahide tekshurushler we kuzetkuchi teshkilatlar we doletler teripidin yollanghan dokilat we materyallargha asasen retnilip chiqilidu. bu dokilat eng kop bolghanda 10 betin ashmasliqi kerek. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/A_HRC_WG6_4_CHN_2_E.pdf

3. Hokumetke Tewe Bolmighan Teshkilatlar (NGO)lar teripidin ewetilgen dokilatlar we bu dokilatlargha asasen Kishlik Hoquq Ali Komisarliqi teripidin xulasilanghan dokilat. bu dokilatmu 10 betin ashmasliqi kerek. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/A_HRC_WG6_4_CHN_3_E.pdf

Bu dokilatlar her qetimliq UPR yighini bashlinishtin eng az 10 hepte ilgiri, BDT Kishlik Hoquq Ali Komisraliqining (OHCHR) tor betide ilan qilinghan bulidu.

Doletler melum bir doletning kishlik Hoquq wezyiti heqide pikir, sual yaki teklip bergende yuqarqi Dokilatlarni asasi menbe qilidu. UPR yighini jeryanida we yighindin burun, Kishilik Hoquq Teshkilatliri (NGO), Xitaygha oxshash kishlik hoquq xatirisi nachar doletlerge besim qilish, ulardin sual sorash, insan heqliri weziyitini yaxshilashqa qistash uchun, Insan Heqliri bir qeder yaxshi doletlerning hokumetliri bilen we bu doletlerning Jenvediki elchiliri, deplomatliri bilen jiddi korushushler elip berip, ulargha yengi weziyetler heqide meulat berish, mewjut halqiliq mesililer heqide uchur bilen teminlesh we ularni sual sorashqa, teklip berishke qayil qilish paalyietliri elip berilidu. Bu basquchta Hokumetke tewe bolmighan teshkilatlar (NGO)ning oynaydighan roli intayin zor bulidu.

Her bir dolet heqidiki UPR yighini 3 saat etrapida bulidu. Bu 3 saatning 1 saati, Kishlik Hoquq Wezyiti muzakire qilinidighan shu doletning dokilatini teqdim qilishigha ajritilghan, qalghan 2 saati bashqa doletlerning pikir bayan qilishi uchun ajriltighan bulup, kopinche waqitlarda kopligan doletler pikir bayan qilishni xalaydighan bolghanliqi uchun, pikir bayan qilishni xalaydighan doletler mudetin burun Kishlik Hoquq Kengiyishi katibatliqigha uzini tizimgha aldurush kerek. Eng awal uzini tizimgha aldurghan doletin bashlap pikir bayan qilish heqige ige bulidu.Her bir dolet uchun 2 minut soz qilish puriti bergen teqdirde eng kop bolghandimu eng awal tizimlatqan 60 dolet pikir bayan qilish pursitige erishken bulidu. Qalghan doletlerning pikir berish pursiti bolmaydu. Amma sozlesh pursitige erishelmigen doletler suallirini, tekliplirini we pikirlirini yazma shekilde Kishlik Hoquq Kengiyshi arqiliq shu deletke yetkuzish pursitige ige bolalaydu.

Shunga Xitaygha oxshash Kishlik Hoquq Weziyiti yaxshi bolmighan, qoshaq aghrighi bar doletler, uzining barliq doletler we xelqara jamaetchilik aldida yuzmu-yuz kop suallargha duch kelishidin, reswa bulishidin ensirep, uzige oxshash Kishlik Hoquq wezyiti nachar bolghan doletler bilen ittipaq qurushqa tirishidu, oz-ara bir-birining Kishlik Hoquq Wezyitini maxtashqa, ijabi pikirlerni berishke kelishidu, soz qilish nowitini tizimlitish uchun musabiqige kirishidu. Mesilen, bu qetimqi UPR yighini jeryanida Kuba uchun soz qilishqa tizimlatmaqchi bolghan doletlerning deplomaltiri etigen saat 6.30 itibaren uzun sep bulup tizlip ketken. Xitay uchunmu oxshash ehwal yuz berdi. Saat chushtin kiyin 2.30 da bashlinidighan tizimlitishqa deplomatlar etigen saat 8.30 din bashlap sep bolup, nowet kutushti.

Bu xil usul arqiliq Kishlik Hoquq weziyiti nachar doletler, bir qisim demokiratik doletlerning sualirigha , besimlirigha duch kelgen bolsimu, amma yen zor salmaqni igiligen Kishlik Hoquq Weziyiti nachar bolghan doletlerning qollap pikir qilishi bilen bir qetimliq reswa bulushtin uzini qoghdap qalghan bulidu. Amma bir qisim demokiratik doletler gerche shu sorunda pikir qilish pursitini qachurup qoyghan bolsimu, lekin bu doletlerning yazma shekilde pikir bildurush hoquqi bulidu. Bularning hemisi Kishlik Hoquq Kengyishining xulase dokilatigha kirguzilidu

3 saatlik muzakire yighinidin kiyin, eng az 48 saat waqitning otishini shert qilghan halda Kishlik Hoquq wezyiti kozdin kechuruligen dolet heqide, Kishlik Hoquq Kengiyishi teripidin belgilengen 3 dolettin teshkil tapqan bir grup xulase dokilati yezi chiqip, Kishlik Hoquq Wezyiti kozdin kechurulgen doletning otturgha etilghan sullar we tekliplerning qaysini qobul qilip, qaysini ret qilghanliqi heqidiki xulase dokileti teqdim qilinidu. Buningha asasen kiyinki qetim otkuzilidighan Kishlik Hoquq Kengiyishining yighinida shu doletning Kishlik hoquq xatirisi heqide qarar qobul qilinidu.


Dunya Uyghur Qurultiyi teripidin elip berilghan paaliyetler

BDT Kishlik Hoquq Kengiyishining 4-qetimliq "Kishlik Hoquqni umumiyuzluk Kozdin kechurush" yighini 2-ayning 2-kunidin 13-kunigiche Jenvede ötküzildi. Bu qetimqi yighining asasliq kun-tertibining birsi Xitayning kishlik hoquq wezyitige qarap chiqish bulup, Xitay heqidiki yighini 2-ayning 9-kuni we 2-ayning 11-kuni bulup ötti.

Dunya Uyghur Qurultiyi bu qetimqi UPR yighinini Uyghur Mesilisining BDT da we xelqara sorunda kun-tertipke kilishning eng yaxshi we muhim pursiti dep qarap, uzining eng muhim paaliyet pilanliridin biri qilip belgiligen idi. Dunya Uyghur Qurultiyi reisi we Sherqiy Turkistan Milli Herkitining rehbiri Rabiye Qadir xanim bu yighinning teyarliq ishliri uchun bashtin axir izchil kongul bolup keldi we biwaste riyasetchilik qildi. Bash Katipliq konkirt xizmetlerge mesul bulup ishlidi. Dunya Uyghur Qurultiyi basquchlar buyunche towendiki paaliyetlerni elip bardi.

Bu qetimqi UPR- Xitaydiki kishlik hoquqni kozdin kechurush yighini uchun, BDT Kishlik Hoquq Kengiyishining dokilat qobul qilish waxtining eng axirqi cheklimisi 2008-yili 9-ayning 1-kunidin burun bulup, Dunya Uyghur Qurultiyi we Uyghur Amerika Birleshmisi teripidin birlikte teyarlanghan Uyghur Kishlik Hoquq Wezyiti heqidiki mexus dokilat mudetin burun yeni 2008-yili 8-ayda BDT Kishlik Hoquq Kengiyishige yollandi. Bu dokilat Dunya Uyghur Qurultiyi teripidin mexsus teklip qilinghan xelqara qanunshunas we Kishlik hoquq mutixesislirining hemkarlishishi bilen teyarlinip chiqildi. bu dokilat BDT Kishlik Hoquq Yuksek Komisraliqi (OHCHR) teripidin qobul qilinip, OHCHR Tor betide towendiki dokilatlar bilen birge yighindin 10 hepte burun ilan qilindi. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/WUC-UHRP_CHN_UPR_S4_2009_WorldUyghurCongressAndUyghurH umanRightsProject_JOINT.pdf


Dunya Uyghur Qurultiyining teshebusi we hamkarlishishi bilen Wakaletsiz Milletler Teshkilati(UNPO) teripidin Uyghur, Tibet we Ichki Monghulning kishlik hoquq weziyiti heqidiki yene bir dokilatmu BDT Kishlik Hoquq Kengiyishige 9-ayning 1-kunidin burun yollandi. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/UNPO_CHN_UPR_S4_2009_TheUnrepresentedNationsandPeo plesOrganization.pdf

Merkizi Londondiki Islam Insan Heqliri Komititi yeni Islamic Human Rights Commission (IHRC) Uyghurlarning Dini Etiqat Erkinligige buliwatqan besimlarni asasi mezmun qilghan bir dokilatni BDT Kishlik Hoquq Komititige yollidi. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/IHRC_CHN_UPR_S4_2009_TheIslamicHumanRightsCommissi on.pdf

Yuqarqilardin bashqa, Xelqara Kechurum Teshkilati, Insan Heqlirini Kuzitish Teshkilati we Chegarasiz Insan Heqliri Teshkilati qatarliq Xelqaraliq teshkilatlarning BDT Kishlik Hoquq Kengiyishige yollighan mexsus dokilatida Uyghur Kishlik Hoquq mesilisi muhim salmaqni igilidi. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/HRW_CHN_UPR_S4_2009_HumanRightsWatch.pdf. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/AI_CHN_UPR_S4_2009_AmnestyInternational.pdf. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/HRWFI_CHN_UPR_S4_2009_HumanRightsWithoutFrontiersI nternational.pdf

Xitayning Kishlik Hoquq weziyitini kozdin kechurush jeryanida Heraysi doletlerning Xitay hokumitidin Uyghurlargha munasiwetlik suallar we teleplerni oturgha qoyushigha asanliq yaritish mexsitide, Doletlerge teqdim qilish uchun bir murajet we 14 maddidin teshkil tapqan bir suallar tizisi teyarlap chiqti.

Dunya Uyghur Qurultiyi 2008-yili 12-ayning beshida, herqaysi doletlerdiki Sherqiy Turkistan Teshkilatliri we Dunya Uyghur Qurultiyi rehberlirige jiddi uxturush ewetip towendiki paaliyetlerni elip berishni telep qildi.

(1) Barliq Teshkilatlar yengi yil kirishi bilen, ozliri turushluq doletlerning Tashqi Ishlar Ministerligi Kishlik Hoquq Komititi, Xitay ishliri Ishxanisi, BDT ishxanisi we Parlamentining kishlik hoquq komititi ezaliri bilen korushishi, ulargha Uyghur kishlik hoquq wezyitini anglitishi we ulargha Dunya Uyghur Qurultiyi birtutash teminligen dokilatlar, teklipler we sullarni teqdim qilip bu doletlerni Kishlik Hoquq yighinida Xitay hokumitidin Uyghurlar heqide suallar sorishigha qayil kelturush uchun tirishchanliq korsitishi.


(2) Barliq Teshkilatlar ozliri turushluq doletlerdiki herqaysi doletlerning elchixaniliridin korushushni telep qilip, imkan qeder ular bilen korushup, ularghimu oxshash materyallarni teqdim qilip, ularning wastisi bilen shu doletlerning Xitay hokumitidin sual sorash, teklip berishni qolgha kelturushke tirishish.


(3) Demokiratik doletler, Yawrupa ittipaqigha eza doletler we xoshna doletlerni nezerde tutup, towendiki 59 dolet elchixanilirini asasliq korushush nishani qilip herket qilish.

"Litva, Latvie, Bolvie, Austrie, Belgiye,Germaniye, Siprus, Chixiye, Denmark, Estoniye, Finlandiye, Fransiye, Giritsiye, Wingiriye, Aysland, Italiye, Luksimburg, Malta, Gollandiye, Polsha, Portugaliye, Romaniye, Slowiniye, Slowakay, Ispaniye, Shwitsiye, Engiliye, Albaniye, Australiye, Ezerbeijan, Bolwiye, Bosiniye, Kanada, Chili, Hindinoziye, Iran, Israyil, Yaponiye, Eordaniye, Qazaqistan, Kiniye, Qirghizistan, Malaysiya, Liyishtinshtayin, Mongoliye, Yingizillandiye, Nigiriye, Norwigiye, Pakistan, Filipin, Koriye, Russiye, Saudi Erbistan, Jenubi Afriqa, Negirye, Türkiye, Ukrayina, Amerika, Wiytnam.

(4) Amerika, Kanada, Awustraliye, Turkiye, Yapunye, Germaniye, Fransiye, Swetsiye, Swetsariye, Belgiye, Engilye, Qazaqistan, Qirghizstan, Norwigiye, Gollandiye qatarliq doletlerdiki teshkilatlar bu xizmetni muhim paaliyet pilani qilip bekitish we elip barghan xizmetliridin Dunya Uyghur Qurultiyi ge dokilat berish.


yuqarqi orunlashturush buyunche, herqaysi doletlerde bir-qatar paaliyetler ching tutup ishlendi. Bulupmu Germaniye, Turkiye, Gollandiye, Norwigiye, Amerika, Kanada, Awustraliye, Belgiye qatarliq doletlerde jiddi uchrushushlar elip berildi. Dunya Uyghur Qurultiyi wekillirining Jenvediki ziyariti jeryanida bu doletlerning elchixaniliri bilen uchrushush ishliri muzakire qilindi.

Amerika presidenti Obama wezipe tapshurwelip, uzun otmeyla 1-ayning 27-kuni, Amerika Kongresi Tamlantos Kishlik Hoquq Komitida UPR heqide Uyghur we Tibetning kishlik hoquq wezyiti toghrisida guwaliq yighini bulup ötti. Dunya Uyghur Qurultiyi reisi Rabiye xanim we Ijrahiye Komititi reisi Alim Seytoff ependi Uyghur kishlik hoquq wezyiti heqide dokilat berdi.

Bah Katip Dolqun Eysa riyasetchiligidiki Dunya Uyghur Qurultiyi omigi 1-ayning 6-kunidin 14-kunigiche Berlinde ziyarette boldi. Dunya Uyghur Qurultiyi heyiti, 2 heptilik Berlin ziyariti jeryanida, 55 din artuq Doletlerning elchixanlirigha Dunya Uyghur Qurultiyi teripidin teyarlanghan Kishlik hoquq dokilatini, Sherqiy Turkistan Xelqining arzu-teleplirini teqdim qildi. 10 din artuq doletning Bash elchiliri we Konsuliri bilen biwaste uchrushush elip berip, ulargha tepsili melumat berish pursitige erishti. Berlin Ziyaret jeryanida Germaniyening bir qisim yuquri derijilik emeldarliri, parlament ezaliri, herqaysi siyasi partiyelerning rehberliri bilen ayrim-ayrim korushup, muzakirler elip bardi.

Dunya Uyghur Qurultiyi yuqarqi bir-qatar teyarliq xizmetlerdin kiyin, pilan buyunche UPR yighini uchun halqiliq paaliyetler Jenvede elip berildi. Dunya Uyghur Qurultiyi bash katibi Dolqun Eysa we Wakaletsiz Milletler Teshkilati (UNPO)ning programma mudiri Agnes xanim 1-ayning 25-kuni Jenvege yitip kilip, birlikte Jenvede we BDT de bir-qatar deplomatik paaliyetlerni bashlidi. Jenvediki resmi ziyaretni bashlashtin burun, 1-ayning 5-kuni BDT Kishlik Hoquq Kengiyishige eza doletler, Yawrupa Ittipaqigha eza doletler, Xitaygha xoshna doletler we bashqa demokiratik doleletni asas qilghan halda 65 doletning BDT diki Jenvede turushluq Elchilirige ayrim-ayrim xet ewetip, ular bilen korushushni telep qilghan idi. Dunya Uyghur Qurultiyi rehberliri 1-ayning 25-kunidin 2-ayning 11-kunigiche bolghan jeryanda towendiki 35 doletning wekilliri bilen uchrushush elip bardi.
*Belgiye, Slovakiye, Koriye, Hindistan, Estoniye, Swetsariye, Gritsiye, Daniye, Malasia, Chehiye, Finlandiye, Kanada, Amerika, Swetsiye, Chili, Erlandiye, Germaniye, Gollandiye, Yapunye, Indoniziye, Azarbayjan, Afghanistan, Engilye, Negirye, Pakistan, Algirye, Portegaliye, Franciye, Turkiye, Guatemala, Italiye, Awustraliye, Norwigiye, Iordaniye, Awisterye.

Yuqarqi doletler bilen bolghan uchrushush oxshash bolmighan sewiyede yeni Bash elchi, muawin bash elchi, Kishlik Hoquq Konsuli, KIshlik Hoquq Ishlirigha mesul Katip qatarliq sewiyelerde elip berildi. Bu uchrushushlarda ulargha Sherqiy Turkistanning tarixi heqide qisqiche melumat berip otkendin kiyin, 1949-yili Xitay mustemlikisige muptila bolghandin kiyin, Xitay hokumitining uyghurlargha qaratqan her turluk asmilastiye siyasiti, Kishlik hoquq qirghinchiliqliri, shundaqla Beijing Olimpikning aldi-keynide bulup otken tutqun qilish, basturushlar heqide melumat berildi. Bu qetimqi Xitayning Kishlik hoquq wezyitini kozdin kechurush yighinida Uyghur Kishlik Hoquq wezyiti heqide Xitay hokumitidin sual sorash, Uyghurlar duch kilwatqan weziyetni otturgha qoyushni telep qildi. Dunya Uyghur Qurultiyi, UNPO teripidin teryalanghan Uyghur Kishlik Hoquq Weziyitige ait dokilatlar, suallar we teleplerdin teshkil tapqan materyallar teqdim qilindi.

Birleshken Döwletler Teshkilatida 2-ayning 9-kuni Xitayning kishilik hoqoq weziyiti közdin kechüriliwatqan bir waqitta, Dunya Uyghur Qurulti bilen Tibet Teshkilatlirining ortaq tertiplishide BDT binasining aldidiki meydanda Xitaygha qarshi keng kölemlik naraziliq namayishi ötküzüldi. http://www.uyghurcongress.org/Uy/News.asp?ItemID=1234346414


2-ayning 10-kuni, saat 15.30-17.50 arisida BDT Kishilik Hoquq Yuksek Komisarliqining Kishlik Hoquq Komititi (CCPR), Ixtisadi, Ijtimai we Mediniyet heqliri Komititi (CESCR), Ayrimchiliqa qarshi turush Komititi (CERD), Ayallargha qarshi ayrimchiliqa qarshi turush Komititi (CEDAW), Ten Jazasigha qarshi Turush Komititi(CAT), Ballilar Heqlirini qoghdash Komititi (CRC), Kochmen Ishchilar Komititi(CMW) xadimliri bilen Dunya Uyghur Qurultiyi ni oz ichige alghan Xelqara Teshkilatlarning oz-ara muzakire yighini bulup otti.
Xitay Hokumitining paaliyetliri

Bu qetimqi UPR yighinigha Xitay hokumitining qanchilik ehmiyet bergenligini, yighingha Beijingdin kelgen wekillerning sani we BDT da elip barghan herketliridin korush mumkin.

Xitay hokumiti bu qetimqi yighingha Beijingdin 52 kishlik bir wekiller omigi ewetken bulup, buning ichide Tashiq Ishlar Ministerligi, Ali xelq Sot mehkimisi, Edilye Ministerligi, Jamaet Xewipsizlik Ministerligi, Bixeterlik Ministerligi, Doletlik Milli Ishlar Komititi …. Qatarliq organlarning muawin ministeri, ali emeldarliri, tetqiqatchi-mutixesisliri yer alghan.

Xitay hokumitining ustiliq bilen elip barghan hilemikirliridin birsi Xitay hokumiti teripidin ewetilgen amma atalmish Hokumetke tewe bolmighan Teshkilat (NGO) lardur. Hemige melum bolghinidek Xitayda Hokumetke tewe bolmighan yaki Hokumetning testiqini almay turup, oz-aldigha musteqil paaliyet elip baralaydighan, bulupmu Kishlik Hoquq Paaliyiti bilen shughulinish salahitige ige teshkilatlarning yeni (NGO) larning mewjutliqi mumkin emes. Amma Xitay hokumiti NGO larning terepsizlik salahiti bilen BDT Kishlik Hoquq Yighnida oynaydighan rolining muhimlighini his qilip, Hokumet quli bilen yasalma NGOlarni qurup, BDT yighini jeryanida Xitay Kishlik hoquq weziyitini medilesh uchun terepdar toplash paaliyetlirini elip bardi. Oxshash oyuni Xitay hokumiti 2008-yili 11-ayda Jenvede otkuzilgen BDT Ten Jazasigha Qarshi turush komititining yighin jeryanidimu elip barghan idi.

Bu qetim Xitay Hokumiti eng az 10 din artuq yasalma NGOlarni BDT ge ewetken. Buningdin bashqa Xitay Hokumiti ozige oxshash, Kuba qatarliq dektator doletler bilen oz-ara hamkarliq ornutup, bu doletlerde hokumet quli bilen qurulghan yalghan NGOlar namidin BDT kishlik hoquq Komititigha Kishlik Hoquq heqide dokilatlar ewetken. Bu qetimqi Kishlik Hoquqni umumiyuzluk Kozdin kechurush (UPR) yighinidin burun, Kishlik Hoquq Kengiyishi teripidin qobul qilinghan we BDT kishlik Hoquq Kengyishining resmi Tor betide ilan qilghan Xitayning kishlik hoquq weziyiti heqidiki toplam 48 dokilatning ( Kishlik Hoquq Kengiyishi teripidin qobul qilinghan bu 48 parche dokilat ichide Dunya Uyghur Qurultiyi, UNPO, Xelqara Kechurum Teshkilati, Insan heqlirini Kuzitish Teshkilati… qatarliq teshkilatlarning dokilatlirimu bar) eng az 20 si yuqarqidek yalghan NGOlar teripidin ewetilgen dokilatlar ikenligini korush mumkin. http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/UPR/Pages/UPRCnStakeholdersInfoS4.aspx

Xitay hokumiti teripidin bu qetimqi yighinda Beijingdin kelgen 52 neper wekil, 10 din artuq atalmish NGO larning wekili we Xitayning Jenvediki elchixana xadimliri bulup toplam 100 ge yeqin kishi bilen ishtirak qildi.

Xitay hokumiti bundaq zor kuchni seperwer qilish arqiliq, BDT Kishlik Hoquq Kengiyishi yighinigha qatnishwatqan 192 doletlerning mutleq kop qismi bilen ayrim-ayrim uchrushushlar otkuzush arqiliq ularni ozlirini qolashqa yaki hich bolmighanda qarshi pikir qilmasliqa, qayil kelturushke tirishti. biz bezi doletler bilen bolghan ayrim uchrushush jeryanida shu uchurgha erishtuqki; Xitay hokumiti BDT de, doletler bilen bolghan uchrushushlarda eng qattiq telep qilghan mesile, Tibet we Uyghur mesilisini otturgha qoymasliq bolghan.

Xitay hokumiti BDT diki paaliyetliride oxshimighan doletlerge, oxshimighan taktikilarni ishletken. Xitay dolitidiki we enenisidiki arqa ishik, Parxorluq usulini BDT ichigimu sorep ekirgen. Bezi doletlerning elchilirige mexsus hediyelerni berish, bezi doletlerni mihmangha chaqirish, ziyapet berish, bezi doletler bilen oz-ara bir-birini qolashqa kilishish … qatarliq usullar arqiliq Xitay hokumiti bilen hamkarlishishqa, hich bolmighanda Xitay hokimitige qarshi pikir qilmasliqa qayil kelturushtek parxorluq deplomatiyesi elip bardi. Hetta Xitay hokumiti oxshash usullarni xelqara kishlik hoquq teshkilatliri uchunmu ishlitishke tirishqanliqi melum.

Xitayning bu xil parxorluq diplomatiyesining Kishlik hoquqqa we demokiratiyege ehmiyet beridighan doletler uchun anche tesirlik roli bolmisimu, amma bir qisim Kishlik hoquq xatirisi anche yaxshi bolmighan doletler uchun xelila unum hasil qilghanliqigha shait bolduq. Mesilen, 2-ayning 9-kuni, Xitay bash Elchisi Li Bo Dong Xitay dolitining Kishlik Hoquq Dokilatini uqup otkendin kiyin, Pakistan, Sirlanka, Seudi Erbistan, Kuba, Aljirye, Vinezuala, Yemen, Vitnam…qatarliq xele kopligen 3 dunya doletliri, Xitay hokumitining Kishlik Hoquq wezyitini koke koturup, maxtashta goyaki bir-biri bilen musabiqige chushushti. Bir qisim doletler Xitayning chishigha tegmeslik uchun "Kawapmu koymeydighan, Ziqmu koymeydighan" pozisiye tutup, sukute turushni tallidi. Amma Xitay hokumitining bu diplomatiyeliri Demokiratiye, Kishlik hoquqqa hormet qilidighan Gherip doletliri uchun kar qilghini yoq.

Xitay hokumitining yighin jeryanidiki kishining diqet-itibarini tartqan paaliyetliridin birsi, Sherqiy Türkistanning riyal weziyiti burmilanghan < Xin jiang obdan jay > digen temida mexsus ishlengen we intayin heshemtlik muqawilanghan CD kasetini tarqitilishidur. Xitay terep herqaysi döwlet wekillirige bu CD kasetini tarqitish arqiliq, özlirining Uyghur xelqige seliwatqan zulum we besim siyasitini yoshurup, Uyghurlarni xuddi bext-saadet, shatliq ichide xatirjem yashawatqan bir millet qilip korsitishke tirishqan. Xitay hokumiti xelqara sorunlarda, Tibet mesiliside kopligen xelqara besimlargha duch kelgenligi uchun, budin burun bundaq sorunlarda dawamliq Tibetge ait kitapchilar, CD ler we herxil teshwiqat buyumlirini tarqitish ishlirini elip barati. Bu qetim BDT yighinda Uyghurlargha ait mexsus CD kasetini tarqatqanliqi, Xitay hokumitining bu qetimqi BDT yighinda Uyghurlar heqide suallargha duch kelishi ehtimaliqini nezerde tutup, aldidin qilinghan teyarliq bulup hisaplinidu.


Xulase

Jenwediki BDT binasida ötküzülgen bu qetimqi "Kishilik Hoquq Xatirisini Omumi Yüzlik Qerellik Tekshürüsh" (UPR) namidiki bu yighin, BDT Kishilik Hoquq Kengiyishi ozgertip teshkil qilinghandin buyanqi Xitayning 1‏ - qétim kishilik hoquq ehwalidin xelqara jemiyet aldida "hésab bérishke"mejbur bolghan yighin bulup hisaplinidu.


Yuqarda tilgha elip otkendek, BDT Kishlik Hoquq Kengiyishining UPR yighinida her bir doletning Kishlik Hoquq Weziyitge qarap chiqish waxti 3 saat etrapida qilip belgilengen bulup, Xitay heqidiki yighin 2-ayning 9-kuni saat 9.00-12.00 arisida bulup ötti. Aldi bilen Xitay wekiller omigining bashliqi, Xitayning BDT diki bash elchisi Li Bo Dung Xitay Kishlik Hoquq xatirisi heqide dokilatini otturgha qoyup ötkendin kiyin, her bir doletke 2 minutluq pikir bayan qilish waxti berildi. Toplam 60 dolet Xitayning dokilatigha qarita eghizaki pikirlirini bayan qilip ötti. Xitay Hokumitining Kishlik Hoquq Xatiresige qarita pikir bayan qilish uchun toplam 115 dolet ozini tizimlatqan bulup, bu doletlerdin deslepte tizimlatqan 60 dolet soz qilish pursitige ige boldi. Qalghan 55 dolet soz qilish nowitige erishelmidi.

Eghizaki pikir bildurgen doletlerdin Awstiraliye, Kanada, Engiliye, Fransiye, Gérmaniye, Gollandiye, Shwétsiye, Shwétsariye, Chéxiye, Italiye, Awisterye we Yaponiye qatarliq gherb döletliri we Latin Amérikisidiki bir qisim döletler Xitayning kishilik hoquq xatirisige bolghan tenqidi pozitsiyesini ipadilidi. http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session4/CN/A_HRC_WG6_4_L11_CHN_E.pdf


Yighinda soz qilish nowitige erishelmigen doletlerdin, Daniye, Norwigiye, Latviye, Lichtenstein qatarliq doletler pikirlirini yazma shekilde Kishlik Hoquq Kengiyishi arqiliq Xitay wekiller omigige yollap, sualirigha jawap berishni telep qildi we Xitay kishlik hoquq xatirisige bolghan tengqidi qarishni bildurdi. http://www.upr-info.org/IMG/pdf/ADVANCE_QUESTIONS_TO_CHINA.pdf



Xitay Kishlik Hoquq xatirisige qarita tengqidi qarashlirini we sualirini otturgha qoyghan yuqari doletler asasliqi Xitaydiki ten jazasi, ölüm jazasi, xalighanche tutqun qilish, as sanliq milletler mesilisi, diniy erkinlik, Uyghur we Tibetlerning heq-hoquqi, axbarat erkinliki, puqralar, insane heqliri paaliyetchiliri we adwokatlar hoquqi qatarliq mesililerde xitay wekillirige nahayiti keskin soallarni qoydi. shundaqla xitayni 1998 ‏ - yili imzalighan "puqralar hoquqi we siyasi erkinlik xelqara ehdinamisi" ni emeliyleshtürüshni, Kishlik Hoquq yighinidin burun ilan qilghan 2009-2010-yili yolgha qoymaqchi bolghan Kishlik Hoquq Herket pilaning qaysi mezmunlarni oz ichige alidighanliqi heqide eniqlima berishni telep qildi.


Xitay hokumitining parxor deplomatiyesining belgilik derijide unum berishi bilen, soz qilish nowitini erishken xele kopligen doletler, yeni Seudi Erbistan, Pakistan, Yemen, Iordaniye, Aljerye, Iran, Pelestin, Ozbekistan, Sudan, Marakesh, Misir, Oman qatarliq Musulam doletliri we buningdin bashqa Philiphin, Kuba, Vetnam, Sirlanka, Butan, Singafur, Angola qatarliq doletler Xitayning Kishlik Hoquq xatirisini medilep, intayin yuquri baha berishti.


Yighinda Xitaygha oxshash Kishlik Hoquq xatirisi nachar doletlerning siyasi sodisi we oyun oynishi bilen bundaq doletlerning Kishlik Hoquq xatirisini medileydighan doletlerning sani, uni tengqit qilidighan doletlerning sanidin kop bulushi, Kishlik hoquqtidiki adaletsizlikni tugutishni mexset qilghan Kishlik Hoquq Yighinida, ashkare halda adaletsizlikning mewjut bulushi kishini epsuslandursimu, amma bu qetimqi yighinda Chéxiye, Awstiraliye, Yaponiye, Kanada, Swetsariye qatarliq döletlerning pikir bildürgende Xitay hokumitining Uyghurgha qaratqan besimlirini alahide otturgha qoyghanliqi we Engilye, Daniye, Swetsiye, Norwigiye qatarliq doletlerning bolsa BDT Kishlik Hoquq Kengiyishi arqiliq Xitay hokumitige yolighan yazma suallirida Uyghur mesilisi heqide mexsus toxtalghanliq Uyghur dawasi uchun zor bir ilgirlesh bulup, bu BDT gha eza döletlerning Uyghur mesilisini BDT resmiy munbiride keng dairde 1 ‏- qétim tilgha élishi bulup hisaplinidu.

Xitay hokumitining 2 yildin artuq waqitin buyan jiddi teyarliq qilishi, siyasi, ixtisadi kozurlirini ishqa selishi we bu qetim 100 artuq kishidin teshkil tapqan deplomatiye qoshunini seperwer qilishi…qatarliqlarni diqetke alghanda, Dunya Uyghur Qurultiyi intayin chelik ixtisad we adem kuchini isqa selish bilen Dunya Uyghur Qurultiyi bir-qanche aydin buyan herqaysi doletlerde we bu qetim Jenvede BDT da elip barghan paaliyetliri netinjiside toplam 9 dolet teripidin oxshash bolmighan usullar bilen BDT Kishlik Hoquq yighinida Uyghur mesilisining otturgha qoyulushigha tesir korsetkenligini, BDT Kishlik Hoquq Yighinidiki Uyghur dawasining zor utuqi dep qarash mumkin.



Dolkun Isa

Dunya Uyghur Qurultiyi bash katibi



2009-yili 2-ayning 18-kuni

Unregistered
18-02-09, 18:59
DUQ nayiti zor bir ish qilipsiler. Sillerge Allah tehimu zor medet bersun.

mujize
18-02-09, 22:07
Animiz gha rexmet!

Dolqun seni tangkigha motur qilip qoysawaghu?! saetige resmi 280 km surette uchurtiwetisen he...resmi porshe ning MOTORI