PDA

View Full Version : Xislet we Ajayip Dostluq



uyghurum1
12-12-08, 19:05
Xislet we Ajayip Dostluq


( Üch wilayet inqilabi heqqide eslime )


Eziz sawut

Bu rast bolghan ish.

Bu weqeni manga yari - buradirim muhemmet ibrahim sözlep bergen. Muhemmet Ibrahimgha (bu kishi aqsu sheher ichide olturushluq, hayat.) Rejep isimlik bir qazaq qérindash sözlep bergen iken.

- Aqsu shehiridiki heliqi kona bashlan'ghuch mektep hélimu barmu?- dep soridi rejep isimlik 30 yashlarda bar gewdilik batur qiyapetlik bir Qazaq yigit, méning aqsudin ikenlikimni bashqilardin anglap kélip alahide hal sorighan halda.

- Hee bar,- dedim menmu qizghinliq bilen jawab bérip,- buni sorap qaldingizghu?

- Hee, shu jayda yashliq hayatimgha ochmes xatire bolup qalghan muhim bir weqe bolup otken... Biz idarining ormanlirigha su kiridighan eriq boyidiki yoghan tirek astigha qoyulghan shada yaghach bendingge olturduq. Bu 1956 - yili 5 - ayning bir küni idi. Bu chaghda men aqsudin, shinjang uyghur aptonom rayonluq maarip nazariti qarmiqidiki maarip neshriyatigha yotkep kelinip xizmet qiliwatqan chaghlirim idi. Rejep (atisining ismi we yurtini soriwalmaptimen, éhtimal koneslik bolsa kérek) bolsa 1945 - yili uch wilayet milliy armiyisige qatniship, shu yili 8 - aydin 10 ay axirighiche jenubi yonulush urush fronti - aqsu rayonida gomindang eksiyetchilirige qarshi jenglerge qatnashqan. 1950 - Yili uch wilayet milliy armiyisi, junggo xelq azadliq armiyisining 5 - korpusigha ozgertkendin kéyin, 1951 - yili kesip almashturup olkilik edliye nazaritige nazirning shopuri bolup almiship kélip ishlep yürgen waqti iken. 1957 - Yili kuzde men aqsugha qaytip keldim. Qayta uchrishalmidim. Hayatmu - qaza qildimu bilelmidim.

* *

1945 - Yili 7 - ay axirida, jenub yonulush fronti - aqsu rayonida partizanliq heriketler arqiliq, gomindangning aqsu rayonidiki herbiy küchlirini jelp qilip, aylanma urush heriketliri arqiliq tutup turup shimalgha - asasliq jeng yonulushi - shixu urush frontigha yardem birelmeydighan qiliwetish wezipisini üstige alghan 200 kishilik chaqqan bir partizan etridi. Bayning qeyir rayonidin jenubqa dawan éship ötti. Bu etretke abdukérim abbasof komissar, sopaxun sowurop herbiy ishlargha mes'ul etret komandiri, qasimjan qembiri uch wilayet waqitliq hokumetning wekili süpitide bizge bash boldi. Men (rejep) we abdukirim sabir (esli aqsu aykol yezisidin, 43 yillarda eligha chiqip tekes xanglirida ishligen. Inqilab partilighanda partizan bolghan hem ghulja shehirini azad qilish urushigha qatnashqan. Kéyin ghulja zapas 4 - polik terkibige otup muawin izwot komandiri bolghan) zapas 4 - poliktin qéchip chiqip, sopaxunlar etritige qoshuliwalghaniduq. Abdukirim sabirof bilen ghulja urushidimu sepdash iduq. Abbasof qoshulmay sopaxunning sala - sulusi bilen jenubi firontqa bérishqa aran unidi.

Etret japaliq yurush arqiliq qar - muzluq dawanlardin ghelibilik éship, qeyir chégrisini saqlap yatqan gomindangning kucheytilgen bir liyen herbiy muchini tarmar qildi. Qeyir yezisini, bay nahiyisini, aqsu kona sheherdiki (hazirqi onso) muz dawan qorghan sepil - istihkamdiki jenggiwar bir liyenni (300 kishilik) tarmar qilip qorghanni, aqsu kona sheher (onso) nahiyisini ghelibilik azad qilduq. Arqidinla gomindangning jenubi shinjangdiki küchlük mudapie istihkami - kona uwisi aqsu shehiri katta sipilini qorshiwelip, küchlük tehdit shekillendürüp, sipildin chiqalmas qiliwitip, shimal - shixu urush yonulushining ünümlük, bimalal hujum qilishigha sharait hazirlap berduq. Lékin bu urushta kop qurbanlarni berduq. Kopligen jengchi - pidaiylar oz burchini ada qilish yolida issiq qanlirini tokup, héch temtirimestin qimmetlik janlirini teqdim etti, epsus, kopligen jengchi - pidaiylarning pak tenliri jenggahta qélip qaldi, xorlandi. Jenggahtin élip chiqip yerlikte qoyushqa muyesser bolalmiduq. Ene shu qurbanlarning biri abdukérim sabirof idi.

* *

1945 - Yil 10 - ayning 11 - küni idi. Namazdiger waqti, partizan etret komandirimiz pod polkownik sopaxun sowurup, adyotanti (foguen) filid fil - emet eysa bilen bille atliq abaronimizgha kélip qaldi. Egiz, gewdilik bu ademning qeyserlik chiqip turghan chirayi tutulghan, ghezeplik idi.

- Proporchik abdukérim!- dep chaqirdi u, texsilik sewitiki digtar qol pilimotni tazilap olturghan izwot komandirimizni chaqirip.

- Bar!- dep diqqette turdi Abdukérim Sabirof. Abarondiki 40 neper jengchimu diqqette turduq.

- Rahet!- dedi sopaxunkam, emma abdukérim yenila diqqette turuwerdi.

- Buyruq!- dedi sopaxunkam herbiylerche keskin teleppuzda,- uch wilayet waqitliq inqilabi hökümet we milliy armiye qomandanliq shitawi, bizni uch wilayet azad rayonigha qaytip kelishni uqturdi. Abbasof, qasimjanlar, yaridarlar, shitap xizmetchiliri, qoralsiz puqralarni élip etigende eligha qarap yolgha chiqti. Biz bir polik qoralliq jengchiler mudapiede turup ete etigende chekinimiz!

Abdukérim bashliq hemme jengchiler bu buyruqtin heyranu - hés qalduq. Chiraylirimizda ghezeblinish, naraziliq ipadiliri ipadilendi.

- Nemishqa emdi? Düshmenlerni ünümlük qamal qilip, ularning gumran bolush waqti az qalghan idi. Bu qandaq buyruq?!- Dewetti özini basalmay qalghan abdukérim nazariliqini yoshuralmay.

Sopaxunning chirayidin, oziningmu bu buyruqqa razi emesliki chiqip turatti. Rasttinla birqanche qétimliq, uzun waqitliq qorshaw sépil ichidiki düshmenlerni xélila halsiratqan. Gerche bizning sipilge hujum qilip chiqish, sipilni ishghal qilish jeng heriketlirimiz, dushmenning qudretlik sepil istihkam hem qoralliq ustun ot küchi modaipesi arqiliq unumge erishelmigen bolsimu, sépil etrapini qorshap, saljidek yepishiwilip, her küni oq etip bash kotertmey turushimiz, dushmenning sépil sirtigha chiqip bizge aktip hujum qilish iradisini chekligen, ashliq - teminat tugigen, sépil ichide wehime kopeygen, ayghaqchilirimizning melumatidin, amal bolmighanda, ot küchini toplap qorshawni bosup chiqip qeshqer yaki xoten'ge qechishni pilanlap qoyghan iken. Shunga sipilning sherqi derwazisini ochuq qoyghan iken, sopaxunkam bir kespi herbiy bolush supiti bilen ghelibe pursitini qoldin bérip qoyiwatqan bundaq buyruqqa qattiq naraziliqi bolsimu, lékin u yuqiri derijilik ofitsir bolghachqa, naraziliqini jengchiler we qol astidiki töwen derijilik ofitsirlar aldida chandurushqa bolmaydighanliqini, yuqirining buyruqida téximu chong ghelibe - omum weziyet kozde tutilidighanliqini hés qilip özini qattiq tutiwalghanidi. Shunga u abdukerimge tenbih ahangida:

- Siz bir ofitsir buyruqni ijra qilmasliqning herbiy intizamsizliq ikenlikini bilisiz! yuqirining buyruqida chong ishlar nezerde tutulghan bolidu. Ete qaytish uchun, estayidil, puxta we jiddiy teyyarliq qilinglar! muhimi dushmenning pursettin paydilinip ushtumtut qilidighan kechilik hujumidin pexes bolunglar! oz béshimchiliq qilsingiz etip tashlaymen!

- Xop! buyruqni ijra qilimen komandir!- abdukérim diqqette turup chas berdi. Sopaxun salamgha jawab qayturup, bashqa abaronlargha bérish uchun etining beshini buridi. Abdukérim bashliq 40 neper jengchi néme qilarimizni bilmey ilajsiz diqqette turghinimizche qalduq. Sopaxun 10 qedemche méngip biraqla atning beshini burap qishimizgha qaytip keldi.

- Olturunglar! rahet!- dedi téxiche diqqette turghan jengchilerge ghemxorluq bilen. Uning chehrisidin bayamqi keskinlik, xapiliq yoqilip, mihriwanliq ipadiliri jilwilinip turatti. U aylap, heptilep issiq orun, yumshaq tamaq, pakiz kiyim körmey, daq yerde yétip, quruq nan gahida soghuq su ichip, kir - pitqa komulup ketsimu qilche nalimay, eziz janlirini dogha tikip, pidakarliq bilen düshmenni meghlup qilish burchini sadiqane halda ijra qiliwatqan jengchi sepdashlirigha kozi qiymidi bolghay etimalim, bayamqi buyruqning qopal teleppuzida birilgenlikini oylap, hemmimiz olturghandin kéyin izahat berdi.

- Hey pidakar jengchiler, deslepte menmu silerdek oylighan, shimal, ottura yonulush urushi ghelibilik boldi. Altay, chochek, shixu ishghal qilinip, manas deryasigha qistap bérip ürümchige tehdit shekillunduruldi. Biz jenub firont jengchilirimu, partizanliq heriketler arqiliq düshmenni shimalgha yardem berelmeydighan qiliwitish burchimizni nahayiti yaxshi orundiduq. Biep - qorqunchluq orun'gha chüshken gomindang dairliri kuzimiz bilen hesabliship, tinchliq sohbitini telep qildi. Bu teklipning arqisida néme muddia bar bir néme dégili bolmaydu. Dushmenning söhbet arqiliq ongshiliwalmaqchi boliwatqanliqi éniq, néme amal. Söhbet qilmisaq bizni urush xumar dep dunyagha jakarlap qollashqa irishmekchi, körüp baqimiz. Chushen'gensiler! temkin téximu jasaretlik bolayli! bolupmu dushmenning tuyuqsiz hujumigha hushyar turunglar! ete dongde - shitapta chelin'ghan kanay awazi bilen teng toplinip qozghilimiz. Sopaxunkam jengchiler bilen bir - birlep qol eliship xoshlushup ketip qaldi.

* *

Biz chushkun qilghan abaron - qoro, oz waqtidiki xenzular gorustanliqining (hazirqi dolan tansixanisi, etrapi - shu chaghda liyen shtabi shu yerge jaylashqan) gherbidin 400 metirche niri bashlan'ghuch mektepning (hazirqi bu mektep ornida wilayetlik teminat soda kapiratip we soda sanaet bankisi bar) arqisidiki xeychang melisige qarashliq ismail mezinaxunning jayi idi. (Hazirqi bu yerge "xushnawa" resturani silindi) ismail mezin axunum xeychang mehellisi tot tar kocha doqmushidiki meschitning (hazirqi bu meschit xish bilen yengilap selindi) mezini iken. Urush - yighiliqtin qorqup, xotun balilirini élip, oyini tashlap, yiraq yezigha ketip qalghan iken. Bu qoru aldimizda bashlan'ghuch mektep (oghullar mektipi, gomindangchilar sépil tamlirigha yéqin oylerni koydurup tuzliwetken lékin mektepke tegmigen) sipilgha yéqin mektepni dalda qilip turup sipilgha yéqinliship hujum qilishi eplik bolghachqa hem qoruda adem yoq bosh, bizge eplik idi.

Sopaxunkam (hazirqi bu kishi ürümchide hayat) ketkendin kéyin abdukirim orunlashturush élip bardi. Ezwotimizda bir digtar qol pilimot, tot dane digtar aptomat bar idi. Qalghini besh atar miltiq, qilich we azghine giranat. Oqlirimiz yéterlik, her birimizde birdin at, tot aptomatchikni tot terepke qoydil qol pilimotni kamandir izwot badukerim özi tutup, sépil terepni mudapie qilmaqchi boldi we méni yardemchilikke tallidi. Qalghan jengchilermu tégishlik orunlargha jaylashturuldi. Nawada dushmen hujum qilip qalsa, qoruning shimal temidin bosup chiqip lengger arqiliiq, yatalmastiki bash shitapqa chékinip asas qisim bilen qoshulush uqturuldi. Atni toqup teq qilip, sughurup otqa qoyuldi. Shingli chapan - chara, nerse - kerekler seremjan qilinip atlargha tingildi. Ish qilip derhal atlinip yolgha chiqqidek teq bolduq.

Kechlik ghizalinip bolghandin kéyin, jay - jaylirimizgha bérip orun alduq. Etrap jimjit asmanda yultuzlar paraxlap yénip turatti. Kuzning sogh, nem shamili ghuruldap uchup, téxi yazliq yeling kiyimler bilen turuwatqan jengchilerning tinini shurkenduretti. Alemni qarangghuluq basqan, urush wehimisidin köpinche kishiler yéza - kentlerge qéchip kitishken, etrap jim - jit, itlarning qawashliri, toxularning qichirishlirimu anglanmaydu. Sépil terep jim - jit, dushmenlerning hujum heriketliriningmu ipade - shepisi yoq. Nowetliship uxlashqa buyruq bérilgen bolsimu, nemishqidur jengchilerning uyqusi qachqan, kilo - kito paranglarni seliship olturatti. Hemmimizning oyida urush toxtitip, sohbetke sharait hazirlash her ikkila terep emel qilidighan ish bolghandin kéyin, dushmenlermu kelishimge riaye qilip hujum qilmas dégen xiyal hokumran boldi.

Nedikini!? Dushmenler ishpiyon ayghaqchilirini iwetip ting - tinglap yurup, urushni toxtitip etisi chekinidighan waqtimizghichilik bilip bolghan iken hem, kechiche xupiyane halda pütün qisimlirini heriketlendürüp, shota bilen sipildin chüshürüp, shimal, jenub we gherb (udul)din qorshawgha élip etrapimizni qorshap eplik purset kütüp mukup yatqan iken. Biz heqiqeten bixudluq qiptuq. Tün nispidin ashqanda charchap kozimiz uyqugha ketip qaptu. Emma postlirimiz oyghaq idi. Tün nisbitin éship ay tughqan we xélila egiz kotirilgen, etrap ap'aqchiliq idi. Bizning uyqusirap boshashqan mezgilni tallap dushmenler tuyuqsiz hujum qildi. Oqlar etrapimizgha taraslap chushmekte, dushmenlerning qorshaw halqisini taraytip, qilishqan parangliri anglinishqa bashlidi. Shu esnada shimal, jenub, dong usti tereplerdimu oq awazi yangrap, etishishlar bashlinip ketti. Dushmenler hemme terepke teng hujum qilghan iken. Bizning postlar warqiriship ketti.

- Dushmen hujum qildi! tiz turunglar!

Chachrap ornumdin turup qorallirimizgha etilduq. Shu chaghda abdukérim huduqmay merdane awazda!

- Jengchiler! hoduqmanglar, tunugunki orunlashturush boyinche heriket qilinglar! qattiq turup dushmen hujumini chekindureyli, andin nowetliship muhasirini bosup chiqayli, zorlap olup bermeyli, tirik esirge chushmeyli! qattiq ittipaqliship bir - birimizni tashlap ketmeyli! mubada qazalap korishelmisek xey - xosh! aldi bilen miltiqliqlar chikinisiler! andin aptomatchilar, axirida rejep bilen men silerni qoghdap turup chekinimiz. Aldida bosup chiqqanlar dushmenning arqisigha otup oq etip chékinip, bizning bosup chiqishimizgha yol hazirlaysiler! qéni etinglar!

Qengchilirimiz birdek heriket bilen düshmen'ge qarshi ot achti "wayjan!" dégen échinishliq awaz bilen sherqi tamdiki bir jengchimiz shihit boldi. Abdukérim pilimotni manga tashlap, heliqi jengchining qishigha ketti. Jan uzginini körüp qehirlen'gen halda, jengchilerge medet bérip:

- Rejep epke men atay! sen miltiq bilen méni mudapie qil!- dedi. Qehir bilen bir pes etishqandin kéyin, dushmenning hujumi peslidi. Arqisigha chikindimu yaki bir daldigha mokuniwelip qayturma hujum uchun purset kütüp yattimu uqalmiduq. Herhalda abdukérim pursettin aydilinip, miltiqliqlarni ongushluq chikindurdi. Arqidin tot neper aptomatliq otdliniye komandirlirini chikindurdi. Ular chikiniwatqanda, dushmen terepke gheze bilen etip turdi. Men diskilargha oq qachilap turdum, axirida abdukérim:

- Rejep emdi biz chikineyli, sen aldida mang!- dedi,- men qoghdap mangay désem unimidi. Qorudin tar yol aghzigha chiqip turushimizgha, dushmenler oq dégenni tokuwetti. Eslie ular daldilargha mokunup ustimizge bésip kirishke pitinalmay hem chekiniwatqinimizni uqalmay turup qalghani iken. Biz tereptin etish peseygendin kéyin "oqi tugidi"- dep qayturma hujumgha otken iken.

Yoldin otiwatqanda dushmenning texminen atqan oqi abdukerimning ong paqalchighini chiqip tashlidi. Yana qorsaqqa, sol qulaqqa (qulaqni yulup élip chiqip ketken) oq tegdi. Ghir yarilinip yolgha yiqilip hoshidin ketti. Hoduqum kettim, dushmenler kocha temini yailap yeqinlashmaqta, ular bizni kormigen cheghi, ehtiyat bilen asta keliwatatti. Emma men ularni körüp turattim. Derhal ésimge keldim - de, abdukerimni bir amal qilip hapash qilip, pilimot, miltuq, oq, giranatlar bilen qoshup koterdim. Aldimdiki bashlan'ghuch mektep ichige ghippide kiriwaldim. Mundaq hayat - mamatliq peytte ademge küch, eqil, tedbir peyda bolup turidiken. Bu etrapta obdanraq dalda bolghudek mekteptin bashqa urunmu yoq idi. Ochuqchuluq, etizliq, usti beshim gherq qan. Abdukerimni mektep ichidiki quduqning qéshigha yaquzdum. (Mektep alliqachan taqilip, oqughuchiliri tarqap, oqutquchilirini sépil ichige ekiriwalghan iken) mektep ichide insi - jin yoq. Shu chagh abdukérim:

- Su! su! ussap kettim!- dep hoshigha keldi. Chirayigha qarisam birdin qaridap ketkendek bilindi. Toxtimay lewlirini yalaytti. Xili yaxshi sudanda azraq su bar iken, ichurdum. Sel jan kirdi. Sakratta axirqi minutta aem bek zirekliship keridiken. Sepdishim abdukerimge qarap ichim sirilip ketip baratti. Ya tébbiy yardem yoq, etrapimizda liq dushmen, abdukérim inqilab menpeeti, qol astidiki 40 neper jengchining hayati uchun özini pida qildi. Kozlurumdin yash quyuldi. Uni yolep hapash qilip élip ketmekchi boldum - de, yoleshturdum, uning kozi yoghan echildi. Towa! shu demde uning kozliri heqiqeten yultuzdek chaqnap turatti. Birhaza manga tikilip qarap ketti. Chirayida achchiq tebessum jilwilen'gendek bilindi. Bu chaghda sherqi upuq aqirip tang etishqa az qalghan idi. Bashqa yerdiki abaronlarda etishmilar dawam qilip "wayjan! wayyey!", "sa! sa!" dégen waysash we chuqanlar quliqimgha kirip turatti. Abdukérim qolumni shundaq qattiq qistiki warqiriwetishke tasla qaldim.

- Jengchiler chékinip boldimu?

- Hee!

Biz hazir mektep ichide turghandek qilimiz, quduq yénida!...

- Hee, mektep ichide, quduq yénida, (uning hushyarliqigha heyran qaldim).

- Rejep qerindishim, men ata - anam yoq bir yitim bala, aykoldiki uruq - tuqqanlirim bilenmu korishelmidim. Ularni ayidim, kop japa chekken yitimek idim. Inqilaptin bölek chiqish yolum yoq idi. Miradimgha yettim. Men olup ketimen, buninggha qilche okunmeymen, rehberlerge qengchi dostlurumgha salamimni, jengdiki qismitimni yetküzüp qoyarsen, xeyr - xosh emdi derhal chiqip ket!

- Yaq! siz olmeysiz! men sizni élip ketimen!- uni yoleshturdum.

- Rejep kajliq qilma yurikingni chushinimen, nahayiti éghir yarilandim. Halim ozumge ayan, sanaqliq tiniqlirim qaldi. Dushmen qoligha tirik chushmeyli, sen bolsangmu aman qilip sepdashlargha qoshulup inqilapni dawamlashtur. Méni etiwet! qol pilimotni chapinimgha yogep quduqqa tashliwet! düshmen'ge qalmisun!

- Néme? Sizni atimenma?- Qulaqlirimgha ishinelmidim, kozumdin yashlar bulduqlap quyulmaqta,- yoq gepni qilmang! men sizni salamet élip chiqip ketimen!

- Xuda heqqi méni etiwet! jinim qiynilip ketti! tirik esirge chushmeyli! yudup mangsang 10 - 20 qedemdin kéyin olup ketimen, ikkimiz qiynilip kitimiz. Sen esirge chüshüp qalisen! buning néme paydisi? Toghrisi méni itiwetip tez ket. Weziyet shu! ehwalgha qarap ish qilayli, inqilab koresh shuni telep qilidu. Hechkim, hechqachan, tarix seni eyiplimeydu.

Shu esnada tam sirtida gomindang qisimliridiki eskerlerning xenzuche, uyghurche qilishqan parangliri anglinishqa bashlidi, arilash qisim iken.

-Bu, oghrilar qayaqqa qachqandu? Mayerde qan izi bardek qilidu?

- Ular téxi yiraqqa ketelmidi? Heliqi esirge chüshken yaridar oghri néme deydu?

- U mongghul iken, putidin yariliniptiken, gepke jawab bermey kozini alaytip charqitipla turdi. Ji banjang birni qoyiwidi chachrap qopup qoralgha esildi. Derhal etiwettim. Aptomatni élip keldim, mana!

- Hey poq yégen kalwa, shitapqa néme deymiz? Esirlerni imkan bar tirik epkilinglar dégen. Shewitiski aptomat iken, boptu. Mushuni apirayli! yurikim qarttide qilip qaldi. 3- Odliniye komandiri (benjang) mongghulkorelik targhin, muhasirini bosup chiqip ketken idi. Tutulup qaptu de! remetlik! uninggha kop echindim, shu chagh dushmen komanidirining:

- Qan izigha qarighanda, mektep ichide choqum yaridar bar, belki kopinchisi shu yerge mokken bolushi mumkin, mektep ichini axturunglar!

- Dushmenlerning qedem tiwishliri, mektepning arqa ishiki tereptin kelishke bashlidi. Heyranmen, kutulmigende, sakratqa chüshken abdukerimning gewdisi likkide kötürüldi. Digtar pilimotni qandaq kotergendu? Pilimot manga toghrilan'ghanidi.

- Dushmenler bésip kirdi! buyruqni ijra qilmamsen?! Emise men seni xain süpitide atimen!

Shuni dedi - de madaridin ketip "guppide" yan'gha yiqilip xiqirashqa bashlidi. Oylap olturushqa waqit yoq idi. Miltiqni aldim, axirqi bir tal oq qalghan iken, yürikini chenliwelip andin beshimni yan'gha burap kozumni yumup etiwettim. U aram tapti, chirayigha qarashqimu petinalmay hesretlik, judaliq ilkide wiladalashtim - de uning wesiyitige emel qilmay, oqi qalmighan miltiqni quduqqa tashliwetip, azraq oqi bar pilimotni aldim, tam daldisi bilen mektepning yan ishikidin "ghippide" chiqiwaldim. Dushmenlerning:

- Oq awazi! ili oghriliri mushu yerdiken emesmu? Tirik tutimiz! dégen chuqanliri quluqumgha kirip turdi. Chiqip kitiwetip dushmenlerning mektep ichige bésip kirishkinini kördüm. Su yuq eriq ichi we qoyuq ormanlarning daldisida shimal terepke qarap yurup kettim. Bu ishlar bekmu qisqa waqit ichide bolup ötti, bari - yoqi 5 - 10 minut otkendu...

* *

Upuq terep suzulup qalghan bash ezan waqti idi. Herip - charchighinimghimu qarimastin, shimalgha - merkizi partizanlar bash shtabi jaylashqan yatalmasqa qarap ilgirilep ketip barimen. Gah omileymen, gah mokup - chöküp mangimen. Jenggah shu tapta xumdan beshi, ienzu goristanliqi, pashaghoqining shallighi (hazirqi gofangtuen silingbosi) "tom qara" (hazirqi turme orni) we yatalmastiki bash shitap, lengger (hazirqi chong xaniqadin shimalgha, jang doxturning jungyi doxturxanisighichilik chong yol) qatarliq jaylarghichilik sozulghan. Bu jaylarda hilighichilik qorshaw qilish bilen qorshawni bosup chiqish jengi keskin élip beriliwatatti. Partizanlar hayat - mamatliq bu elishishta jan jehli bilen qarshiliq körsetse, dushmenler pütün eqil - paraset, tektikisini ishqa sélip, jesurluq bilen eliship, partizanlarni ili terepke chikin'gxli qoymay pak - pakize yoqutup tashlash niyitige kélip, topqa - top, pitirap ketkenlerge tarqaqlashturup jengge salghan idi. Dushmenler söhbet, urush toxtitish, chékinish kelishimge xiyanet qilghanidi.

Ezip - ténep itiz arilap lengger chong yoligha chiqip qaldim. "Me, yol tepildi. Emdi shitapni, sepdashlirimni tapalaymen" shu oy bilen yol liwidiki süyi yoq eriqtin atlap otup uch - tot qedem méngip turushumgha, arqamda birsi bardek belindi. Tuyghum ezeldin méni aldimaytti. Tez arqamgha burulup qarisam, eriq ichide gomindangning eskiri pormisini keygen birsi, neyzilik miltiqini eriq liwige qoyup, jenggiwar halette bokturmide yatqan iken. Gewdilik, qaramataq kelgen bu eskerning chirayi kulumsirep turghandek bilindi. Derhal qol pilimotni uninggha toghruludum.

- Hay, hay burader, insap qilinglar,- dedi u sap qeshqer shiwiside, ornidin qozghalmay turup, ozayidin uning qarshilishish niyiti yoqtek idi,- silini kéliwatqan waqtilarddila korgenidim. Etiwetsem yaki esirge alsam imkan mende idi. Emma qan - qérindash, derdimiz bir dep atmidim. Xeyr - xosh tez ketinglar!

Heyranu heslik ichide turupla qaldim. Pilimot ixtiyarsiz ustun'ge qaritildi.

- Niyitingizni bilmey qaptimen qérindash, kop rehmet, bizge qoshulup kitemsiz - ya!?

- Qoshulup ketkim bar idi. Men qeshqer konasheher bulagh sudin, ismim turap qadir. Zulum, sitem chekken namrat déhqan balisi. Mejburi eskerlikke tutulghan. Eskiri turmushta tayaq - haqaret, yimigen poq, kormiginim zinran qaldi. Derdimiz bir iken, silerge qoshulup ketsem, aqsudin oylinip bala - chaqiliq bolghan idim. Gomindangchilar xotun - balilirimni olturiwetidu. Ilajim yoq. Hazir qeyerge barmaqchisile?!

- Tom qaradiki bash shitapqa, sopaxun'gha qoshulimen, buyruq shundaq idi. Turap achchiqqina külüp ketti.

- Hazir u yerde bash shitap - sopaxun néme ish qilidu. Hemmisi seherlik hujumda tar - mar bolushti. Shitap bizningkilerning qoligha ötti. Kop qisim qeyser ademliringlar qeyserlik bilen etiship turup qorshawni bosup chiqip ketti. Epsus, birqisim ademliringlar holuqup ketip, hurkugen halda pasha ghojining shalliqi (hazirqi gofangtuen ichi) terepke qachqan iken, shalliqqa kirip qelishti. Sherqi terep yadangliqqa taqiship qachalmidi, top - top qerilip ketti.

- Olgenler kopmu?

- Shalliqta yitip ketken olukler birer mingche kelermikin deymen. Kopinchisi tumaq, doppiliq, uzun chapan kiygen ademler iken, herbiy terbiye kormigen, kéyin qoshulghan kishilerdek qilidu. Bu gepni anglap chochup kettim.

- Birer mingche? Shu yerde bermidingiz? Sizmu attingizmu?

- Qiziqkensiler elwette attim - de! emma miltiq bilen, tegdimu - tegmidimu bilmeymen. Emma yiqilghanni kördüm. Edinasi ulrni pilimotchilar bek kop qiriwetti. U xijil bolghandek qoshup qoydi,- bizge neem ilaj, silimu esker, buyruq boyiche atmisanglar, etip tashlinisiler.

- Toghra deysiz, echin'ghan halda ulugh - kichik tindim.

- U jaylar besiqturulghandin kéyin, bizni pitirap ketkenlerni yighishturush uchun yekke we ben, pey boyiche pistirmigha chiqardi. Manga hazir nazaretchi yoq, silini atmay qoyiwettimghu! tiz ozunglerni yaqigha elinglar!

- Rast shundaq qildingiz, shapaetchim, yaxshiliqingizni omurwayet untimaymen. Men qazaq balisi, ismim rejep, olmisek künlerde bir kün korushup qararmiz.

- Menmu qazaq balisi iken dep oylighan idim. Hayat bolsaq kéyin uchriship qalarmiz, hazir nege barmaqchisiler?

- Weziyet ozgiriptu, néme qilarimni, nege we qandaq bararimni bilmidim, ténep turimen.

- Yaxshisi,- dedi turap semimiy niyet bilen yol körsitip turup,- yolning u qetidiki tar kocha arqiliq etiz janggalliqqa chiqip, pashaliq bagh (hazirqi wilayetlik maliye idarisining udulidiki herbiy qisim jaylashqan jay)ning arqisi bilen sekpachigha otup, shuyaqqa bosup otken bir top ademliringlargha qoshulunglar, téxi ular uzap ketmidi.

- Heli téxi biz bash shitawinglarni qorshighanda, 500 che top gherb terepke bosup chiqip keldi. Yenimda pilimotchi qadir benjang bar idi. Ikkimiz yalghuz iduq. Manga qaridi, koz qisip qoydum, oqni bashqa yaqqa qaritip etip, ularni otkuziwettuq. Anche uzap ketmidi, mushu yol bilen tez mangsanglar yitisheleysiler, u tereplerde téxi bokturme qoyulmidi, qéni tez! méni balagha qoymanglar!

Widaliship korsutulgen yolgha kidim. Turap axun bilen bolun'ghan parangmu chaqmaq tezlikide boldi. Kochidin méngip, dessilip ketken qonaghliqqa chiqip qaldim. Angghiche tangmu suzulup qaldi. Tewekkül qilip tirish chiqarmasliqqa tiriship, omilep hem ore méngip, bir janggalliqqa chiqip qaldim. Etrepta yéqin aridiki oylerde tim - tas, adem yoq. Hemmisi mukushken yaki yiraq - yeqin'gha qetip ketkenidi. Janggalliqta men tonuydighan we tonumaydighan pitirap ketken bizning jengchilerdin 10 che adem bar iken. Birsi yénik yaridar iken, qet'iy niyetke kélip yaridarni nowetliship yoleshturup, shimalgha qarap mangduq. Tot kishi aldi - arqa, ikki yan kozetchi qoyup mangduq. Qolimiz qoral chaqmiqida, tosattinla orman yenidin kona sheherge (onsogha) chiqip kétidighan yolgha chiqip qalduq. Ikki teripi bok - baraqsan xilwet bir yéza yoli iken. Dushmen uchrimidi. Tang etip, etrap yorup ketti, oq awazliri arqida qaldi. Yirim saet mangghandin kéyin, atliq, esheklik, piyade kitiship barghan heliqi topqa qoshulduq. Ilgiri chekin'gen bizning jengchilermu shu topta saq - salamet bar iken. Abdukerimning ehwalini anglap yigha - zare qilishtuq. Sopaxun bar topqa qoshulalmiduq. Sekpachi, qaramoqchi, totchan, yuqarqi su bulaq arqiliq onsoni yandap shimal bilen at oynaq arqiliq tagh ichi bilen méngip qorghanda sopaxunlargha qoshulduq. Angghiche dushmenler iz bésip qoghlap qorghan'gha yitip keldi. Jeng bilen chékinip muz dawan bilen eligha - mongghul kore - shotigha keliwalduq. Aqsuda bizning izwottin abdukérim, exmet we mongghul benjang targhinning mubarek jesetliri igisiz, jeng meydanida - dushmen qolida qaldi. 37 Adem iligha saq kelduq.

* *

1949 - Yil 10 - ayning 1 - küni jungxua xelq jumhuriyiti qurulup, uch wilayet milliy armiyisi, junggo xelq azadliq armiyisining 5 - korpusi bolup quruldi. Men 13 - diwiziye 40 - polikqa ayrilip ürümchige keldim. (45 - Yildin kéyin ghuljida tanka - birownik batalion'gha almiship tankis, shopur bolup, yétiship chiqtim hem shitapta rehberlerning kichik mashina shopuri bolup xizmet qilghanidim) 1951 - yili kesip almashturup, edliye nazaritining nazir olturidighan kichik mashina shopuri boludm. (Mehemmet ibrahim - nazirning ismini untup qaptimen dedi.) Shu yili kuzde (10 - ayda) nazir bilen jenubi shinjangdiki turme we mehbuslarning ehwalini kozdin kechurashke birge chiqtim. (Bu merkezning memliketlik orunlashturushi iken) jaylarni aylinip qeshqerghe kelduq. Hazirqi qeshqer geziti idarisining arqa teripige udul turme iken tamliri egiz, derwazisi surluk, xilwet, adem heyiqidighan bir yer iken. Nazir bilen birge yana, shu chaghdiki jenubi shinjang memuri mehkimining birinchi bashliqi, 13 - diwiziyening birinchi qol qomandani, junggo gungchendangi jenubi shinjang komitetining muawin shujisi, jenubi shinjang herbiy rayonning muawin qomandani genral mayor memtimin iminofmu bille idi. Yana bashqa munasiwetlik bashliqlar bilen birge, turme, yataq, yotqan - körpe, ashxanilarghichilik kozdin köchürüp bolun'ghandin kéyin, mehbuslarning hemmisi turme seynasigha élip chiqildi. Men bir chette turattim, bashliqlar mehbuslargha qarap, emdi gep sorap baqayli dep turushigha, mehbuslarning arisidin, kiyimi meynet, yiriq saqal bir uyghur mehbus tuyuqsiz yügürüp chiqip aldimgha kélip tizlinip putlirimni quchaqlighiniche:

- Méni tonudilimu? Hazir chong bashliq ikenla men tohmetke qaldim, méni qutquzup qoysila! dep yash tokup yilindi. Hang - tang turupla qaldim. Angghiche mehbuslargha qarawatqan qoralliq jengchilerdin ikkisi "toxta! toxta!" dep aptomatlirini sharaqlitip yügürüp yitip keldi. Iminof bilen nazir jengchilerge toxtash isharisini qilip, qishimgha yitip keldi.

- Silini tonuyalmidim!

- Rast toniyalmighanlar? U kichidiki ishlar idi. Hazir men paskina bir mehbus, sile chong bashliq, aridin yette yil ötti emesmu?!

Uning sozliri neshterlik idi. Sel tiriktim (angghiche jengchilermu toxtap qaldi. Bashliqlarmu, bu ishqa qiziqip, sohbitimizge qulaq sélip turmaqtidi)

- Néme gepti? Ochuq eyte!- qopalliq qildim.

- 1945 - Yil 10 - ayning bir kéchisi aqsu shehiri lengger kochisidiki ish esliridimu? Sile u chaghda milliy armiye jengchisi idile. Shu kéchisi sile qorshawgha chüshüp qalghanda qoyup bergen turap qadir men bolimen. Obdanraq qarisila!

Shu kichidiki ish ésimge keldi - de, tok tepkendek tesir qilip beshim pirqirap, put - qolum maghdursizlandi. Sel ésimge kélip sinchilap qarisam rast shu!

- Shepqetchim!- dedim uni quchaqlap ornidin turghuzuwetip,- rast shu turap qadir ikenla! tonuyalmay tuzkorluq qiptimen, kechursile! qandaqlarche bu halgha chushtile? Ikkimizning közliridin hayajanliq yashlar quyuldi, turap qadir:

- 1946 - Yil polkimiz yerken'ge yotkelgen. 1949 - Yili 10 - ayda heqiqetke qaytip azadliq armiyening bir polki bolup özgirip, shizangni azad qilghili seper qildi. Méni heqiqetke qaytqan esker süpitide boshatti, xotun - balilirimni élip yurtum bulaqsugha qaytip kélip, dehqanchiliqqa kiriship turattim, bir yil ote - ötmeyla "sen aqsuda uch wilayet jengchilirini qirghan jallat! tarixi eksil inqilabchi ikensen!"- depla ekelip türmige tashlap qoydi. Heqiqiy ehwalni özliri bilidila, hujum peytide ustimizde buyruqni ijra qilidighan ofitsirlar bar idi. Yoq chaghda qilghinimni özliri bilidila.

- Bu hadisige, mehbuslar, jengchiler, bashliqlar heyranu - hés qaldi. Oz - ara kusur - kusur, muhakimiler bashlandi. Bezi edliye xizmetchilirining chiraylirida xijalet, ongaysizliq ipadiliri peyda boldi.

- Rasttinla delil - ispatsiz qamalghanmu?- Dedi nazir keskin teleppuz bilen shu yerdiki jamaet jewpsizlik orginining munasiwetlik mes'ul xadimigha qarap.

- Delil - ispat bar!- dedi mes'ul xadim sel hoduqqan halda,- shu qisimda bille ishligen, kéyin xelq azadliq armiyisige özgirip, shizangda turuwatqan peyjang mollaniyaz qawuz ispat bergen.

- U 1954 - yili aqsudiki urushta yoq idi. 1946 - Yili kuzde qaghiliqtin yerkendiki polkimizgha esker bolup kelen,- dep etiraz bildürdi turap qadir,- u bashqilarning aqsu urushi heqqidiki hekayiliridin anglighini boyiche ispat bergen. Bu manga tohmet boldi! heqiqiy ehwalni mana rejep bashliq bilidu!

- Men bashliq emes!- dep eskerttim xijalet bolghan halda,- addiy shopur. Angghiche jamaet xewpsizlik organ xadimi:

- Hey! sen bir mehbus turup, tégishlik emes sorunda gep qilishqa néme hedding!- dedi popoza bilen, shu chaghda genral iminof qolini kötürüp:

- Hay! toxtap turung!- dep u xadimni tosup qoydi, andin manga qarap:

- Bu qandaq ish?- Dedi. Oz waqtidiki ehwalni yipidin - yingnisighiche sözlep berdim.

- Buninggha jezmen beshim bilen hodde qilimen! u chaghda ikkimiz yalghuz iduq. Buninggha qandaqlarche yana bir guwachi tapqili bolidu? Ularmu neq meydanda yoq bir guwahchining gépi bilen qamaptughu? Hazir neq meydanda hemmeylen körduq, turap qadir özi tonup shu tarixni we hazirqi halini özi éytti. Méning uni yette yildin kéyin tunji qétim korushum!

Iminof, nazir we bashqilar bir - birige qarishiwaldi. Ghulghula kötürüldi.

- Siz qandaq qaraysiz?- Iminof nazirgha qaridi. Nazir:

- Derhal bu enzini qayta qarap chiqish kérek. Mesile bolsa derhal tuzutip, tohmet qilghuchini qamap tirgew qilip eghirlitip bir terep qilish kérek. Merkez edliye orginining bu qétimqi arzusi, orunlashturushimu xata, uwal enzilerni éniqlap zerbe bérish nishanini delilleshturush!- dedi.

- Toghra!- dedi iminof keskin halda,- yana shuni teklip qilmaqchimen hemmini neq meydanda kordunglar, anglidinglar! buningdin artuq neq delil - ispat bolmaydu. Turap qadir hazirla boshutulup, muwapiq xizmetke orunlashturulup, aile, bala - chaqilirigha omurluk nepiqe birilsun! qalghan ishlarni qanun - nizam boyinche pakitlashturulup bir terep qilsanglarmu kichikmeysiler! qanun'gha besim qilip qoydummu - ya? Nazir we bashqilar külüp ketishti!

- Yaq!- dedi nazir meningchimu xata enzilerni bir terep qilishning bu qedimi del boldi. Shundaq qilghan tuzuk. Uni shu yerdila qoyup béreyli, qaldi ishlarni turmini tekshürüsh xizmiti ayaghlashqandin birleshtürüp muhakime qilayli!

Turap qadir qoyup bérildi. U boynumgha esilip yighlap ketti, etraptiki kopchilikmu ixtiyarsiz koz yishi qilishti. Turap, bashliqlargha gomindang eskiri qaide boyinche sejde qilmaqchi boluwidi ular unashmidi...

(Bu eser téxi bashqa metbuatlarda élan qilinmighan)

Aptori:eziz sawut
Menbesi:www.bizuyghur.org