PDA

View Full Version : Internetdiki Isim we Atalghular Toghrisida (2)



atawulla
29-06-05, 20:15
4. “Search Engine” toghrisida
“Advance Search” ni “Google” ning Uyghurchisida “Ilghar” izdesh” dep eliptu, nechi ay burun uni “Ali izdesh” digem idi, hazir her halda biraz “Ilgharliship” “Ilghar Izdesh” ge tohtaptu. Wetendashlar, oylap paqayli, Uyghurchide “Ali izdesh”, “Ilghar izdesh” digen gepler barma? Mesilen, biz tapalmighan nersimizni “ Men u nersemni “Ilghar Izdewatimen”, yaki “Ali Izdewatimen” demduq? Buni eslide janliq terjime sozler bilen, yeni “Tepsili”, “ Mukemmel”, yaki “Etrapliq” izdesh yaki “Qidirish” diyish kerek idi. Atalghulardiki bu qalaymiqanchiliqlar ademni chidighusiz we “Ho” qilghidek derjige elip keliwatidu.

Eskertish: “Search Engine” ni “Serch Engin” dep alsaq bolidu, likin uning’gha isim qoyumiz disek “Izdesh Injini”, “ Izdesh Matori”, yaki bashqa Turki qerindashlargha omom bolghan bir isimni alsaq bolidu.

5. Radioda eliwatqan bezi atalghular toghrisida
Internetdiki yuqarqi atalghulardin bashqa, Radiolirimizdimu bezi hata atalghular ishlitilmekte. Mesilen, Radio dolqunini “Hawa dolquni”, Energiye membesini “Energiye madda”, Internetni “Elektronluq otushme” Elektronluq dolqunning dolqun uzunlighi bilen chastodisini (retimi, yaki qetim sani) ni almash turup ishlitishdek ehwallar yüz beriwatidu.
Meyli qandaq bolushdin qet’i nezer, bu atalghularni toghra we muwapiq elish biz uchun nahite zoror.

6. Hulase we Teklipler
Biz aldida kishlerning ijadiyitige hormet qilish, we bashqilarni özimizning ijadiyetlirige hörmet qildurushni ügünishimiz kerek. “Isim” ning özi bir ijadiyet we eqli hoqoqtur. Hihtaylar bizning minglighan yer we jaylarning, mewsulatlirimizning, hetta ata-analirimiz qoyghan isimlirimizni pütünley özgertiwatidu, eslide shu isimlar helqimizning ijadiyetliri idi. Eger shu kishiler Uyghur helqining ijadiyet we hoqoqlirini hörmet qilidighan bolsa, uhalda shu isim-atalghulirimizgha hörmet qilghan bolar idi. Likin, biz u tili kelmeydighanlarning arqigha kirip, “Mr. White” we “Mr. Black” lerni “Aq” we “Qara” Ependiler disek bolmaydu, uni choqum “Wayt Ependi” we “Bilek Ependi” diginimiz tüzük. Biz mesililerge ilmi we omumi yüzlük qarishimiz, hem xataliqimizni waxtida tüzütishni ugunishimiz kerek.

Internet; Intronet; Web; Website; Webpage...; qatarliq isimlar Amerikida ijat bolghan tehnikilar we uning’gha ayit atalghulardur, shunga u atalghularni shu has isimlar boyiche alghinimiz eqilgha muwapiq dep oylaumen, hem aldida sözlep ötken atalghulardin bashqa töwendiki köp uchiraydighan, köp ishlitidighan isimlarni töwendikidek alsaq digen teklipni berimen:
1). “Internet Coffee” ni “Internet Kofi” yaki “Internet Hana” dep alsaq muwapiq. Bezi kishler qarap turup “Coffee” ni “Chay” gha ozgertiwilipla “Uyghurche” atalghu dep ishlitiwatidu, bu bir eqilliq ish emes. Wetende bezi Uyghur yashliri uni “Wangba”(网吧) dep atawatidu.

2). “Mobile Phone, Yaki “Cell Phone” ni “Mobilfon” dep elish kerek idi. Biz bu atalghuni yeqinqi 10 yil ichide “Dageda”(大哥大), “Shouji” (手机), “Qol Telefon”, hetta “Yidong dianhua”(移动电话) depmu atiduq, ahirida “Yanfon” digen bu atalghuni yasiduq. Emiliyette umu toluq Uyghurchi emes, u Uyghurche “Yan” bilen “Latinche” “Fon’ (Phone) ning birikmisi. Eger biz Uyghurchi atalghu bilen atimisaq bolmaydu disek uni “Yan Awaz” yaki “ Yan Shawqun” disek muwapiqraq bolar idi. Likin, biz nurghun ozimiz yasighan atalghulargha qarisaq uning helq ichidiki omumlishish nispiti bekla towen, chunki biz u isimlarni yasighiche helq alliqachan u isimlarni “Bashqa Tillar” din elip ozige singdurup bolghan. Mesilen: “Ayroplan” ni “Güldür Qush”, “Pomidor”, “Shohla” ni “Qizil Miliq”, “Kir Yuyush Mashinisi” ni “Kir Alghu” (emiliyette, sopun, sopun parashuk we bashqa ohshash ihimiyelik tawarlarning hemmiside “Kir Alghu” ihtidari bar idi), we “Sün Alghu”, “Sin Alghu” we yeqinqi “Yanfon” qatarliqlar.

3). Yeqinda“Mobile Wallet” digen bir atalghu (bir hil kop ihdidarliq Mobilfon) peyda boldi, u bolupmu Yaponiyede nahite tez omumlishiwatidu, yeni “Mobilfon” ni Kredit Kard (credit card) qa oxshash ishletgili bolidu, dimek, u arqiliq Bankidin pull elish, dukkanlardin tawarlarni setiwilish we bashqa kundulik ishlarni bijirse bolidu. Eger biz bunimu “Uyghurchi” gha terjime qilip, yaki uning’gha isim yasisaq uni nime diyish kerek? “Yan Yanchuq” diyish kerekmu? Belkim buninggha isim yasash uchun yene 10 yil ketishi mumkin. Shunga, biz buni astila “Mobil Wolet” dep alghinimiz tüzük. Chunki, budaq tehnikila dawamliq chiqip turidu, yeni “Mobil Search Engine”, “Mobil TV”. “Mobil …” digendek tawarlar bazargha chiqishi mümkin. Eger biz yengi bir mewsulatning chiqishi bilenla uning “Uyghurchi ismini” derhal “Bazargha” salalisaq, uhalda helq-ammilirimu derul shu “Isim” largha könidu, undaq bolmaydiken bu isim qalaymiqanchiliq dawamliq tekrarlinip, tilimiz beqinda bolushtin men’gu hali bolalmaydu.

Gerche, shiddet bilen tereqi qiliwatqan ilim pen we tehnikilar bilen bir surette mengish tes bolsimu, emma, ammibap pen we tehnika, uchur tehnikiliri, komputer yumshaq detalliri, istimal elektronluq mewsulatlarni we uning’gha ayit isim atalghularni ozimizning til ewzellikliridin paydilinip derhal “bazagha selish” tamamen bolidighan bir ish, chunki, bizning hazir hemme sahelerde buninggha kuchi yetkidek ziyalilirimiz bar, gep milletke bolghan mesuliyetjanliqida. “Mobil Phone” yaki “Cell Phone” gha bir muwapiq isim tapalmay 10 yil gangirap yüridighan zaman qet’i qaytilanmasliq kerek. Biz helq-ara we Turki “Atalghular”gha yüzlinishimiz kerek, budaq bolmaydiken biz Ana tilimiz we Turkitilimizdin qangqip ketish ehwalidin hali bolalmaymiz. Biz Uyghur tili bilen asman zimin periqlinidighan bir tilni Tilimizgha özleshtürüshge razikenmiz, nime üchün helq-ara, we Turki helqler-ara ortaqlashqan termilogiyelerni ishletmeymiz?

Meningche heqiqi wijdanliq we milletning istiqpalini oylap turidighan bir Uyghur hergizmu öz ana tilining yoqap ketishini halimaydu. Shunga, biz hazirdin bashlap özimizning hazirqi we kelgüsige muwapiq kelidighan, Uyghurliqimiz, we Türkligimizni yoqatmaydighan bir chiwer yolni talliwilishimiz lazim, bu hem özining mewjutlighi we men’gu sap bir millet supidide mewjut bolup turishigha hesse qoshay deydighan helq söyer Uyghur Oghlan-Qizlirining mürisige yüklengen bir ulugh wezipidur.

25-Iyon, 2005.

teklip
30-06-05, 04:26
bu maqale yahshi yeziliptu, mushundaq chegra ichi we sirtidiki qerindashlar ortaqlishish, we teng behriman bolush mezmundiki maqililarning apturliri we yaki adminlar shu maqilini wetendiki Web ghimu yolliwetken bolsanglar, ejringlardin tehimu kop helqimiz hozurlanghan bolatti, chunki bu webni wetende turup korush imkaniyiti bolmighachqa chaqiriqliringlargha awaz qoshquchilar, silerning chaqiriqliringlardin hewerdar emes.