PDA

View Full Version : Komet "Tempel 1" we "Qattiq Soqushush"



Erkin Sidiq
28-06-05, 11:26
Komet "Tempel 1" we "Qattiq Soqushush"

Erkin Sidiq, 2005-yili 28-iyul.

2005-yili 12-yaniwar kuni, NASA ismi «Tempel 1» dep atilidighan komet («quyruqluq yultuz» depmu atilidu) ni tekshurguchi alem ushquchidin birni qoyup berdi. Bu ushquchi 6 ay waqit ichide 431 milyun kilometer ariliq yurup, hazir «Tempel 1» digen kometqa yeqinlishiwatidu. Bu alem uchquchisining wezipisi «qattiq soqushush» bolup, In’glizche “Deep Impact” dep atilidu. Yeni, aldimizdiki shenbe kuni (2005-yili 2-iyul kuni) bu ushquchi bir 370 kg eghirliqtiki mistin yasalghan «tekshurguchi» ni quyup beridu. Bu tekshurguchi Tempel 1 kometning uchush yolida kometqa qarmu-qarshi uchup, saetige 36800 kilometer kelidighan tezlikte komet bilen soqushidu. Eslidiki «ana ushquchi» bolsa, bu jeryanni toluq resimge alidu. «Tekshurguchi» mu taki soqushup ishlimes bolup qalghiche ozi uchratqan nersilerning uchurlirining hemmisini «ana ushquchi» gha mangdurup beridu. Bu xuddi 1-oq berip 2-oqni soqqanda, 3-oq ularni korup turghandek bir ishtur.

Komet bilen «tekshurguchi» ning soqushushini eniq kozitish uchun, soqushush nuqtisi qilip kometning quyashqa qaraydighan teripi tallandi. Soqushush jeryanini «ana uchquchi» la resimge elip qalmastin, 3-iyul we 4-iyul kunliri NASA uchun JPL bashqurup beriwatqan Hubble, Spitzer, Chandra qatarliq alem boshluq teleskopliri, hemde yer shari ustidiki chong tipliq teleskoplarning hemmisimu resimge alidu. U kuni yer shari yuzidiki bir qisim teleskop ponkitliri adettiki tamashichilerge echilip berilidu. Amerikida Chikagodin Atlantighiche bolghan bir siziqning gherbige jaylashqan yerlerdiki kishiler bu soqushishni korelishi mumkin. Soqushushning yuz beridighan waqti 3-iyul kuni Kalifornia waqti (yeni «Pacific Standard Time») kech saet 10:52 din ibaret.

Komet buningdin 4.5 milyart yil burun bir qisim gaz we chang-tuzanglar qetiship quyash bilen pilanetalarni shekillendurgende eship qalghan paskina muz, tash we chang-tozanglardin hasil bolghan bolup, uni tekshurush arqiliq quyash sistemisining qandaq peyda bolghanlighi toghrisidiki nurghun uchurlargha erishkili bolidu. Bu qetimqi «qattiq soqushush» ishi uchun NASA 333 milyun dollar pul hejligen. Tempel 1 dep atalghan bu komet 1867-yili bayqalghan bolup, u Mars bilen Yupiter arlighidiki bir ellipsiman orbitta quyashning etirapini aylinidighan bolup, yer sharidikiler uni her 5-6 yilda bir qetim koreleydu.

Bu toghrisidiki bir qanche resim we tepseli In'glizche uchurlarni towendiki tor betidin koreleysiz:

http://deepimpact.jpl.nasa.gov/press/presskit.html