Unregistered
16-06-05, 03:43
Uyghurlar Xitaylar terepidin siqilmaqta
Alim A Seytoff
Shuningda hech shek-shöbhe yoqki, 2001-yili 11-Séntebirdiki térorchilarning Amérikigha bolghan hojumi, Amérikining 1991-yili ayaghlashqan Soghuq Urushtin kéyinki yéngi düshmenlirige bolghan köz qarishini özgertiwetti. Amerika chong quruqliqida hech-qachan bolup baqmighan bu hojum, Bush hökümitining “térorchilargha qarshi dunyawi urush†jakalap, dunyadiki térorchilarni, térrorchilarni terbiyelesh bazilirini we térorchilargha yardemde bolghan döletlerni tüp-yiltizidin yoqitish üchün heriket qilishigha yol échip berdi. Nurghun döletler Bushning bu xil yéngi, gungga düshmenge urush échish chaqiriqigha awaz qoshup, dunyawi xarektérliq bu urushni semimi qollidi. Lékin, yene bezi döletler bolsa bu urushni özining sewebliri boyiche qollap, her-xil yalghan-yawidaq sewebler bilen öz öktichilirini xelqara térorluq guruppilirigha baghlap, bu arqiliq ularni yoqitishni meqset qildi.
Xitay, Washington we New York sheherlirige qarita élip berilghan, 3000din artuq Amérikilqning ölümige sewep bolghan bu térorluq hojumidin kéyinla bu xil pursetperest telepni ortigha qoyghan engzor tesiri küchke ige mustebit döletlerning biri bolup héspalinidu. Buning sewebi shuki, Xitay 11-Séntebirdin burun Sherqiy Türkistanliq Uyghurlarning qanunluq qarshiliqini basturushqa amalsiz qalghan édi.
Kaliforniye zéminining ikki hessisichilik kélidighan bu zémin, Xitay xelq jumhuriyiti terepidin 1949-yili, yeni uning tibetni özige qoshuwélishidin bir yil burun bésiwélindi. Uyghur xelqi, Mawzedongning qizil arimiyisi bu bay zéminni bésiwalghandin buyan izchil türde musteqilliqni bolmighan teqdirdimu öz-hoququni özi idare qilishni telep qilip keldi. Uyghurlarning musulman bolghanliqi, Beyjinggha Uyghurlarning Xitaygha qarshi azadliq körishini xelqara térorliqqa qarshi urush bahaniside yoq qilishqa orunishigha qusursiz sewep hazirlap berdi.
Mushundaq rezil gherezni könglige pükken Xitay hökümiti derhalla özining Bush hökümitining xelqara terorizimgha qarshi urushini qollaydighanliqini ipadilep, Xitay hakimiyitige qarshi bolghan Uyghurlarni “térorchilar†dep jakarlidi. 11-Séntebirdin del ikki ay kéyin, BDT ning 56-qetimliq omumi yighinida sözge chiqqan Xitay tashqi ishlar ministiri Tang Jiyashuan térorizimni eyiplidi we “térorizim AQSH ghila emes Xitaynighimu xewp ekilidu†dep körsetti. [1] Bu gépini ispatlash üchun u “ ‘Sherqiy Türkistan’ térorchi küchliri uzundin béri xelqara térorist guruppilirining meshq we iqtisadi jehettiki yardimige ériship keldi … ‘Sherqiy Türkistan’ shek-shübhisiz térorizm, we xelqara térorizmning bir qismi, shundaqla uningha qarshi boshashmay köresh qilish kérek†dep körsetti.
Bu, Xitayning tunji qétim Sherqiy Türkistan mesilisini BDT gha élip chiqip, uning Uyghur azadliq körishini yoqitish üchün yardem sorishi bolup hésaplinidu. 11-Séntebirdin burun, Xitay Sherqiy Türkistan mesilisining mewjutlighini qetÃ*y étirap qilmay kelgen édi. Özining Uyghur azadliq körishining shek-shübhisiz térorizm ikenliki we “Xinjiang†ning ezeldin Xitayning ayrilmas bir qismi ikenliki heqqidiki bayanini ispatlash üchün, 2003-yili 26-May küni, Xitay özining “Xinjiang†Uyghur Aptonom Rayoni heqqidiki tunji Aq Tashliq Kitabini élan qildi. [2] Gerche “Xinjiang†digen bu sözning xet menisi “yéngi zémin†digenlik bolup, bu atalghu 19-esirning axirqi mezgilidin bashlap qollinishqa bashlighan bolsimu, “ ‘Xinjiang’ning tarixi we tereqqiyati†namliq bu kitap xelqara jemiyetni “Xinjiang qedimdin béri Xitayning ayrilmas bir qismi bolghachqa†Xitaydin azadliq telep qilip kéliwatqan Uyghur xelqining telipining qanuniy asasi yoqliqigha ishendürüshke orundi. Bu kitap yene bu zéminning nime üchün Sherqiy Türkistan dep atilidighanliqini we nime üchün bu namning hazirghiche yerlik xelqler teripidin qollinip kélingenlikini tilgha almidi. Nurghun Uyghur teshkilatliri, bu kitapning Uyghurlarni (xelqara jemiyettin) ayrip qoyush we Xitayning xelqara térorizimgha qarshi urush qilishi bahanisi bilen (Uyghurlarni) basturishigha yol échish üchün yézilghan dep ishinidu. Bu kitap yalghan-yawdaq bayanlarni ortigha qoyghandin bashqa Xelqarada Xitayning Sheqiy Türkistan meydanigha qiziqidighan we uni qollaydighan héchbir tesir qozghimidi.
Shunisi éniqki, Beyjing buningliq bilen toxtap qlamidi. 2003-yili Dékabirda Xitay hökümiti “Birinchi Türkümdiki Sherqiy Türkistan Térorchiliri we Térorist Guruppliri†digen nersisini élan qildi. [3] Bu tizimlik 4 Uyghur Teshkilati we 11 shexsni öz ichige alghan bolup, buning ichidiki bir teshkilat – Sherqiy Türkistan Islami Herikiti (ETIM)-heqiqetenmu Beyjingning telipi boyiche Bush hökümiti terepidin 2002-yili 8-ayda chet’el térorchi teshkilati dep élan qilinghan édi. Bezi közetküchiler we siyasi analizchilar buni Bush hökümitining özining iraqqa bolghan hojumini qollishini qolgha keltürüsh üchün qilghan sala-sülisining netijisi dep qaraydu, chünki ETIM ezalirining “Xinjiang†da térorloq qilghanliqi heqqide hech bir ispat yoq. AQSH Dölet Départmenti ETIM ni térorchi teshkilat dep élan qilishida, Xitayning ETIM toghrisidiki doklatinila misalgha élip bashqa qoshumche uchur bermigen édi. Emeliyette, Xitayning ETIM heqqidiki bayanliri pütünley yalghan bolup, u 1990-yillarda yüz Bergen barliq namayish, topilang we aptowuz partlitishlarning hemmisini bir ETIM ghila yükligen édi.
ETIM Qeshqerliq diniy Uyghur Hesen Mexsum terepidin qurulghan bolsimu, bu teshkilat 1990-yillarning kéyinki yérimigha qeder téxi mewjut emes édi. Ottura Asiyadiki Uyghur teshkilatlirining qarishiche, ETIM ning ezalirining mutleq köp qismi özlirining orta asiya döletliridin Xitaygha qaytishidin ensireydighan yash Uyghurlar iken. Chünki, Xitay hökümiti 1997-yili Fewralda Sherqiy Türkistanning Ghulja shehride yüz bergen bir qétimliq ténch namayish topilanggha özgergendin keyin, 200 neper Uyghurni étip tashlighan édi. [4]
Netijide, Qazaqstan, Qirghizstan we Özbekstanlargha oqushqa yaki sodigha chiqqan Uyghurlar Xitayning “Xinjiang†diki Uyghurlargha qilghan muamilisini eypleshke bashlidi we özlirining Xitay terepidin qiyin-qistaqqa élinishi we ölümge hokum qilinishidin ensirep, (“Xinjiangâ€) gha qaytishtin qorqti. Bularning ichide intayin az birqisim Uyghurlar Yawropagha yétip baralighan bolsimu, mutleq köp qismi héch nerge baralmay mushu orta Asiya döletliride qélip qaldi. Shangxey Hemkarliq Teshkilatining aktip ezaliri bolghan bu üch orta asiya döletliri techliqperwer Uyghur siyasi pa’aliyetchilirinining herkitini cheklidi we Xitayning telipi boyiche Uyghur öktichilerni tutqun qildi. Xitay 1999-yili Qazaqstan terepidin Xitaygha ötküzüp bérilgen Uyghur siyasi pa’aliyetchiliri Qasim Maxpir, Ilyas Zordun we Zulpiqar Memetlerni mexpiy türde étip tashlighandin kéyin, [5] mushu xil teqdirge duch kelgen Uyghurlar öz amanliqi üchün amalsiz Afghanistangha qéchip bérishqa mejbur boldi.
Uyghurlar Talibanni héch yaxshi körmeydu we Osama Bin Ladin terepidin meblech bilen teminlen’gen Al-Qaide térorchi teshkilatighimu héch qiziqmaydu. Ular Afghansitangha peqet bu dölet birdin-bir kirish vizisi telep qilmaydighan dölet bolghini üchünla barghan édi. Ular shundaqla bu dölette Xitaygha qayturup bérilishtin ensirimey qanche uzun tursa bolatti. Ular Al Qaide térorchilirining Amérikigha hujum qilishini, we netijide Afghanistanning xelqara térorizimgha qarshi urushning aldinqi meydani bolup qélishini héch kütmigen édi. Ular özlirining AQSH ning “düshmini†bolup qélishini we 11-Séntebirdin kéyin Xitayning ularni süpetliginidek “térorchi†bolup qélishini héch-qachan oylapmu baqmighan édi. Ular peqet öz hayatini saqlash üchünla xata waqitta xata yerde bolup qaldi. Bu AQSH hökümitining ular AQSH menpe’etige héch bir xewplik emes bolghachqa, ularni Xitaygha qayturmasliq toghrisida qarar qilghanliqi terepidin ispatlandi. [6] Emma, ularning bextsizlerche Afghanistanda bolup qalghanliqi Xitay terepidin özining “terorizimgha qarshi urush†ni desteklishi üchün toluq paydilinildi. Uyghurlarning (Afghanistandiki) mewjutliqini, bolupmu AQSH küchliri terepidin Afghanistanda qolgha élinghan bir qisim Uyghurlarni bana qilip turup, Beyjing bu Uyghurlarning Al Qaide torigha zich baghlanghan ETIM ning ezaliri ikenlikini ortigha qoydi.
Xitayning Dölet Kéngishi (Gowuyuen) terepidin 2002-yili 21-Yanwarda élan qilinghan bir doklatta, Xitay hökümiti “Jenubi Asiyadiki Sherqiy Türkistan térorchi teshkilati Osama Bin Ladénning yardimige üzâ€lmey ériship turghan hemde uning térorchi küchlirining mohim bir qismi†dep jakarlidi. [7] “Sherqiy Türkistan Térorch Küchliri Öz Gunahidin Qéchip Qutulalmaydu†namliq bu doklat “ETIM qurulghandin buyan Bin Ladin Orta we Gherbiy Asiyadiki térorchi küchlerning bashliqliri bilen köp qétim “Xinjiang†diki Sherqiy Türkistan térorchi küchlirige yardemliship “Jihad†qilip, “Xinjiang†da bir islam döliti qurup chiqish heqqide pilan tüzdi†dep bayan qildi. Xitayning bayanining eksiche, Osama bin Ladin özining ammiwiy sözi we bayanatining héch bir yéride Sherqiy Türkistan mesilisi we Uyghur musulmanlirining Beyjingning qolida tartiwatqan azapliri heqqide éghiz achmidi.
dawami bar
Alim A Seytoff
Shuningda hech shek-shöbhe yoqki, 2001-yili 11-Séntebirdiki térorchilarning Amérikigha bolghan hojumi, Amérikining 1991-yili ayaghlashqan Soghuq Urushtin kéyinki yéngi düshmenlirige bolghan köz qarishini özgertiwetti. Amerika chong quruqliqida hech-qachan bolup baqmighan bu hojum, Bush hökümitining “térorchilargha qarshi dunyawi urush†jakalap, dunyadiki térorchilarni, térrorchilarni terbiyelesh bazilirini we térorchilargha yardemde bolghan döletlerni tüp-yiltizidin yoqitish üchün heriket qilishigha yol échip berdi. Nurghun döletler Bushning bu xil yéngi, gungga düshmenge urush échish chaqiriqigha awaz qoshup, dunyawi xarektérliq bu urushni semimi qollidi. Lékin, yene bezi döletler bolsa bu urushni özining sewebliri boyiche qollap, her-xil yalghan-yawidaq sewebler bilen öz öktichilirini xelqara térorluq guruppilirigha baghlap, bu arqiliq ularni yoqitishni meqset qildi.
Xitay, Washington we New York sheherlirige qarita élip berilghan, 3000din artuq Amérikilqning ölümige sewep bolghan bu térorluq hojumidin kéyinla bu xil pursetperest telepni ortigha qoyghan engzor tesiri küchke ige mustebit döletlerning biri bolup héspalinidu. Buning sewebi shuki, Xitay 11-Séntebirdin burun Sherqiy Türkistanliq Uyghurlarning qanunluq qarshiliqini basturushqa amalsiz qalghan édi.
Kaliforniye zéminining ikki hessisichilik kélidighan bu zémin, Xitay xelq jumhuriyiti terepidin 1949-yili, yeni uning tibetni özige qoshuwélishidin bir yil burun bésiwélindi. Uyghur xelqi, Mawzedongning qizil arimiyisi bu bay zéminni bésiwalghandin buyan izchil türde musteqilliqni bolmighan teqdirdimu öz-hoququni özi idare qilishni telep qilip keldi. Uyghurlarning musulman bolghanliqi, Beyjinggha Uyghurlarning Xitaygha qarshi azadliq körishini xelqara térorliqqa qarshi urush bahaniside yoq qilishqa orunishigha qusursiz sewep hazirlap berdi.
Mushundaq rezil gherezni könglige pükken Xitay hökümiti derhalla özining Bush hökümitining xelqara terorizimgha qarshi urushini qollaydighanliqini ipadilep, Xitay hakimiyitige qarshi bolghan Uyghurlarni “térorchilar†dep jakarlidi. 11-Séntebirdin del ikki ay kéyin, BDT ning 56-qetimliq omumi yighinida sözge chiqqan Xitay tashqi ishlar ministiri Tang Jiyashuan térorizimni eyiplidi we “térorizim AQSH ghila emes Xitaynighimu xewp ekilidu†dep körsetti. [1] Bu gépini ispatlash üchun u “ ‘Sherqiy Türkistan’ térorchi küchliri uzundin béri xelqara térorist guruppilirining meshq we iqtisadi jehettiki yardimige ériship keldi … ‘Sherqiy Türkistan’ shek-shübhisiz térorizm, we xelqara térorizmning bir qismi, shundaqla uningha qarshi boshashmay köresh qilish kérek†dep körsetti.
Bu, Xitayning tunji qétim Sherqiy Türkistan mesilisini BDT gha élip chiqip, uning Uyghur azadliq körishini yoqitish üchün yardem sorishi bolup hésaplinidu. 11-Séntebirdin burun, Xitay Sherqiy Türkistan mesilisining mewjutlighini qetÃ*y étirap qilmay kelgen édi. Özining Uyghur azadliq körishining shek-shübhisiz térorizm ikenliki we “Xinjiang†ning ezeldin Xitayning ayrilmas bir qismi ikenliki heqqidiki bayanini ispatlash üchün, 2003-yili 26-May küni, Xitay özining “Xinjiang†Uyghur Aptonom Rayoni heqqidiki tunji Aq Tashliq Kitabini élan qildi. [2] Gerche “Xinjiang†digen bu sözning xet menisi “yéngi zémin†digenlik bolup, bu atalghu 19-esirning axirqi mezgilidin bashlap qollinishqa bashlighan bolsimu, “ ‘Xinjiang’ning tarixi we tereqqiyati†namliq bu kitap xelqara jemiyetni “Xinjiang qedimdin béri Xitayning ayrilmas bir qismi bolghachqa†Xitaydin azadliq telep qilip kéliwatqan Uyghur xelqining telipining qanuniy asasi yoqliqigha ishendürüshke orundi. Bu kitap yene bu zéminning nime üchün Sherqiy Türkistan dep atilidighanliqini we nime üchün bu namning hazirghiche yerlik xelqler teripidin qollinip kélingenlikini tilgha almidi. Nurghun Uyghur teshkilatliri, bu kitapning Uyghurlarni (xelqara jemiyettin) ayrip qoyush we Xitayning xelqara térorizimgha qarshi urush qilishi bahanisi bilen (Uyghurlarni) basturishigha yol échish üchün yézilghan dep ishinidu. Bu kitap yalghan-yawdaq bayanlarni ortigha qoyghandin bashqa Xelqarada Xitayning Sheqiy Türkistan meydanigha qiziqidighan we uni qollaydighan héchbir tesir qozghimidi.
Shunisi éniqki, Beyjing buningliq bilen toxtap qlamidi. 2003-yili Dékabirda Xitay hökümiti “Birinchi Türkümdiki Sherqiy Türkistan Térorchiliri we Térorist Guruppliri†digen nersisini élan qildi. [3] Bu tizimlik 4 Uyghur Teshkilati we 11 shexsni öz ichige alghan bolup, buning ichidiki bir teshkilat – Sherqiy Türkistan Islami Herikiti (ETIM)-heqiqetenmu Beyjingning telipi boyiche Bush hökümiti terepidin 2002-yili 8-ayda chet’el térorchi teshkilati dep élan qilinghan édi. Bezi közetküchiler we siyasi analizchilar buni Bush hökümitining özining iraqqa bolghan hojumini qollishini qolgha keltürüsh üchün qilghan sala-sülisining netijisi dep qaraydu, chünki ETIM ezalirining “Xinjiang†da térorloq qilghanliqi heqqide hech bir ispat yoq. AQSH Dölet Départmenti ETIM ni térorchi teshkilat dep élan qilishida, Xitayning ETIM toghrisidiki doklatinila misalgha élip bashqa qoshumche uchur bermigen édi. Emeliyette, Xitayning ETIM heqqidiki bayanliri pütünley yalghan bolup, u 1990-yillarda yüz Bergen barliq namayish, topilang we aptowuz partlitishlarning hemmisini bir ETIM ghila yükligen édi.
ETIM Qeshqerliq diniy Uyghur Hesen Mexsum terepidin qurulghan bolsimu, bu teshkilat 1990-yillarning kéyinki yérimigha qeder téxi mewjut emes édi. Ottura Asiyadiki Uyghur teshkilatlirining qarishiche, ETIM ning ezalirining mutleq köp qismi özlirining orta asiya döletliridin Xitaygha qaytishidin ensireydighan yash Uyghurlar iken. Chünki, Xitay hökümiti 1997-yili Fewralda Sherqiy Türkistanning Ghulja shehride yüz bergen bir qétimliq ténch namayish topilanggha özgergendin keyin, 200 neper Uyghurni étip tashlighan édi. [4]
Netijide, Qazaqstan, Qirghizstan we Özbekstanlargha oqushqa yaki sodigha chiqqan Uyghurlar Xitayning “Xinjiang†diki Uyghurlargha qilghan muamilisini eypleshke bashlidi we özlirining Xitay terepidin qiyin-qistaqqa élinishi we ölümge hokum qilinishidin ensirep, (“Xinjiangâ€) gha qaytishtin qorqti. Bularning ichide intayin az birqisim Uyghurlar Yawropagha yétip baralighan bolsimu, mutleq köp qismi héch nerge baralmay mushu orta Asiya döletliride qélip qaldi. Shangxey Hemkarliq Teshkilatining aktip ezaliri bolghan bu üch orta asiya döletliri techliqperwer Uyghur siyasi pa’aliyetchilirinining herkitini cheklidi we Xitayning telipi boyiche Uyghur öktichilerni tutqun qildi. Xitay 1999-yili Qazaqstan terepidin Xitaygha ötküzüp bérilgen Uyghur siyasi pa’aliyetchiliri Qasim Maxpir, Ilyas Zordun we Zulpiqar Memetlerni mexpiy türde étip tashlighandin kéyin, [5] mushu xil teqdirge duch kelgen Uyghurlar öz amanliqi üchün amalsiz Afghanistangha qéchip bérishqa mejbur boldi.
Uyghurlar Talibanni héch yaxshi körmeydu we Osama Bin Ladin terepidin meblech bilen teminlen’gen Al-Qaide térorchi teshkilatighimu héch qiziqmaydu. Ular Afghansitangha peqet bu dölet birdin-bir kirish vizisi telep qilmaydighan dölet bolghini üchünla barghan édi. Ular shundaqla bu dölette Xitaygha qayturup bérilishtin ensirimey qanche uzun tursa bolatti. Ular Al Qaide térorchilirining Amérikigha hujum qilishini, we netijide Afghanistanning xelqara térorizimgha qarshi urushning aldinqi meydani bolup qélishini héch kütmigen édi. Ular özlirining AQSH ning “düshmini†bolup qélishini we 11-Séntebirdin kéyin Xitayning ularni süpetliginidek “térorchi†bolup qélishini héch-qachan oylapmu baqmighan édi. Ular peqet öz hayatini saqlash üchünla xata waqitta xata yerde bolup qaldi. Bu AQSH hökümitining ular AQSH menpe’etige héch bir xewplik emes bolghachqa, ularni Xitaygha qayturmasliq toghrisida qarar qilghanliqi terepidin ispatlandi. [6] Emma, ularning bextsizlerche Afghanistanda bolup qalghanliqi Xitay terepidin özining “terorizimgha qarshi urush†ni desteklishi üchün toluq paydilinildi. Uyghurlarning (Afghanistandiki) mewjutliqini, bolupmu AQSH küchliri terepidin Afghanistanda qolgha élinghan bir qisim Uyghurlarni bana qilip turup, Beyjing bu Uyghurlarning Al Qaide torigha zich baghlanghan ETIM ning ezaliri ikenlikini ortigha qoydi.
Xitayning Dölet Kéngishi (Gowuyuen) terepidin 2002-yili 21-Yanwarda élan qilinghan bir doklatta, Xitay hökümiti “Jenubi Asiyadiki Sherqiy Türkistan térorchi teshkilati Osama Bin Ladénning yardimige üzâ€lmey ériship turghan hemde uning térorchi küchlirining mohim bir qismi†dep jakarlidi. [7] “Sherqiy Türkistan Térorch Küchliri Öz Gunahidin Qéchip Qutulalmaydu†namliq bu doklat “ETIM qurulghandin buyan Bin Ladin Orta we Gherbiy Asiyadiki térorchi küchlerning bashliqliri bilen köp qétim “Xinjiang†diki Sherqiy Türkistan térorchi küchlirige yardemliship “Jihad†qilip, “Xinjiang†da bir islam döliti qurup chiqish heqqide pilan tüzdi†dep bayan qildi. Xitayning bayanining eksiche, Osama bin Ladin özining ammiwiy sözi we bayanatining héch bir yéride Sherqiy Türkistan mesilisi we Uyghur musulmanlirining Beyjingning qolida tartiwatqan azapliri heqqide éghiz achmidi.
dawami bar