PDA

View Full Version : Internetdiki Isim we Atalghular Toghrisida (1)



atawulla
29-06-05, 18:41
Uyghur yeqinqi zaman tarihita, bolupmu ötkenki 40 yil ichide nurughun jughrapiyelik jaylarning, tagh deryalarning we Uyghur yerlik mewsulatlarning isimliri Hihtaychining a’hangdax terjimisi bilen elin’ghan bolsa, yeqinqi bu 15 yil jeryanida minglighan pentehnika, ihtizad we yengi mewsulatlarning isim-atalghuliri putunley Hihtaychigha yaki uning biwaste terjime tiligha aylanmaqta. Epsuzki, biz buning aldini elish we tedbir qollinishqa ajizliq qiliwatimiz. Dimek, til we til mediniyitimiz asmilatsiye bolup ketish hetirige duch kelmekte.

Gerche bizning bilim kuchimiz bu ehwallarning aldini elishqa yeterlik bolsimu, emma, teshwiqat, metbua, maarip, bashqurush, mesuliyet we ihtizad jehetlerde ajizliq qiliwatimiz. Shu sewepler tüpeylidin, yengi tehnika yaki mewsulatlarning bazirimizgha kirishi bilenla helq-amiliri uninggha derul Isim-atalghu tapalmay ganggirap qalghanliqi üchün, ularning isimlirini biwaste Hihtay tilidin elip, tezdinla uninggha könüsh we özleshtürishge mejbur boliwatidu, shuning bilen ularmu tilimizgha mekkem ornitilinip ketiparidu.

Men 1972-yili Qara sheherning Shik-Shin digen bir yezisigha chong dadamni yoqlighili barghan idim (Apamning Dadisi 43-yili Qeshqerdin Ferghane wadisigha soda ishliri bilen chiqip ketip, 50-yilirining bashlirida qaytip kelip, Qara Sheherde turup qalghan iken). Shu waqitta men gerche 14 yashqa tehi kirmigen bolsammu, likin, bezi ishlar meni bek heyran qaldurghan idi. Shik-Shin yezisigha (u waqitta “Gong She” dep atilati), eshek harwisi bilen bir sa’etliq yol kelidighan melum jayda Hihtayning bir Herbi bazisi bar bolup shu yerde hihtaylar bar ikenduq, buningdin bashqa yezilarda asasen Hihtaylar yoq diyerlik iken, emma, Uyghur dihqanlarning sozliridiki hihtaychi atalghuliri ademni heyran qaldurghidek ikenduq. Mesilen, “Changza” (Penjir, derize), “Pengza”(chilapcha, yaki das), “Shujingze” (longge), “Piguluza” (Rezinkilik Chaq), “Yentong” (Turhun), “Mopang” (Tugmen) qatarliq nurghun isimlar Hihtayche bolup ketken iken, gerche, men Uyghurche we Hihtaychini nahite yahshi bilsemmu, emma, bezi sözlerni bilelmey chong dadamdin soraytim, rehmetlik u sözlerning Uyghurchisini mang’gha dep bereti. Bu yerdiki mesile nimu digende, shu bichare Uyghur dihqanlirimiz bir eghiz Hihtaychi bilmisimu emma, shu sözlerni adetdiki turmush sözlirige goya ozining ana tilidek singdürüpwetken iken. Bundaq ehwallarni 70-yilarning ahiridin 95-yilighiche bolghan bu dewirde barghan nurghun wilayet, oblas, nahiye, bazar we yezaliridiki Uyghurlarning sozliridimu jiq anglidim.

Dimek, bundaq isim atalghular tilimizde qanche kop bolsa bizge shunche ziyan we apet elip kelidu. Eger, mushundaq ketiwersek uzun ötmey Uyghur tili we til mediniyiti Hihtay tili we til mediniyitige tedrije boysunup, til, mediniyet, jemiyet, maarip, pen tehnika we uchur alaqelerde Uyghurliqimiz suzlishidu hem Turki qerindashlirimizdinmu yiraqliship, Turki tilidin cheknigen gheyri bir tilda sozlishidighan bir etnik guruhqa aylinip qalimiz, bu mesilini hergizmu sel qarashqa bolmaydu.

Men towende yeqinqi yillardin buyan Internet we bashqa metbualarda köprek ishlitiwatqan bezi sözlerni missal qilish arqiliq bu mesilini wetendashlar bilen birlikte muzakire qilish, eger, koz qarishimda hataliq bolsa semimi halda korsitip berishni ümüt qilimen.

1. “Internet” we “Web” atalghu toghrisida
Internet Amerikida mewjudqa kelgen, yeni buninggha ayit tehnikini 60-yillarda Amerika Dowlet Mudapiye Ministiri (DoD), “Sanliq melumat” (Data) larni shitatlarara yetküzüsh (Transfer) meqsette birinji qetin qollanghan tehnika, buning’gha ayip isim atalghularmu shuningdin kiyin tedriji halda peyda bolghan atalghular. Shunga, Uyghurchide bu atalghuni “Internet” digen bu has isim boyiche atash biz üchün muwapiq, likin nurghun kishler uni qara-qoyuq “Tor”, “Eliktironluq Ötüshme” digendek menisiz isimlar (Terjimiler) bilen eliwatidu.

Wetende bezi Uyghurlar ilajisiz halda nurghun penni atalghularning En’glizchidin Hihtaychigha a’hangdash yaki menidash terjimilirini Uyghurchigha qayta terjime qilip ishlitiwatidu. Bu En’glische atalghularning terjimisige qarisaq, bu isimlarning bizge Hihtaychidin ozleshgenligi eniq körünüp turuptu, Mesilen:

1). Biz “Internet” ni “Tor” dep atawatimiz. Emiliyette, “Tor” digen bu atalghu “Internet” diki “Net” we “Web” ning Hihtaychi terjimisi, yeni “setka”, “tor”, “dö tori” ning menidash terjimisi “网” (Wang) ning Uyghurche terjime shekili. Bezide Hihtaylar “Internet” ni “英特网”(Yin Te Wang—Internetning a’ang we menidash birikme terjimisi), yaki “电子交互网”(Dian Zi Jiao Hu Wang) depmu ataydu, shunga, bezi qerindashlirimiz bu atalghuni zerikmey “Eliktironluq Otushme Tori”, “Eliktironluq Otushme” dep ishletti. Bu huddi biz Kompyuterni helighiche “Eliktronluq Yisaplash Mashinisi”, “Elektronliq Minge”, “Jisuanji”, “Dianno” we “Mobilfon” ni 10 yilghiche “Dageda”, “Yidongdianhua”, “Shouji”, “Qol Telifon” dep kichik balidek shu “Atalghular” ning arqidin qoghliship, u nimedise biz shuni dep ozimizni-ozimiz lawza qilip, jenimizni qijnap yürginimizge ohshash bir ish.

2). “Web” ni Uyghurchida “Web” dep elish kerek idi, emma biz uni “Tor”, hetta “Tor Bekiti” digen lawza soz bilen eliwatimiz. Yuqurda eytqandek “Tor” emiliyette “网” (Wang) ning, “Tor Bekiti” bolsa “网站” (Wang Zhan) ning terjimiliri, likin En’glischide “Net Station”, yaki “Web Station” digen atalghuni korginimiz yoq, shunga, “Tor Bekiti” bolsa bir mentiqisiz atalghu. Epsuski, “Google” ning Uyghurche “Izdesh Injini” dimu mushu hata atalghuni ishlitiptu, emiliyette “Google” diki Uyghurche terjimisi intayin nachar, uningda bir “Kespi Termilogiye” digen uqum mewjut emes. Bu Uyghurlar üchün bir hijalet bolidighan ish, meyli uni kim terjima qilghan bolsun men yuqurda eytqandek, eger Uyghurgha mesuliyetjanliq bilen ish qilghan bolsa uni herhalda u sewiyede terjime qilmighan bolar idi.

3). “Web” digen bu atalghuning “Google” diki yuzdin artuq dowlet we milletlerning tiligha, bolupmu bashqa Turki tilirigha qarisaq asasen “Web”, we “Internet” digen bu ikki has isimgha mergezleshgen. Shunga biz Uyghurlarmu uni “Web” disek bizge paydisi bolsa bolidiki, bir gram ziyini yoq. Biz Hihtaychi terjimini ishlitishke razikenmiz, nime uchun tilimizgha yaghdek kelidighan, hem dunyadiki 96% millet we dowletler ishlitiwatqan atalghuni ishletmeymiz?

2. “Website”, “Webpage”, “Web Address” we “Post” toghrisida
Website, Web address lerni Web, yaki Web adirisi disek bolodu, chunki “Website” diki “site” bolsa “öy” we “orun’ digen menini beridu. Emma, yeqinqi Uyghur metbualarde, yeni Internet, we “Radio” larda bu isimlarni “Tor adirisi”, bezide periqlendurmigen halda “Tor”, “Torbeti” dep eliwatidu, bu emiliyette Hihtaychi “网址” (Wang Zhi) we “网页”(Wang Ye) lerning biwaste terjimisi. Emiliyette, biz “Web”, “Web Adirisi”, “Web beti” (yalghuz bet), “Web betliri”(kop betler), “ Web seyipisi” we “Web seyipiliri”dep alsaq nahite muwapiq bolidu.

“Post” ni “Elan” dep elishimiz kerek idi, emma, beziler uni “Chaplash”, “Tor betige Chaplash”, “Tahtaygha Chaplash” digendek hedidin tashqiri lawza we menisiz sozler bilen eliwatidu, bu emiliyette Hihtaychi “贴” (Tie) we “贴子” (Tie Zi) ning biwaste terjimisi. Dimek, “Internet”; “Web”; “Website”; “Web page”; “Page”; “Post”; “URL”; “WWW” we bashqa nurghun atalghularni mumkin bolsa shu atalghularning “Has Isimliri”, yaki bashqa Turki helqler qoliniwatqan atalghulardin paydilinish yaki shu boyiche elish prinsipi boyiche ishletsek muwapiq dep oylaymen.

3. “Visitor”, “Reader”, “Author” toghrisida
Nurghun kishiler Internette maqale we bashqa uchurlarni berguchi we elen qilghuchilarni “Tordash”, “Tordashlar” dep eliwatidu, bu “网友”(Wang You) ning terjimisi bolup, u tehimu mentiqisiz bir atalghudur. Meningche buning ornigha “Qerindash”, “Wetendash”, “Yurtdash”, “Aptor”, “Oqurmen”, “Mushdur” yaki shularning “Tehelusi” boyiche atash kop muwapiq. Eger biz Uyghur til qayidilirini halighanche buzup ishletsek, yeni, isimlarning arqigha halighanche qoshumchilarni berish arqiliq yengi isim (soz) ijat qilduq disek, uhalda Uyghur tilidiki nurghunlighan isim we sozlerni ishlitish menisiz bolup qalidu. Mesilen, bille kino korgenlerni “Kinohanidash”, bir aptobusda olturghanlarni “Aptobusdash”, dala sorun (piknik) de bille bolghanlarni “Piknik dash” digini tursaq, uhalda “Mashinedash, Binadash, Kochidash, hetta er-xotonlar oz-ara “Karwatdash” yaki “Yotqandash” diyishke toghra kelidu, hem tilimizni tugimes tetiqsiz “Dashlar” qaplap ketidu.

Unregistered
01-07-05, 07:58
That's a good opinion, I agree.