PDA

View Full Version : [Uyghurlar] Qosh Tilliq Maarip (1): Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürlig



Unregistered
29-12-08, 17:06
[Uyghurlar] Qosh Tilliq Maarip (1): Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürligining Ilmiy Asasliri‏


Qosh Tilliq Maarip (1):
Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürligining Ilmiy Asasliri

Erkin Sidiq
2008-yili 12-ayning 18-küni
Kona yéziq nusxisi: http://www.orkhun.com/bbs/read.php?tid=1974

Men yéqinda uyghur diyaridiki bir tonushum bilen téléfonda
paranglishiwétip, mundaq bir ehwalni uqtum: u ürümchidin jenubtiki bir
nahiyige bir yilliq xizmetke barghan bolup, emdi 6 yashqa kirgen
qizining ana tildin sawatini yaxshiraq chiqirish üchün shu nahiyige
özi bilen birge élip bériptu. Hemde shu nahiye baziridiki bir
bashlan'ghuch mektepke bériptu. Lékin, kéyin qarisa, u mekteptiki
oqutquchilarning hemmisi uyghur, oqughuchilarning hemmisimu uyghur
bolsimu, derslerning hemmisi xenzuche iken. Tonushumning qizi kirgen
sinipning balilirigha 3-sinipqa chiqimighiche uyghurche élipbemu
ötülmeydiken.

Yéqinda melum bir tordishimiz http://meripet.blogbus.com tor bétige
mundaq bir inkas yéziptu: "Atalmish qosh tilliq maarip, qosh tilliq
oqutushning uyghur ballirigha ekelgen ziyinini, yeni tepekkur
tosalghusi, pisxik tosalghu, fiziologiyilik tosalghu... Qatarliqlarni
mana men emeliy körüp hés qilghanmen. Pütünley xenzuche chiqirilghan
bashlan'ghuch mektepning matématika imtihan soaligha bicharilerche
telmürüp olturup, pütün imtihan waqtini toshquziwetken sebiylerning
ümidsizlik, bizarliq alametliri chiqip turghan közlirige qarashqa
chidiyalmay, qattiq azablan'ghan idim. Hazir uyghur diyaridiki hemme
mekteplerde dégüdek qosh til sinipliri bolup, bolupmu bashlan'ghuch
mekteptiki qosh til siniplirida oqughuchilarning ana tilidin tüzük
sawati chiqmasliq, bir qisim jaylarda hetta uyghur edebiyatinimu xenzu
tilida sözleshni telep qilishtek uchigha chiqqan bimenilikler;
oqughuchilarning yilliq we mewsumluq netijiside ilgiriki bir sinipta
bir qanche oqughuchi layaqetsiz bolidighan haletning del eksiche bir
sinipta aran bir qanche oqughuchilar layaqetlik bolalaydighan
haletler; bolupmu oqughuchilarning tebiiy penlerni ana tilida öginish
hoquqi we pursitidin mehrum bolushi we buning netijiside kélip chiqqan
tepekkur kemtüklüki (yeni tebiiy penlerge dair ana tildiki
tepekkurning yoq déyerlik bolushi); oqughuchilardiki pisxik we
jismaniy saghlamliq mesililiri, yeni mekteptin bizar bolush, mekteptin
qéchish, ishtihasizliq, rohsizliq, jughi kichik, bedini ajiz bolush...
Qatarliq bir qatar intayin éghir, chidap turghusiz, texirsiz mesililer
arqa-arqidin yüz bérishke bashlimaqta! Bu éniqki bir xata yönilish!
Qéni dunyada qaysi tereqqiy qilghan, ilghar millet özining
tereqqiyatini xeqning tili arqiliq ishqa ashurghan? Biz uyghurlar
shunche ajiz, shunche qorqunchaq bolup ketkendimizmu? Néme üchün bu
ishta keng jamaet pikri hasil qilalmaymiz? Néme üchün belgilik sandiki
ademlirimiz yighilip, birliship ilmi asaslirimiz bilen yolluq
teleplirimizni qoyalmaymiz?"

Men uyghur diyaridiki aliy mekteplerde uyghur tilini ishlitishning
emeldin qalidighanliqi toghrisidiki xewerni anglighandin tartip, bu
ishning milletke élip kélidighan her xil yaman aqiwetliri üstide
oylinishtin özümni toxtitalmidim. Qosh tilliq maarip siyasiti uyghur
ottura we bashlan'ghuch mekteplirigiche singip kirishke bashlighandin
kéyin bolsa, ana tilni öginish-ögenmeslik bilen balilarning til we
bilim élish jehettiki tereqqiyati otturisidiki munasiwiti toghrisida
élip bérilghan ilmiy tetqiqatlar, we shu arqiliq bayqalghan yéngi
ilimler toghrisida izdinishni izchil türde dawamlashturup keldim.
Hemde shu arqiliq xéli köp nersilerni biliwaldim. Hazir her qétim qosh
tilliq maarip sahesidiki zamaniwi bilimler asasida uyghur diyaridiki
ehwallarni közitip, uyghur tili duch kéliwatqan teqdirni oylighinimda,
pütün wujudumni bir xil azablinish we ensiresh tuyghusi qapliwalidu.
Bundaq bolushtiki seweb, xéli köp uyghur balilirining hazirqidek
bashlan'ghuch 1-sinipidin bashlapla ana tilni pütünley qayrip qoyup,
peqet xenzu tilinila öginishi, hemde hemme derslernimu xenzu tilida
anglishi, hazirghiche amérika qatarliq tereqqiy qilghan gherb
döletlerde élip bérilghan uzun muddetlik ilmiy tetqiqatlarning
netijiliri boyiche qarighanda pütünley xata bolup, u balilar til
öginish we bilim élish jehettiki tereqqiyatta éghir derijide
zeximlinish éhtimalliqining barliqidindur. Men ushbu yazmamda özüm
hazirghiche qosh tilliq maarip mesilisi üstide igiligen ilmiy
bayqashlarni qisqiche bayan qilip ötimen. Men doktur abdureop
teklimakaniyning " muhakimetul lugheteyndin meariful lugheteyn'giche"
(http://www.meripet.com/Söhbet1/Erkinb2.htm) dégen maqalisini burun
bir qétim tepsiliy oqup chiqqan idim. Bu qétim ushbu yazmini
teyyarlashtin burun, u maqalini yene bir qétim oqup chiqtim. Meqsitim
junggoda élip bérilghan qosh tilliq maarip toghrisidiki ilmiy
tetqiqatlar we ularning netijilirini toluqraq biliwélish, hemde mushu
sahediki bir qanche soalgha junggoda qandaq ilmiy jawablar
tépilghinini uquwelish idi. Lékin, men nahayiti ümidsizlendim. Méning
ümidsizlen'ginim doktur abdureop teklimakaniyning maqalisi emes. Men
her qétim u maqalini oqughinimda, uningdin nahayiti tesirlendim, hemde
doktur abdureop teklimakaniydin nahayiti pexirlendim. Méning
ümidsizlen'ginim, junggoda élip bérilghan bu sahediki tetqiqatlarning
intayin kemchillikidur. Eger junggoda bu sahede tetqiqat élip
bérilghan bolsa, doktur abdureop teklimakaniyning maqalisidin
töwendiki soallargha jawab tapalighan bolattim:

Balilargha ana til bilen yene bir yat tilni ögitish ularning til
öginish we bilim élish jehettiki tereqqiyatigha qandaq tesir
körsitidu?
Bu tillarni ögitish usuli qandaq bolushi kérek? Ana tilni aldida, yat
tilni keynide ögitish kérekmu, yaki yat tilni aldida, ana tilni
keynide ögitish kérekmu, we yaki ikki tilni tengla ötüsh kérekmu?
Amérika bu jehette tort xil usulni bayqap, ularning ichidiki eng
yaxshisini ishlitishni yolgha qoyuwétiptu.
Balilar ikkinchi tilni qanche yéshidin bashlap ögense eng muwapiq bolidu?
Uyghur diyarining nurghun jaylirida hazir "qosh tilliq maarip"
siyasitining "yekke tilliq maarip" qa özgirip qalghanliqi hemmeylen'ge
melum. Eslide bu "yekke tilliq maarip" siyasitini tüzgen we uni ijra
qiliwatqan emel ehliliri bir qisim ziyaliylarni teshkillep, mexsus
ilmiy tetqiqat élip bérip, yaki bolmisa tereqqiy qilghan gherb elliri
alliqachan élip bérip bolghan ilmiy tetqiqatlarning netijilirini
yighip we toluq öginip, shu asasta aldi bilen yuqiriqi soallargha
mukemmel jawab tépip chiqqan bolsa, ilmiy usulda ish qilghan bolatti.
Lékin, méning hazirghiche bolghan chüshenchemge asaslan'ghanda, uyghur
diyarida undaq ishlar bolup baqmighan. Ushbu yazmida yuqiriqidek
soallarning men hazirghiche izdinip tapqan jawablirini teswirlep
ötimen.

Dawami:
http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinc5_QoshTil.htm


__._,_.___

Unregistered
29-12-08, 17:55
http://imzalar.googlepages.com diki 1000 adam imza koygan akalli taklipkamu jawap barmigan bu hitaylar