PDA

View Full Version : Obzorchimiz perhat muhemmidi



IHTIYARI MUHBIR
09-11-08, 12:53
33 - Yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushigha sewebchi bolghan asasliq amillar heqqide
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2008-11-06
11 - Ayning 12 - Küni bolsa uyghurlar üchün tarixiy ehmiyetke ige bir kün bolup, 1933 - Yili 11 - Ayning 12 - Küni qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, yene 1944 - Yili oxshash ay we oxshash künde ilida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan idi.


Uzun yillardin buyan chetellerde paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatliri, bu ikki jumhuriyet qurulghan 11 - Ayning 12 - Künini, " uyghur xelqining bayram küni " dep jakarlap, bu künde türlük shekildiki xatirilesh paaliyetlirini uyushturup kelmekte. Uyghur siyasi paaliyetchilirining qarishiche, uyghurlarning nöwette élip bériwatqan milliy herikiti bolsa del yuqiriqi ikki jumhuriyetni barliqqa keltürgen milliy inqilablarning dawami bolup, xaraktér, ghaye we meqset jehette birdeklikke ige.

Gerche bu ikki jumhuriyet eyni chaghdiki impérialist küchlerning siyasiy süyqesti netijiside özining mewjutluqini saqlap qalalmighan bolsimu, emma bu ikki jumhuriyettin uyghur xelqighe intayin qimmetlik enggüshtirler miras qalghan idi, bu enggüshterler - Milliy musteqilliqning simwoli hésablanghan ay - Yultuzluq kök bayraq, istiqlal marshi, dölet giribi we bu enggüshtirlerni kéyinki ewladlirigha miras qaldurush yolida qurban bolghan sansizlighan qehrimanlarning küresh iradisi idi.

Bügün chetellerde paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatlirining hemmisining 1933 - Yili qurulghan tunji jumhuriyet teripidin qobul qilinghan ay - Yultuzluq kök bayraqni sherqiy türkistanning dölet bayriqi süpitide jewlan qildurup kéliwatqanliqimu, bügünki uyghur milliy herikitining, eyni chaghdiki milliy inqilabning warisi ikenlikini körsitip turmaqta.

Bu nuqtini xitay hakimiyitimu inkar qilghini yoq, mesilen, aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi teripidin tüzüp chiqilghan we hazir sherqiy türkistandiki idare - Jemiyetlerning eng asasliq siyasi öginish matériyali hésablanghan, " wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq " namliq kitabchida, 1933 - Yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti bolsa, " milliy bölgünchilik idiyisining bashlinish nuqtisi we sherqiy türkistan musteqilliqi nezeriyisidin ibaret bu eksiyetchil idéologiyining tüp menbiyi " dep tonushturulghan we hazir sherqiy türkistanda yüz bériwatqan milliy heriketlerning eyni chaghda shekillengen bu xil idéologiye asasida jeryan qiliniwatqanliqi bayan qilinghan idi.

Chetellerdiki uyghur siyasi paaliyetchiliri bolsa, 33 - Yili 11 - Ayning 12 - Künliri qurulghan tunji jumhuriyetning hergizmu tasadipiy otturigha chiqip qalmighanliqini, uning qurulushigha bir tereptin uyghur xelqining qoldin ketken heq - Hoqoqlirini qayturup élish we milliy musteqilliqini eslige keltürüshtin ibaret küchlük iradisi, ghayisi we arzusi seweb bolghan bolsa, yene bir tereptin, shu dewirde ötken mustemlikichi we diktator küchlerning sherqiy türkistan xelqighe qaratqan chikidin ashqan bésim, zulum we qirghinchiliq siyasitining biwaste sewebchi bolghanliqini, chünki 30 - Yillarda uyghurlarning siyasi, iqtisadi, dini we medeniy jehettiki heq - Hoquqlirining insan chidighusiz derijide éghir depsendichilikke uchrighanliqini bayan qilishmaqta.

Emma kommunist xitay hakimiyiti, 1933 - Yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha sewebchi bolghan amillar heqqide izahat bergende, héchbir waqit eyni chaghdiki yang zingshing we jin shurén qatarliq mustebit diktatorlarning uyghurlargha salghan zulumlirini tilgha élip baqqan emes, eksiche uning qurulushini tamamen tashqi küchlerning qutritishigha baghlap, bu ikki diktator zalimgha chapan yépish pozitsiyiside bolup kelmekte.

Mesilen, yuqirida tilgha élinghan, " wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq " namliq kitabchida bu heqte toxtilip, " 30 - Yillarda, shinjang chégrisi ichidiki milliy bölgünchi küchler engiliye jahangirlikining qollishi arqisida, eyni waqittiki shinjangning siyasiy weziyitidiki dawalghushtin paydilinip, sherqiy türkistan musteqilliqi dégen bayraqni kötürüp chiqip, 1933 - Yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qepezdin chiqardi " dep izahat bérilgen we bu jumhuriyetning qurulushigha engiliyining sewebchi bolghanliqi bayan qilinghan idi. Emma xitay hakimiyitining bu sepsetisi uyghur tarixchiliri teripidinla emes, hetta chetellik tarixchi we tetqiqatchilar teripidinmu qetiy türde ret qilinip kélinmekte.

Mesilen, engliyilik tarixchi doktur andriyu forbés ependi teripidin sherqiy türkistanning 1911 - Yilidin 1949 - Yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabta, 33 - Yili qurulghan jumhuriyetning pütünley uyghur xelqining erkin iradisi bilen qurulghanliqi, héchbir döletning biwaste arilishishigha yaki tesirige uchrimighanliqi, engiliyining uyghurlarni emes, eksiche eyni chaghda özlirining yéqin ittipaqdishi bolghan gomindang hökümitini qollighanliqi bayan qilinghan idi.

Bu kitabta körsitilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti wekilliri engiliyining qeshqerde turushluq konsuli bilen körüshüp, jumhuriyetni étirap qilishni we uninggha yardem birishni telep qilghanda, engiliye hökümiti, " ittipaqdishimiz bolghan junggoning bölünüshini xalimaymiz " dep jawab bérip ret qilghan. Eksiche bu jeryanda, hindistandiki engiliye dairiliri milliy inqilabni basturush üchün heriket qiliwatqan jing shurén hökümitige 4 ming tal miltiq we 4 milyon pay oq sétip bergen. Démek, eyni chaghdiki tarixiy rialliq, kommunist xitay hakimiyitining bügün dewatqinining del eksiche bolghan.

Tarixchi doktur andriyu forbés ependi öz kitabida, eyni chaghda uyghurlarning heq - Hoquqlirining éghir derijide depsendichilikke uchrishining,1933 - Yilidiki jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan asasliq amil ikenlikini bayan qilip, buni töwendiki mundaq bir qanche nuqtigha merkezleshtürgen: 1911 - Yili manju impératorluqi yoqulup, jungxua mingo qurulghanda, merkizi hökümetning sherqiy türkistandiki bash walisi yang zingshing idi, 1928 - Yili yang zingshing ürümchide qestke uchrap ölgendin kéyin, uning ichki ishlar ministiri jing shurén bash wali bolghan.

Jing shurénning hakimiyetke chiqip qilghan tunji ishi bolsa, xitay eskerlirining maashini ikki hesse ashurush we mexpiy saqchilarning sanini köpeytish bolghan. Ikkinchi ishi bolsa, uyghur déhqanliridin alidighan yer béjini yang zingshing dewridikidin ikki hesse ashurghan. Arqidinla xotendiki qashtéshi kanlirini, kériyidiki altun kanlarni pütünley hökümetning bashqurushigha ötküzüwélip, uyghurlarni özliri ishlepchiqarghan kan mehsulatlirini bazarda héchbir qimmiti bolmighan qeghez pulgha sétip bérishke qistighan.

Uyghurlarning hejge bérishini cheklep, ularni her bir kesken qoy béshigha baj töleshke mejburlighan. Bazarda pul bolidighan yung we tére sodisini pütünley jing shurén we uning bir yurtluq heqem - Sayiliri kontrol qiliwalghan. Uyghurlarning erkin heriket qilishini tosush we bir rayonda isyan chiqqanda bashqa rayondiki uyghurlarning birliship élishining aldini élish üchün,sherqiy türkistanni 4 rayongha bölüp, her rayonda ayrim 4 xil qeghez pul bésip tarqatqan we qaysi rayonda isyan chiqsa, shu rayondiki pulni inawetsiz dep élan qilip, köpligen uyghurlarning xaniweyran bolushigha sewebchi bolghan.

Ilgiriki yang zingshing bazargha héchbir qimmiti yoq 10 milyon som qeghez pul bésip tarqatqan bolsa, jing shurin 45 milyon som qeghez pul bésip tarqitip, uyghurlarning qolidiki mal - Dunyani bu qeghez pulgha bikarning ornida sétiwélip, yene ulargha yandurup altun - Kümüshke satqan. Bazardiki altun sodisining 78 pirsentini pütünley jin shurin we uning yurtluqliri igiliwalghan bolup, qaqti - Soqti qilip tapqan altunlirini udulluq öz yurtlirigha we cheteldiki banka hésablirigha ewetip, sherqiy türkistandiki altun bazirida qehetchilik peyda qilghan.

Jing shurin dewride mexpiy saqchilarning uyghurlargha qaratqan nazaretchiliki shu derijide kücheygenki, hetta uyghurlar öyliridimu hökümet toghriliq ünlükrek gep qilalmaydighan, chayxanilargha kirishtinmu özini qachuridighan halgha chüshüp qalghan. Jing shurin dewride, " hökümetke qarshi chiqqan " dégen bednam bilen qolgha élinghan, put - Qoli késilgen we öltürülgen uyghurlarning sani, zo zungtang, yuen daxua we yang zéngshing dewirliridikidinmu nechche hesse köp bolghan.

Jing shurin yene baj kirimini ashurush we özining hoqoq dairisini kéngeytish üchün, 1930 - Yili 3 - Ayda qumul wangi mexsut shah wapat bolghandin kéyin, ming sulalisidin buyan dawam qilip kelgen qumul wangliqini emeldin qaldurup, wangning oghli nasirbegni ürümchide nezerbent astigha alghan we sherqiy türkistanda uyghurlar öz - Özini idare qilip kelgen birdin - Bir rayon hésablanghan qumul wangliqini, hami, ayho we aywu dégendek 3 wilayetke bölüp, bu wilayetlerge xitay emeldarlarni teyinligen.

Mexsut shah dewride qumul wangliqi bolsa sherqiy türkistan buyiche uyghurlarning turmush sewiyisi eng yuqiri jay hésablinatti, chünki baj bashqa rayonlargha qarighanda yenggil bolup, bu yerdiki uyghurlar xitay hökümitige emes, belki qumul wangigha baj töleytti. Wangliq emeldin qaldurulghandin kéyin, bu rayondiki uyghurlarning hökümetke tapshuridighan béji biraqla nechche hesse éship ketken. Jing shurin yene qumul rayonini köchmen yötkesh nuqtisi qilip, öz yurtidin xitay köchmenlirini yötkep kélip qumulgha yerleshtürgen, uyghur déhqanlirining munbet yerliri tartip élinip bu xitay köchmenlirige bölüp bérilgen we ulardin 3 yil baj almasliq tüzümini yolgha qoyghan, emma qaqas jaylargha heydelgen qumulluq déhqanlardin élinidighan yer béjini özgertmigen.

Yene kélip jing shurin dewride, xitay emeldarlarning hoqoq we küchige tayinip uyghur ayallirini mejburiy xotun qiliwélish ehwallirimu ewj alghan bolup, mesilen, qumul inqilabining partlap chiqishida, 1931 - Yili 4 - Ayning 4 - Küni qumuldiki chang pemililik bir xitay emeldarining bir uyghur qizni mejburiy xotunluqqa almaqchi bolghanliq weqesi muhim rol oynighan idi.

Qisqisi, yuqiriqi hadisilerdin, 1933 - Yilidiki jumhuriyetning qurulushida mustemlikichi hakimiyetlerning yerlik xelqqe salghan zulum we külpetlirining muhim rol oynighanliqini körüwélish tes emes. Yene diqqet qilidighan bolsaq, eyni chaghda uyghurlarning béshigha kelgen külpetler bilen, bügün tartiwatqan külpetliri otturisida zor oxshashliqning barliqini tonup yételeymiz !

Unregistered
10-11-08, 12:42
Bu maqaleni bu yerge chaplap qoyushumdiki sebeb, her kimning bu maqaleni diqqet bilen bir ret oqup chiqishini arzu qilghanlighim uchundur,

Qizil hitayni bashqa hitaylardin periqliq koridighanlar,Uyghur milliti bilen hitay milliti arisidiki " QAN DAWASI " ni ikki dewlet arisidiki siyasi toqunush korsutup, bu ikki milletni yarashturmaqni ozlirige wezipe bilgenler,bir ret diqqet bilen oqusun uchundur.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

NOT : Towendiki jumle yazghuchi terepidin diqqetsizligidin hata yezilip qaldimu,? yaki heqiqetende shundaq , amma bizning tarih bilimimizning eksikligidin hata chushunup qalduqmu,? Hitaylar Xing Xing Xia deydighan, bizning Arayultuz deydighan Yurtumizning chigrasidin Ching sulalisi Qian Long hanning waqtida yani 1755-yili kirgen emesmidi, shu manjurlar terepidin Qumul, Turpan we Pichan wanglirigha wangliq berilgen emesmidi,?

Men Ghuljiliq hitay Liu Zhi Xiao ning " Uyghurlar " digen kitabini 1991-yazda Mekkide oqughan idim, hetta men diqqet bilen ikki ret oqughan idim,u kitapta hitaylarning Ming sulalisi waqtida yurtimizgha kirgenligige delil kormigendek qilattim, elbette men hatalashqan bolushum mumkin,aridin 17 yil otti, elbette tuzitip qoyulsa kop hosh bolimen, chunki bu jumle meni kop rahetsiz qildi.

" ming sulalisidin buyan dawam qilip kelgen qumul wangliqini emeldin qaldurup "

Unregistered
11-11-08, 04:16
Bu maqaleni bu yerge chaplap qoyushumdiki sebeb, her kimning bu maqaleni diqqet bilen bir ret oqup chiqishini arzu qilghanlighim uchundur,

Qizil hitayni bashqa hitaylardin periqliq koridighanlar,Uyghur milliti bilen hitay milliti arisidiki " QAN DAWASI " ni ikki dewlet arisidiki siyasi toqunush korsutup, bu ikki milletni yarashturmaqni ozlirige wezipe bilgenler,bir ret diqqet bilen oqusun uchundur.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

NOT : Towendiki jumle yazghuchi terepidin diqqetsizligidin hata yezilip qaldimu,? yaki heqiqetende shundaq , amma bizning tarih bilimimizning eksikligidin hata chushunup qalduqmu,? Hitaylar Xing Xing Xia deydighan, bizning Arayultuz deydighan Yurtumizning chigrasidin Ching sulalisi Qian Long hanning waqtida yani 1755-yili kirgen emesmidi, shu manjurlar terepidin Qumul, Turpan we Pichan wanglirigha wangliq berilgen emesmidi,?

Men Ghuljiliq hitay Liu Zhi Xiao ning " Uyghurlar " digen kitabini 1991-yazda Mekkide oqughan idim, hetta men diqqet bilen ikki ret oqughan idim,u kitapta hitaylarning Ming sulalisi waqtida yurtimizgha kirgenligige delil kormigendek qilattim, elbette men hatalashqan bolushum mumkin,aridin 17 yil otti, elbette tuzitip qoyulsa kop hosh bolimen, chunki bu jumle meni kop rahetsiz qildi.

" ming sulalisidin buyan dawam qilip kelgen qumul wangliqini emeldin qaldurup "

engliyilik tarixchi doktur andriyu forbés ependining kitabida, Qumul wangliqining tarixining ming sulalisigha yetip baridighanliqi we Chaghatay xanlirining ewlatliri ikenliki tilgha elinghan, belkim aptor buni asas qilghan bolushi mumkin ...

Bashqiche oylighuchi
11-11-08, 08:57
Meghlup Bolghan Jumhuriyetlirimiz we Doletlirimizni Xatirelesh Heqqide


Ete 12-Dikabir kuni. Meghlup bolghan jumhuriyetlirimizni,doletlirimizni her yil xatirleymiz, bezilirimiz hayajanlinip yighlaymiz! emma yiqinqi yillardin bir ulargha Matem tutidighan ish chiqti. bu heqte DUD ning maqalisi ilip tashlandi. uni oqmighanliqimiz uchun Meghlup bolghan Jumhuriyet we doletlirimining nime uchun meghlup bolghanliqini bilmey otup kitimiz. 60yildin biri sorimaymiz. Xatirlesh yighinida towende olturghan mejlis ehliningaldin belgilen'gen"wekili" senige chiqip uyede olturup ketishken bu paaliyetning oyushturghuchi liderlirige ihtiram bilen tazim qilwetkendin kiyin,ularning omrining uzunn bolushini alladin tilep yuqurigha qarap dua qilidu. Towendikilerge qarapmu qoymaydu.Egiship "amin" disimu hergiz qarimaydu: "uyghur turklirining meniwi dahisi eysa yusup beg dushminimiz kapir xitaydin xotun ilipunimusulman qilghan. Islam uchun sawapliq ish qilghanliqini alla korup turuptu.Ular choqum jennetke kirgey....Ilahe amin!".

Towendikilermu paaliyetni oyushturghuchilargha rexmet eytip "ejdatlirimizning meghlup bolghan yolida bizmu olep-tugep ketkiche mangimiz"dep ulargha qesem birimiz. Armanda ketken ejdatlirimizning nime uchun meghlup bolghanliqini hichqachan sorimiduq. Yillardin biri xatirlesh paaliyiti oyushturup kelgenlerning del ashu jumhuriyetlirimizni, doletlirimizni "sulhi sala" bilen meghlup qilghan "chin turkistanchi" we "xitay birlikchiliri" ning ozi ikenlikini emdila biliwatimiz.

Yiqinqi tariximizda bundaq bir otmush xatirilen'gen: yaqupbekke teslim bolghan xitay eskerliridin xili bir qismi"lalalalalallala" depla"musulman qirindashlirimiz"gha aylan'ghan. Ularning tiz kelgen imani "tat uyghur"ning qarnini yiriwitidighan musulman uyghur ehlining we yaqupbeg ordusining hurmitige sazawer bolghan. Bu yingi "musulman qirindashlirimiz" sawapliq uchun Oy-ochaqliq qilin'ghan. Ular "umu xudaning bendisi" digendek xitayche musulmanliq kalami oydurup tarqitishqa bashlighan: qara kapir, aq kapir -hemmisi bir kapir wezliri sozlen'gen. "Lalalalalallala" din bashqini bilmeydighan islamgha dilimu, tilimu kelmeydighan tajawozchi xitaylar qanliq urushta meghlup bolop Wetinimizni ishghal qilalmighanidi.

"Xitay bilen toy qilip musulman bolsa sawab boludu" arqiliq bizni meghlup qilip wetinimizni bek ongay ishghal qiliwaldi. Xitay xotun alghan eysayusup "chin turkistan"ni Teshwiq qilip olgiche harmidi.Uning xitay xotundin bolghan oghli erkin eysa"xitay birliki"ni teshwiq qiliwatidu. Tixi olmidi, yaman yiri kelgendeBezide olgen bolop yitiwalidu. Uning egeshkuchiliri:" xitay xotun bilen toy qilip musulman qillsa sawab boludu" dep petiwa chiqarmaqta.

Dunya kapirlirigha teng kilidighan heqiqi padishahimiz yaqupbeg emes, heqiqi padishahimiz, dahimiz turkiyede, ..." We bedoletning elchiler omiki qit'e atlap oz Dolitini osmaniyening axirqi padishahi abdul ezizxan'gha qaramliqini ilan qiliwetti.Qeshqerde abdul ezizxan namida pul we pasport chiqirildi. Yaqupbeg dolitining musteqilliqigha yardem qilghan rosiyeemdilikte osman impriyesini ottura asiyaning siyasi sehnisige Teklip qilghan bu pidakarliqtin bedoletning kelgusi heqqide qayta oylunushqa bashlidi. We manjur xitaylirining bir nechche onming qoshun bilen bedoletke qarshi qayta tajawuzigha sukut we yardem qildi. "Heqiqi padishahimiz" ozige qaram bolghan bu dolitige istambuldin esker iwetip bolghiche yaqupbegning bedoliti "shinjang-yingi mustemlike" dep atilip xitaygha qaram bolop ketti. Rosiye qayta oylandi. U pulni Uyghurlargha xejlesh nisip bolmidi. U puldin qeshqerde kop tapqili bolidu.

Uzun otmey turkler ustige basturup kelgen tajawuzchilar bilen til birikturgen "heqiqi padishahlirimiz" turk millitini asarettin qutqazghan mustafa kamal ata tuk teripidin aghdurulghan we turkiyedin qoghlandi qilin'ghan idi.

Xitayperesler qit'e atlap "padisha"gha qaram bolghan yaqupbeg halakitidin tipiwilin'ghan xitayning en'gushtirini bugun'giche uyghurlarni halak qilishta ajayip ustuluq bilen qollanmaqta. Hetta u shuargha aylandi: "uyghurlar turkiye uchun qurban bolishi kirek..."- DUQ Reyisi erkin eysa.

"Uzaqtiki tuqqandqn yiqindiki xoshnang ewzel"uyghur xelq maqalisi.Biz
yiqinlirimizdin, xoshnilirimizdin alaqini uzup bolduq, umitni qol yetmeydighan Uzaqlardin chaqnitip aldisa maqul diduq. Bir tereptin uyghurlarning chet'ellerdiki birdinbir wekili biz diwalghan DUQ teshkilati reyisliri ozbekistan'gha oxshash Qirindash xoshna doletlirimizni "xitaydinmu better zalim" dep amirika tilwiziyesigechiqip tillisa, yene bir tereptin yawropagha kirishke teyyarliniwatqan turkiyeni tengqisliqqa Salduq.

Turkiyening sabiq pirizdinti mes'ut yilmas: doletni, musteqilliqni ozengxitaygha tatquzup qoyopsen,manga diseng men turkiyede turup uni sanga xitaydin qandaq ilip Bireleymen Digen.We uning dewride memuri kadirlarning uyghurlargha ayit siyasi paaliyetlerge qatnashmasiliqi turkiye doliti qanunigha kirguzulgen. Kurtlerwe uyghurlar Mesilisini xitay we turkiye hukumitining oz-ara oynawatqanliqi metbuatlarda bek kengri tilgha ilinip kelmekte.

Uyghurni dahisiz qaldurush uchun "uyghurlarning törkiyede eysa digen dahisi bar" dep kop teshwiq qilghan xitay qulaqni pang qiliwetken idi. "Ottura asiya bilen alaqimiz yoq, ular xitaydinmu better diktatur doletler... Xitay xelqining dimokratiyesi, erkinliki uchun koresh qilidighan yolni talliwalDUQ" digen DUQ ni we uning kozor qilin'ghan reyislirini xitay bugun qorchaq reyis nur bekirning aghzi arqiliq tillatquzmaqta. Bizning eqlimiz xitay Tillap qoyghanni ana, urup qoyghanni dada dizyishkila yitidighan bolop qaldi.Xitay bu qitim dahimizni turkiyedinmu uzaq yerlerge ozi apirip orunlashturup qoydi. We emdi "amirikida Meniwi dahisi bar" dep tetur ilan chiqarmaqta. Bizning eqlimiz uni ong dep bilishke yitidu."Dushmen kimge qarshi tursa biz uni himaye qilimiz, dushmen kimni himaye qilsa biz uninggha Qarshi turimiz"digen mawzidung telimati boyiche ish qilimiz. Dushmenning ozi bilen karimiz yoq.

"Uyghurlarning törkiyede eysa digen dahisi bar"digen yerdin "amirikida meniwi anisi bar" digen yerge kelDUQ. Oyunlar oxshash.U dahini turkiyege kelgenler kördi, anglidi, kelmey turup bilidighanlar "chala tekken oq" ni yizip uyghurlarni agahlandurdi. U"dahi" zadi kim?

1926Yili eyisa ependining satqun xayinliqi enjandiki xitay konsulxanisining xizmetkari bolup ishlep yürgen chaghliridin bashlan'ghan. Hetta u xitay uchunAdemni tang qalduridighan parlaq xizmetlerni ishligen: sowét hökümiti orta asiya jumhuriyetliride tijaret we medikarchiliq qilip yürgenuyghuristanliqlarni terbiyilep,Qurallandurmaqchi bolghan we bular arqiliq xitaygha qarshi isyan chiqirishni pilanlighanda, eysa yusup ependi sherqiy buni xitay konsuligha melum qilidu. Xitay konsuli hökümitige Doklad qilidu; Xitay hökümiti sowét hökümitige bu heqte xewiri barliqi we özini tutiwélishni éytip ruslarni osal qilidu. Buning bilen bizning béshimizgha kélish ihtimali Bolghan u «büyük bala qaza»ning aldi ilinbighan bolsa idi belki bu yil uyghuristan doliti qurulghanliqining 84-yilini qulighan bolattuq!

Mana bu «ténchliqperwerlik»chi,"chin turkistan"chi,"xitay birliki" chiilirining tarixi epti-beshirisi xitaylar ularni «sewiyesi ösken»,«téximu ilgiriligen», bu tüpeyli
Xitaylarning «qarshi körishi téximu jiddiy we murekkep weziyetke chüshüp qalghan» qilip körsitip, uyghurlarni qandaq bir nishan'gha burap kelgenliki hemmige ayandur.Bilip bilmey Eysa yusup, erkin eysalargha olushup ustaz tutup ularni maxtap bilip-bilmey uyghurlarni halak qiliwatqanlar ozlirining qaysi septe turup qalghanliqlirini bilishliri we derhal Oz wetinige,oz xelqige dushmenliktin waz kichishliri kirek!

Yaqup beg halakitidin 70 yil kiyin 1950yili "chin turkistan" teshwiqati arqiliq sulhisala qilip uyghurlarni xitaygha tinchliq bilen otkuzup birip bixeter tagh yolini emes, tixiche gomindang xitayliri kontirolliqidiki ladaxqiche bolghan tash yolni "ishenchlik" tallap, "aqsaychi"ni tashlap xitay xotunini ilip "qachqan" xitayning qorchaq hakimi eysa yusup idi. U xitayning uyghurlargha tekrartekrar tetur ilan chiqirip Zorlap qobol qildurghan "dahi"sidur. U xitayning en'gushter tapqan yiri turkiyege "bedoletning elchisi" bolop qayta keldi.

Ottura asiyani we uyghurlarni ming yildin biri korup baqmighan, ejdatliri xitay padishaliridin hediyelik xotunlarni ilip ulardin tartmighanliri qalmighan, xitaylar teripidin ottura asiyadin qoghlap chiqirilghan turklerning kop sadde ikenlikini korduq. Bashqilaning quli bolop baqmighan, ghoruri ustun turklertarixi dushminini unutqandekla idi. Ozlirining tarixi dushmini xitay millitidin bir xotun we uningdin bolghan ikki xitayperes oghlini korup ulargha sehne berdi. Ularning "sherqi turkistan tijariti"bilen shughullunushigha bazar ichip berdi. Xitayning qorchaq hakimi`eysa bek`ke "alip tikin" unwani teqdim qilghan bolsa, sulayman dimiral xitay pizdintigha turkiye Dolet midali teqdim qildi we xitay bilen turkiye arisida hichqandaq ixtilap yoq dep ilan qildi. Turkiyeni xuddi xitay bashquriwatqandek, xitayning turkiyege iwetken heqiqi bash elchiliri mushu bir top xitaypereslerdek idi.

Xitaypereslerning turkiyeni xitaylashturushi, uyghurlarni "turkleshturishi" bashlinip ketti. Turkler eysa yusupni taki 1992yili istambul qurultiyildaSozligen sözigiche, bolopmu uning xitayperes oghli erkin eysaning uyghurlargha wakaliten 94yili amirikida" men uyghurlargha wakaliten xitay birlikini qobol qilimen"diginidin kiyinla ularning turki tilliq milletlerning xayinliri ikenlikini andin tonushqa bashlidi.

Turkiyede saxte turkchuluk we saxte milletchilikke dayir kitaplar koplep neshir qilin'ghan. Erkin eysa`chin -xitay milliti qaltis mediniyetlik We kuchluktur....`Dep turkiye tiliwiziyeside xitayni maxtap, kuchluq korsitip qirindash`uyghur turkliri`ni medinyetsiz, erzimes qilip korsitip jasaritini sundurghan'gha qeder bu xitaypereslerni uyghurlarning meniwi dahisi we dahisining oghli dep qarap kelgen iken. Turkiyede "turk mediniyiti" ge ayit kitaplarning bash betliride uyghur mediniyetsen'iti, binakarliqi, yiziqi qatarliq shanliq tarixigha orun bergen turkler bu xitaypereslerning xitay iqtisatining orlishi bilen esli mahiyitini ashkarilighan turk dushmenliri ikenlikini bilgen. Turkiyege xitaylarni toldorup, bishigha balayiapet yaghduriwatqanliqini, saxte xitay mili yuklen'gen bir parixutning turkiye portigha yakor tashlishi 50 din artuq yerlik turk zawuti we shirkitini iplas qiliwatqinini tonup yetken. Tonup yetmigenliri " pulgha tayinipla hemme qiliqsizliqlarni qilghili bolidu" deydighan xitayperesler we saxte uyghurlargha oxshash saxte turklerdur. Turkiyede saxte turkchuluk we saxte milletchilikke dayir kozqarashlar, iqimlar nahayiti kuchluk. U heqte kitaplar koplep neshir qilin'ghan. Heqiqi turk milletchiliri undaqlarni turk dep hisaplimaydu.

Qorchaq beg eysa yusupning 1992yili istambul qurultiyida sozligen sözini anglap hö qilip qusup zaldin chiqip ketken uyghurlar bar.Xain we satqunlar heqqide ghulghula bolowatatti. Bir kishi ornidin qopup "dahi"lar oltarghan sehnidikilerni körsitip turup zaldikilerge: " xain we satqunlarning eng kattiliri mana moshular" dep zaldin chiqip ketken idi. Munberdikilerdin hichkim uninggha qarshi itiraz bildurmidi. U kishining merhum memetniyaz digen uyghur bolop xitayning enqara bash konsolxanisning diplumat emeldari ikenlikini we turkiyede xitaydin yuz orup siyasi panaliq tiligen "qorchaq diplomat" uyghur ikenlikini bilduq. Ölgenliridin tartip ta- bögön'giche hichkim sehnidin chöshmidi. Olgen u "dahi"ni xitay xotuni bilen birge jennette seyle qilip yurginini ablikim baqi, abduriyimjan, perhat yorungqashlar korup chushep Qalghanliqini yizip torbetlerni toldurghan idi. Chushke nimiler kirmeydu?

"Dahi" ning qurultaydiki söz lintisini bir nechche minut anglighan kishi60 yildin biri xitaypereslerning gipige kirip yigen zeherlirini qey qilip qusuwiteleydu. U "eysayusup ependi"ni, bu "erkin eysa ependi"ni hedep maxtap bugun'ge kelgen DUQ, radio, UAA,"u-tv ETIC larning sehnisidiki artisliri qini merhemet! u söz lintisiniqorqmastin uyghur xelqige bir qoyup bergen bolsanglar. 1992Yildiki qurultayning nime ikenlikini, u " turkiyediki dahi" mizning nime digenlikini qayta bir anglap baqsaq.

"Xitay bilen toy qilip musulman bolsa sawab boludu"dep bu xitaypereslerni aqlap kelgen ularning kotermichiliri bizni meghlup qilip xitayning Wetinimizni bek ongay ishghal qiliwilishigha yardem qilghan idi. Bugun ular oxshash ishta Xitay xotun alghan eysa yusup "chin turkistan"ni teshwiq qilip olgiche harmidi. Uning xitay xotunidin bolghan oghli erkin eysa"xitay birliki"niteshwiq qiliwatidu. Tixi olmidi, yaman yiri kelgende bezide olgen bolop yitiwalidu. Ularning kozorliri, petiwachiliri, hemshirikliri ular bilen birge nege barmaqchi?


Maqal www.uyghurcanadian.org Ning forum da ilan qilin'ghan idi.
forum Taqaldi. qayta ilan qilduq.

DUD Teshkilati Reyisi Sideqhaji.Musa
www.uycuria.com
info@uycuria.com