PDA

View Full Version : Türkiy tillar diwanining rial ehmiyiti we Uyghurlarning bügünki teqdiri



Ablikim Baqi
26-11-08, 13:51
Türkiy tillar diwanining rial ehmiyiti we Uyghurlarning bügünki teqdiri


Ablikim Baqi Iltebir

Hazirqi zaman diwanshunasliqi 1904 ‏- yili win'giriye penler akadémiyisi til tetqiqat jurnilida élan qilin'ghan diwan heqqidiki maqalidin bashlisaq 100 yildin ashti . Brokkélman qatarliq girman alimliri , bésim atalay qatarliq türkiye alimliri girmanche, türkche, en'glizche , win'girche we rusche kitab , maqalilerni neshr qildi .

1940 ‏- yillarda chöchekte ismayil hajining , 1955 ‏- yili qeshqerde seypullayofning teshebbusi bilen muhemmed peyzi we ehmet ziyaiyning , 1960 ‏- yillirida tashkentte salih mutellipning , 1963 ‏- yili ürümchide Uyghur sayranining we 1980 yilida ürümchide abdurihim ötkür, ibrahim mutiiy, imin tursun , ablimit haji qatarliq alimlarning diwanni terjime qilish we neshr qilish emgekliri diwan tetqiqatini Uyghurlar wetinide bögünki künimizge ulashturdi .

Xitay hökümranlirining siyasiy meqsetlik cheklimiliri tüpeylidin, Uyghur tetqiqatchiliri diwanni tarixiy we siyasiy nuqtidin tetqiq qilish imkanliridin mehrum qaldi . Diwanning kirish sözide otturigha qoyulghan yitekchi idiye , tarixiy sharait hemde milliy prinsip toghrisida erkin mulahize we pikir qilish metbuat tosalghusigha uchrap turdi .

Shonglashqa , diwanning kirish sözi heqqidiki muhakimilerni qanat yaydurush Uyghur musteqilchilik tarixini, milliy pisxikisini , idéologiyisini hemde millet éngini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige . Mehmut qeshqiri ming yil ilgiri yazghan bu kitabini töwendiki jümliler bilen bashlighan " men tengrining dölet quyashini türkler burjida tughdurghanliqini we peleknimu shularning zémini üstide chögiletkenlikini kördüm . Tengri ularni türk dep atidi we seltenetke ige qildi . Dewrimizning xaqanlirini türklerdin qilip, zaman ehlining ixtiyar tizginini shularning qoligha tutqazdi . Ularni insanlargha bash qildi" .



Diwan yézilghan dewr we Uyghurlarning roli



Tarixchi alim turghun almasning tebiri buyiche , 9 ‏- esirdin 13 ‏- esirgiche bolghan tarixiy mezgil , Uyghurlarning we parslarning tarix sehniside muhim rol oynighan we dunya medeniyitining ghezinisige bahasiz , shanliq töhpilerni qoshqan dewri hésablinidu " .

Bu dewrlerde turaniye dep atalghan ottura asiya zéminlirida 850 ‏- yilidin 1250 ‏- yiligha qeder idiqut ulugh Uyghur xanliqi , 870 ‏- yilidin 1212 ‏- yiligha qeder Uyghur qara xanilar xanliqi , 870 ‏- yilidin 1000 ‏- yiligha qeder samaniylar padishahliqi , 963 ‏- yilidin 1186 ‏- yiligha qeder gheznewiyler sultanliqi we 1040 ‏- yilidin 1157 ‏- yiligha qeder ulugh selchuqilar impiriyisi , 870 ‏- yilidin 1035 ‏- yiligha qeder kengsu Uyghur xanliqi qatarliq chong döletler hökümranliq textide olturghan idi . Uyghurlarning ejdatliri hazirqi ottura asiya, afghanistan , hindistan, iran , iraq , suriye qatarliq jaylarda qurghan bu qudretlik we medeniyetlik döletler öz nöwitide diplomatiye jehettila emes, qérindashliq , qandashliq munasiwiti jehettinmu bir pütün gewdilik rolini oynap , etrapidiki düshmenlik qestlirini tar‏- mar qilip , tajawuzchiliq urushlirigha qarshi ghalbiyet sadasini yangritip kelgen idi .

Yawru ‏- asiya tijaritining ghol liniyisi bolghan yipek yolini öz kontrolluqida tutup turghan hemde déhqanchiliq , charwichiliq , qol hönerwenchilik , urush qoralliri , altun , kömüsh qatarliq kan mehsulatliri ,yipekchilik qatarliq sahelerde mol bayliq menbesi hésablan'ghan bu döletler eyni zamanda gherb we sherqning altun bayliqlirini öz ghezinisige toplapla qalmastin , yene medeniyet sahesidimu nurghun alimlarni yitishtürgen idi . Peylasop ebu nesir farabi, astronom , algibra ijatchisi musa el xarezimi, miditsina alimi ibni sina, shahnamining aptori obulqasim firdewsi, tilshunas mehmut qeshqiri, mutepekkur, peylasop yüsüp xas hajip, danishmen alim nizamulmulk qatarliq , öz sahesidiki ijadiyetliride yawrupadin 500 yil ilgiri keshpiyat yaritip dunyagha meshhur bolghan alimlar , Uyghurlarning ejdatlirining neqeder medeniyetlik we eqilliq ikenlikini namayen qilghan idi .

Uyghurlarning ejdatliri xaqanliq hökümranliqini yürgüzüwatqan bu bipayan zéminlarning gherb teripide konistantinpolni chégra qilghan sherqiy ruma hakimiyiti , jenubida bolsa ereb ummewiyler solalisining abbasiylar xelipilikining hakimiyiti , sherqiy teripide bolsa on padishahliq majralirini ayaghlashturup keyfingni merkez qilghan sung solalisi , uning shimalida lyaw solalisi we tangghit solaliliri bar idi .

Idiqut, qaraxanilar we kengsu xanliqliri 840 ‏- yili siyasiy merkizini orxun boyliridin , shimaliy zéminliridiki qarabalghasundin gherbiy qisimdiki zéminliri bolghan beshbaliqqa yötkigen Uyghur xaqanliqi qurghan Uyghur döletliri idi .

Idiqut Uyghurliri , tang xandanliqini urush chiqimi , herbiy yardem we at sodisi qatarliqlarda milyonlarche top yipek qerzige boghup, xelqini béshini kötürelmes qilip qoyghan hon , köktürk we Uyghur döletlirining mirasxorliri süpitide yipek yolining tüginini ching tosup , qosh tereplimilik soda paydisini éliwatqan bay dölet bolupla qalmastin . Eyni chaghda yene her xil érq we milletler ,medeniyetler , dinlar öz ‏- ara uchrishidighan , inaq ötidighan bir kültural dölet idi . Bolupmu budda dinining pishiwaliri toplan'ghan merkezlerning birige aylan'ghan idi . Ilim ‏- pen , naxsha ‏- muzika , neshriyatchiliq , terjimishunasliq , ressamliq , heykeltarashliq saheliride kamaletke yetken ustilar yighilghan medeniyet merkizi idi . Bu yerde yitishken bir neper Uyghur meyli gherbke barsun , yaki sherqqe barsun , höner ‏- kesipte , eqil ‏- parasette , til we yéziqta kamaletke yetken iqtidari bilen ustazgha aylinip qalatti .

Qaraxanilar Uyghurliri , jenggiwarliqi bilen iskender zulqerneyinni tosup alalighan , zérekliki bilen yipek yolining jenobiy yolidiki tijaret‏- sodini kontroli astida tutup turuwatqan we zéminining bayliqi hemde chongluqi bilen etrapta dangq chiqarghan xanliqning ewlatliri bolup , ular islamni qobul qilghandin kéyin , eslidiki orxun Uyghur dölitining en'enisige warsliq qilish bilen birge , erebche we Uyghurche ikki xil til ‏- yéziqni qollinip hakimiyet yürgüzdi . Qeshqerde qurulghan sachiye medrisisi eyni zamanning eng mukemmel uniwérsitéti bolup , til , din , tarix, pelsepe , astronomiye ,jughrapiye, tibabetchilik saheliride hésabsiz Uyghur alimlirini terbiyilep yitishtürdi . Erep ‏- paris til ‏- yéziqini mukemmel igiligen qeshqer , balasaghun, otrar, ispijap, térmiz qatarliq sheherlerde yitishken öch tilliq Uyghur alimliri qedimiy ebraniy, yonan , rim mutepekkurlirining eserlirinimu tetqiq qilishqa bashlidi .

Sherq we gherbning sodisida asasliq tijaret hoquqini qolida tutup turghan qaraxanilar Uyghurliri pütün ereb xelipilikining ashliq teminligüchisi bolush süpiti bilenmu , xelipilikning alahide diqqitige sazawer idi . Uning üstige qaraxanilar padishahining ereb abbasilar xelipisige hörmet bildürüp özini sultan dep atishi xelipilikte Uyghurlarni yoqiri nopuzgha ige qildi . Bu munasiwet bilen Uyghur diplomatliri , xan elchiliri , alimliri , sodigerliri , hönerwenliri xuddi zamanisida chang'en'ge aqqandek suriye we baghdatqa qarap éqishqa bashlidi . Qebrisi suriyide qalghan alim farabiy shularning jümlisidin idi .

Xéshi karidurini ilkide tutup turghan kengsu Uyghurliri orxun boyliridiki jenggiwar halitini dawamlashturup , sherqtiki tajawuzchi xitay solalilirini we tangghut xanliqlirini diplomatik hemde urush taktikiliri arqiliq tosup turup , 100 yillarche waqit ichide gherbtiki qérindashliri qurghan döletlerning tinch tereqqiyatigha we tijaritige asas sélip bergen idi .

Bu dewir yene , Uyghurlarning ejdatliridin oghuzlarning yétekchisi toghrulbék heywetlik qoshunini bashlap gheznewiyler sultanliqini aghdurup tashlap , salchuqiylar impiriyisini qurghan zamanlar idi . 1055 ‏- yili toghrulbék paytextini suriyidin baghdatqa yötkigen abbasiylar xelipilikige hujum qilip baghdatni aldi hemde xelipilikni öz hamiyliqigha ötküzüwaldi . Shundaq qilip ereb abbasiylar xelipilikining emeliy hoquqi salchuqiy oghuzlirining qoligha ötti . 1063 ‏- yili texitke chiqqan salchuqiylarning meshhur impiratori alp arslan oghli ‏shahzade melikshahqa qaraxanilar shahining melikisi türken xatunni élip berdi . Türken xatun bilen bille baghdatqa minglighan Uyghur alimliri keldi . Nechche ewlat bash wezir bolghan nizamulmulk qérindishi türken xatunning teshebbusi bilen baghdatta xuddi qeshqer sachiye medrisisidek nizamiye medrisisini qurup baghdatni Uyghurlarning bilim tarqitidighan we bilim alidighan medeniyet ochiqigha aylandurdi . Melikishah padishahliqqa oltarghandin kéyin xelipilikke qayim biemrullaning newrisi muqtedi billani xelipe qilip olturghuzdi hemde uni küyoghul qiliwaldi. Kéyin muqtedi chong xotunidin bolghan oghlini weliehd ‏- xelipe warisi qilmaqchi bolghanda , oghuz padishasi melikishah özining newrisini weliehd qilishqa mejburlidi . Shundaq qilip ereb abbasiylar xelipilikining weliehdi Uyghur türken xatunning newrisi jeiperge nisip boldi . Bu chaghda baghdat Uyghurlarning medeniyet tarqitish ochiqigha , tijaret qilip béyish merkizige, herbiy qoshun terbiyilesh shtabigha aylinip qalghan idi . Chünki anatoliyidin demeshiq , téhran , baghdatlarghiche hökümet ishliri , diplomatik alaqiler, soda ‏- tijaret we edebiyat ‏‏- ijadiyet ishliri ereb we Uyghur til ‏- yéziqlirida bolatti .

Bu til we yéziq taki türkiye atatürk dewrigiche dawamlashqan osmanli yéziqi dep atalghan Uyghur yéziqining del özi idi .



Mehmut qeshqirining hayati we diwanni yézishtiki meqsiti



Mehmut qeshqirining qaraxanilar Uyghur xanliqidiki padishah ewlatliridin ikenliki we qeshqer opalda tughulup opalgha depn qilin'ghanliqi tetqiqatchilar teripidin alliqachan ispatlinip bolghan bir heqiqet. Uning qeshqerliq Uyghur ikenliki texellus ismidinla melum .

Qeshqerdiki aliy bilim yurtlirida islam eqidilirini, türkiy tillar girammatikisini , ereb , paris edebiyatini, logika, tarix,jughrapiye,'astronomiye, tibabetchilik penlirini shundaqla at ménish, oqya étish, neyziwazliqtek herbiy telimlerni puxta ögen'gen mehmut qeshqiri , yazmaqchi bolghan kitabigha matériyal toplash üchün , saraydiki heshemetlik hayatidin waz kéchip , pütün Uyghur yurtlirini , jümlidin sibiriye, yettesu, ili, altay, sir,'amu deryasi wadilirini, édil , yayiq, dénpir qatarliq türk zéminlirini 15 yil waqit ichide arilap yürüp , tetqiqat élip bérip mukemmel matériyal toplighan .

Bir qisim riwayetlerde qeyit qilinishiche , mehmut qeshqiri qeshqerge qaytip kelgen mezgilde , uning chong dadisi qara xanilar padishahi muhemmed bughraxan shahliq textini oghli höseyin'ge yeni mehmut qeshqirining dadisigha ötküzüp bérishke teyyarliniwatqan idi . Bu chaghda muhemmed bughraxanning kichik xotuni gheznewiyler sultani mes'ut gheznewiyning qizi zeynep oghli ibrahimni texitke chiqirish meqsitide orda ichide süyiqesit pilanlap höseyin bashchiliqidiki shahzade we xan ewlatlirini zeherlep öltürüp , qanliq qirghinchiliq weqesi peyda qilidu . Dadisining ölümidin kéyin , saq qalghan mehmut qeshqiri texitke chiqqan ana bashqa inisi ibrahimning ziyankeshlikidin saqlinish üchün bir türküm ademliri bilen qéchip kitip , öz jemetlirining himayiside yoshurunidu hemde baghdattiki öz tuqqini türken xatunni panah tartip baghdatqa yolgha chiqidu .

Mehmut qeshqiri diwanni 1072 ‏- yili yézishqa bashlap , 1076 ‏- yili qayta toluqlap chiqqan we abbasiy xelipilikining 27 ‏- xelipisi obulqasim abdullah muqtedi billagha armaghan qilghan . Yene bezi riwayetlerde bayan qilin'ghanlargha asaslan'ghanda , qara xanilar padishahi sulayman arslanxanning wekiller ömiki yéngi xelipini tebriklesh üchün baghdatqa kelgende , mehmut qeshqiri wekiller ömikining bashliqi bolghan taghisining hemraliqida xelipe hozurigha kirip diwanini teqdim qilghan .

Weqpi höjjetliride ustaz mehmut qeshqirining ömirining axirqi yilliri yashinip qalghanda , qeshqerge qaytip kilip , yurti opalda medrise échip ilim tarqatqanliqi sözlinidu .

Mehmut qeshqiri diwanni yézishtiki meqsiti ereb xelqige türk medeniyitini tonushturush ikenlikini nahayiti éniq tekitlep , " türk tilini ögininglar , chünki ularning hökümranliqi uzaq dawam qilidu " dégen hedisni misal keltüridu . Chünki " öz derdini éytish we türklerge yéqish üchün ulargha türk tilida sözlishishtin yaxshiraq yol yoq idi " , " türklerning oqidin saqlinish üchün ularning yolini mehkem tutush her bir eqil igisige layiq we munasip ish idi " , xulasilighanda mehmut qeshqirining bu kitabini yézishtiki meqsiti xuddi özi izahlighandek " türkiy tilning ereb tili bilen beygige chüshken ikki atqa oxshash teng chépip kitiwatqanliqini éniq körsitish üchün ..." idi .



Xaqaniye türkliri we xaqaniye tili toghrisida



Mehmut qeshqiri diwanida qeshqerni merkez qilghan keng rayonni xaqaniye ölkisi dep atighan we bu rayonda ishlitilgen tilni bolsa xaqaniye tili dep atighan . " etebetul heqayiq " ning aptori ehmet yükneki bolsa bu tilni " qeshqer tili " dep atighan .

Uyghur tilining tereqqiyat tarixi heqqide tilshunas ibrahim mutiiy mundaq basquchlarni körsetken :

miladidin awwalqi dewride altay tili öz ichide türkiy tillar, mongghul tilliri we ton'gus tillirigha ayrilghan .

Hon dewridiki turkiy tillar sherqiy we gherbiy tarmaqlargha bölün'gen .

5 ‏- esirlerdiki qedimqi türkiy tillar orxun ‏- yensey yéziq tili , qedimiy Uyghur tili we xaqaniye tili dewrini bésip ötken.

13 ‏- esirdin kéyinki ottura esir türk tilliri dewridiki xaqaniye tili oghuz , qipchaq we Uyghur ‏- qarluq tillirigha ayrilghan .

Yéqinqi zaman türk tilliri ichide:

oghuz tili : türkmen , azarbeyjan, anadoli türk tillirigha ayrilghan .

Qipchaq tilliri : tatar, bashqirit , qazaq, qirghiz tillirigha ayrilghan .

Uyghur ‏- qarluq tilliri : Uyghur , özbek tillirigha ayrilghan .

Tilshunas , tarixchi imin tursun gherb tilshunas alimlirining Uyghur tili heqqidiki tetqiqat we yekünlirini xulasilap kilip " qedimqi Uyghur tili , orxun ‏- yensey tili wexaqaniye tili fonitikiliq we morfologiyilik xususiyetliri jehette pütünley oxshash. Bu üch xil tilda yézilghan yazma yadikarliqlarda fonitikiliq we morfologiyilik xususiyetler jehette héchqandaq prinsipal perq yoq " dep höküm chiqarghan idi .

Biyjingdiki xitay türkiy tillar tetqiqat jem'iyitining sabiq reisi bolghan burhan shehidining salahiyetlik teklipi bilen 1982 ‏- yili 8 ‏- ayda béyjing we ürümchilerde ziyarette bolghan ataqliq tilshunas , Uyghurshunas gabain xanim ürümchidiki unéwirésitétta bergen doklatida xaqaniye türkchisining shek shübhisiz Uyghur tili ikenlikini otturigha qoyghan idi .

Mehmut qeshqiri diwanda xaqaniye tili heqqide mundaq deydu : " shunga men shu türklerning eng sözmenliridin, pikirni eng roshen bayan qilalaydighanliridin , eng zérekliridin, eng asasliq qebilige mensupliridin we jeng ishlirida usta neyziwazliridin bolup turuqluq ularning sheher we sehralirini bashtin ‏- ayaq kizip chiqtim " .

" qedimdin béri qeshqerdin yoqiri chin'ghiche bolghan hemme türk yurtlirida barche xaqanlar bilen sultanlarning yarliq xet alaqiliri ene shu yéziqta yézilip kelgen " .

" Uyghurlarning tili sap türkche .... Uyghurlar 24 herptin ibaret türkiy til ‏- yéziqni qollinidu. Kitab we xet‏- cheklirini shu yéziqta yazidu " .

" tillarning yiniki oghuz tili , toghrisi toxsi we yaghma tilliri shuningdek ili , értish , yamar , édil wadiliridin Uyghur sheherlirigiche bolghan jaylarda yashighuchi xelqlerning tilliridur . Bularning ichide eng pasahetlik til xaqaniyening merkizi ölkisidiki xelqning tili hésablinidu . Qeshqer sheher ichi xelqi xaqaniye türkchisi bilen sözlishidu " .

Mehmut qeshqirining tebirliri we tarixi tetqiqatlarning yekünlirige asaslan'ghanda , shu dewirlerde idiqut , kengsu we qaraxanilar Uyghur döletlirining ortaq ishlitiwatqan xaqaniye tili dep atalghan Uyghur tili hemde yéziqi anadoliye , salchuqilar, iran , iraq , suriye , hindistan, afghanistandin tartip taki chin seddichinige qeder bolghan payansiz zéminlarda ortaq til we yéziq bolup ishlitilgen .

Hetta kéyinki esirlerde , mongghul istilasi , ilikxanlar dewridimu Uyghur tili , yéziqi nurghun ellerde hökümet dairiliride we soda ‏- tijaret ishlirida resmiy til we yéziq qatarida ishlitilgen .

Tarixchi rashidin özining kitabida ilikxanlar waqtida xurasan we hindistanlarda emir ‏- permanlar Uyghur til , yéziqida chüshürülgenlikini , arghunxan fransiye padishahi filipke ewetken dölet xétini mongghul tilida , Uyghur yéziqida yazghanliqini , oghuznaminingmu Uyghur yéziqida köchürülgenlikini eskertken idi .

Mongghullarning anatoliyige, rumgha teyinligen bash walisi Uyghur ertana bik etrapigha nurghun Uyghurlarni toplap hakimiyet ishlirida ishletken we Uyghur til , yéziqini qollan'ghan , bir munche kitablarni yazghan idi .

Pirisiye tarixchisi juweyni " tarixiy jahan gushay " namliq kitabida " bu yerde qelemkeshlik qilidighan uluq shexslerning hemmisi qilichtin ötküzüldi . Hayat qalghanliri üchün Uyghur til , yéziqini öginishtin bashqa chare qalmidi " dep yazghan idi .

Mehmut qeshqiri néme üchün xaqaniye tili mesiliside Uyghur sözini qollanmidi ?

Mehmut qeshqiri diwanni qara xanilar Uyghur xanliqi islamgha kirgendin kéyinki dewirlerde yazdi we bu kitabni ereb islam xelipisige teqdim qildi . Eyni chaghda islamgha kirmigen idiqut Uyghurliri qara xanilar teweside , Uyghurlar yaki kapir Uyghurlar dep atalghan idi . Shunga buni perqlendürüp chüshendürüsh üchün u Uyghur atalghusini idiquttikilerge , xaqaniye atalghusini qara xanilar tewesidikilerge ishletken bolushi éhtimal . Uning Uyghur atalghusi izahlan'ghan hemme sözlerde yüksek hörmitini ipadilep bayan qilishi bu nuqtini ispatlap béreleydu .



Diwanning bügünki dewrimizdiki ehmiyiti



Mehmut qeshqirining diwandiki ming yil awwalqi Uyghurlarning ejdatlirining qebililer tarixi, namliri, yashighan jayliri , tili , örp‏- aditi toghrisidiki izahliri , yawrupadin 500 yil ilgiri sizghan asiya xeritisi , 242 koblit edebiy parchilar , tarixiy dastanlar , pelsepe, tibabetchilik, déhqanchiliqqa dair melumatliri qatarliqlar ilmiy tetqiqat saheside , bolupmu tarix , tilshunasliq , étnografiye , jughrapiye , logika, astronomiye, yéza igilik we tibabetchilik saheliride qimmetlik tetqiqat témiliridur .

Diwanning dewrimizdiki siyasiy ehmiyiti toghrisida alahide toxtilishqa toghra kilidu .

Turan zéminlirida Uyghurlarning ejdatliri qurghan döletler tarixtin buyan xitay kéngeymichilirining , rusiye qatarliq gherb ellirining , ereb istilachilirining izchil tajawuzigha uchrap keldi .

Xitaylarning hakimiyetliri xen , tang , sung sulaliliri zamanidin tartip taki lyaw, tangghit, yuen, ming , ching xandanliqlirighiche seddichindin chiqip tajawuzchiliq urushi qozghap , hon , köktürk , orxun Uyghur , idiqut , qaraxanilar , kengsu , seidiye, qeshqeriye, sherqiy türkistan döletlirige hujum qilip keldi .

Ruslarning kinezlikliri we hakimiyetliri turan zéminlirige tinmay tajawuz qilip , türkistan diyarini ikkige bölüp tashlidi . Türk milliti atalghusidin ölgidek qorqqan kommunistlar pishiwasi lénin qanliq basturush yoli bilen bir kéchidila xerite sézip , süyiqest pilanlap bipayan türk zéminlirini 30 nechche parche rispoblika, aptonom rayonlargha parchilap tashlidi . Bir pütün milletni 20 nechche milletke bölüp isim qoyup chiqti hemde bu istratégiyisini stalin , mawzédunglargha qoral küchi arqiliq ijra qilghuzdi .

Rus we xitay kommunistlirining istilasi netijiside qarshiliq körsetken milyonlighan Uyghur, özbek, tatar , türkmen , azar , qirghiz, qazaq qatarliq milletlerge ayrilghan küreshchiler qurban qilindi . Bu zéminlardiki xelq we hökümetler toplighan ghezinidiki hésapsiz altun , kümüsh , ashliq , charwa, tére , yung , shuningdek néfit, gaz, kömür, tömür, uran qatarliq yer asti bayliqlar talan ‏- taraj qilindi . Bu zéminlargha rus , xitay köchmenliri köchürüp kilindi .

Qudretlik osmanli ippiriyisini tehdit hés qilghan yawrupa elliri 1914 ‏- yili jahan urushi qozghap , en'giliye, fransiye, rusiye qatarliq antanta dölerliri birleshme armiyisi namida osmanli zéminlirigha tajawuzini bashlidi . Shahzade nikolay qomandanliqidiki 200 ming kishilik xillan'ghan rus armiyisi eniwer pashaning 100 ming kishilik qoshunini yoqitip , türk zéminlirige bésip kirdi . En'giliye armiyisi jamal pashaning qoshunlirini yéngip , 1915 ‏- yili fransiye armiyisi bilen birlikte istanbulgha yéqinlap keldi .1917 ‏- yili ereb qoshunliri bilen en'giliye armiyisi birliship türk armiyisini meghlup qilip irussalimni türklerdin tartiwaldi . 1918 ‏- yili helepte türk armiyisining 80 ming kishilik qoshunini tar ‏- mar qilghan en'giliye we ereb armiyisi türk zéminlirini resmiy istila qildi . Abdulmejit xanning oghli sultan wahidetdin teslim bolushqa mejbur boldi . Istanbul qoldin ketti . Peqet mustafa kamal atatürkning türkiyisi musteqil türk dölitini saqlap qalghan bolsimu , emma töt tereptiki tehditler astida tarixtiki seltenetini eslige keltürelmidi .

1876 ‏- xitay ching sulalisining nechche yüz ming kishilik armiyisi zu zungtangning qomandanliqida sherqiy türkistan'gha tajawuz urushi qozghap bésip kirgende ,shangxeydiki en'giliye bankisining herbiy xirajet yardimi bergenliki , rusiyening mongghuliye arqiliq qoral , ozuq, yem ‏- xeshek bilen teminligenliki we bu pilanlarning béyjingda tüzülgenliki dunyagha ayan .

Shundin buyan sherqiy türkistanda dawam qilghan azadliq qozghilangliri, musteqilliq urushliri , qarshiliq heriketliri 200 qétimdin artuq yüz bergen bolsimu, qanliq basturushlar netijiside meghlup boldi we yüz minglighan ataqliq ölimalar, bilimlik ziyaliylar, xelq qehrimanliri we pidakar jengchiler qirghin qilindi . 1933 ‏- yili we 1944 ‏- yili Uyghur xelqi qan töküp érishken hakimiyetlirini rus we xitay kommunistlirining hile ‏- mikirge tolghan aldamchiliqliri bilen rehimsiz basturushliri sewipidin düshmenlirige tartquzup qoydi .

2 ‏- dunya urushida Uyghur xelqlirining janijan milliy musteqilliq menpeetlirining zomiger döletlerning arqa baghcha teqsimatigha qurban qiliwitilgenliki , heqiqaniyetchi gherb alimining türk yurtlirining musteqilliqidin tashqi mongghuliyining musteqilliqini ewzel körgenliki bügün pakit süpitide namayen bolmaqta .

Bügünki künde Uyghurlarning qérindashliridin 5 ‏- 6 si musteqil hakimiyitige érishken bolsimu , rus we xitayning shangxey hemkarliq teshkilati ramkisi ichide Uyghurlarning musteqilliq heriketlirini basturush süyiqestlirige süküt qilidighan yaki maslishidighan biqindiliqqa mejburliniwatidu .

Dunyada milletlerning barawerliki , dostluqi we birliki teshebbus qiliniwatqan bir peytte , zamaniwiy dunya ehli berpa qilghan birleshken milletler teshkilati , shimaliy atlantik okiyan ehdi teshkilati , yawrupa birlikidek küchlük qanuniy teshkilatlarning barliqqa kilishi , sotsializm lagiri, sherqiy jenobi asiya döletliri ittipaqi , shangxey hemkarliq teshkilati dégendek siyasiy meqsetler üchün xizmet qilidighan rayon xaraktiridiki teshkilatlarning paaliyet élip bériwatqanliqi héchqandaq tosalghugha uchrimighandek , xitaygha oxshash tajawuzchi döletler bir talay döletlerni bésiwilip , milletlerni assimilyatsiye qilip özige qoshiwilip " jungxua milletliri " dégendek milletler birlikini peyda qiliwatqan bolushigha qarimay , türk nami bilen pantürkis qalpiqida naheq eyiblinip kiliwatqan Uyghurlarning ejdatlirining birlik ittipaqi bolsa her qachan qarshi élinmaydighan wehimilik bir idéologiye süpitide qarilinip kelmekte .

Uyghurlar érqi bir, tili bir , medeniyiti bir , étiqadi bir , zémini tutash qérindashliri bilen birlik ‏- ittipaq qursa néme üchün bolmaydiken ?

Zémini xitaylar teripidin bésiwilin'ghan Uyghurlar bügün medeniyet qirghinchiliqigha duch kelmekte . Qosh til maaripi namidiki til érqiy kemsitishke uchrimaqta.

Bundaq bir weziyette mehmut qeshqirining diwanida tekitlen'gen xaqaniye tili ‏- Uyghur tilini qoghdash burchi elbette biz Uyghur ziyaliylirining muqeddes wezipisi bolup hésablinidu .

Intizar
27-11-08, 06:35
Yashi yezipsiz.dawamliq yezip turung. uzun boldi yazmiliringizni kormigili.

Unregistered
27-11-08, 12:28
Hormetlik Ablikimka,

Qisqa emma mezmunluq bu eserdin kop behr aldim. Helqimizning ozini bilishi uchun bu hildiki maqaliler hergiz az kelmeydu. Bu hil nadir eserler bilen pat-pat teminlep tursingiz.

Unregistered
27-11-08, 13:12
http://www.biliwal.com/modules.php?name=coppermine&file=thumbnails&album=52