PDA

View Full Version : Milletchilik digen nime?



Unregistered
06-11-08, 15:35
milletchilik digen nime?

--------------------------------------------------------------------------------

Ötken esrning ikkinji charikidin bashlap sherqiy türkistanda milletchilik

Heriketliri

Haji yaqub yusupi

Yette sheher xanliqi aghdurulghandin (1877) kéyin, xitaylar sherqiy türkistanda omumyüzlük qetli'am, qamash, sürgün qilish, xelqning mal mülkini talan taraj qilish ishlirini amansiz yürgüzgenidi. Qeyerde zulum bolidighan bolsa u yerde qarshiliq bolidighanliqi üchün sherqiy torkistan xelqidimu xitaygha qarshi, xitay showinizmgha qarshi milletchilik heriketliri tughuldi.

Milletchilik néme? Milletchilik insanlarning söygü we hörmet hésliri bilen millitige baghlinishidur. Milletchilik milletning tiligha, dinigha, exlaqigha, maddi meniwi pütün kültür qimmetlirige nisbeten chongqur alaqe körsitish, millitini tereqqi ettürüsh, milletning qudritini artturush, wetinini qoghdash yolida türlük pidakarliqlarni emeliyette körstish yoli bilen ipadilinidu.

Qisqisi milletchilik insanlargha milliy we besheri üstünluk temin etken yüksek exlaqning eng choqisida orun alghan bir roh halitidur.

Uyghur türk milletchiliki tili, dini, exlaqi, tarixliri ortaq bolghan türk millitini söymektin we hörmet körsetmektin ibaret, uyghur türk milletchisi türk chüshenchesining ilmi, pikiri, edebiy, pelsepe we téxnik saheliride imkanlirini béytidighan, islamiyetke hörmet körsitidighan, dunya türklükining istiqlal, erkinlik, bexit - sa'aditi üchün küresh qilidighan insandur.

1911 Yili xitayda inqilab bolup jumhuriyet quruldi. Bu jumhuriyet sherqiy türkistan xelqlirige héchbir payda élip kelmidi, yenila xitay asaretide ézildi. Nihayet 1911 yili tömür xelpe qumulda inqilab qilghan bolsimu, hile - mikirler bilen basturuldi. Gerche bu inqilab meghlub bolghan bolsimu sherqiy türkistanda xitaygha qarshi milletchilik heriketliri küchlinip ketti.

Milli oyghinish dewrimizning simaliridin merhum shehid abdulqadir damullam warisi 1907 yili türkiye, misir, süriye kebi islam ellirige tetqiqat sayahitige chiqidu. Qaytip kelgendin kéyin kashgher shehiride «metle'ulhidayet» atliq mekteb qurup uqughuchilar yétishtiüridu, kitablar neshir qilip xelqni oyghitidu. Milletchlik pikri tarqilidu. Bukünlerde ghuljiliq mes'ud sebri bayquzi türkiyige oqushqa chiqidu, türkiyining u dewridiki milletchi türkliri ziya gug alip, tel'et pasha... We bashqilar bilen tonushidu, weten'ge qaytqandin kéyin ghuljida ”dernek“ namida mekteb échip, milletchilik, türkchilik pikrini tarqitidu, iysa aliptékin ötken esirning ikkinichi charikide xitayning shu waqittiki merkizi nenjing shehiride ”chini türkistan awazi“ mejmu'esini chiqrip, milletchilik terghibatini bashliwitdu. Sherqiy türkistanda milletchilik küchlinip kétidu. Netijide 1931 yili qumul inqlabi partlidi, bu inqilab sherqiy türkistan tarixida omomiy bir inqilap tüsini aldi, inqilab oti pütün sherqiy türkistan'gha tutashti.

Inqilab netijiside 1933 yili kashgherde birinchi jumhuriytimiz ― «sherqiy türkistan islam jumhuriyti» quruldi. Bu jumhuriyet dewrde yéngi ma'arip qurulup tereqqi qildi, milli, dini, siyasi, terbiye kücheytildi, sherqi türkistanda milletchilik küchlük tereqqi qilishqa bashlidi.

Inqilab lidirlirimizdin général mehmud muhiti kashgherde turdi, kashgher sherqiy türkistanning tarixitn béri siyasiy we medeniyet merkezliridin biri idi. Kashgherde qutluq shewqi bash muherrirlikide ”yéngi hayat“ géziti, muhemmet imin qarihaji sufizade bash muherrirlikide ”istiqlal“ mejmu'esi neshir qilnip, küchlük milletchlik teshwiqati élip bérildi, sherqiy türkistanning 30 yillardiki milletchlik herikitining asasliri bu waqtida saghlam qurulghanidi.

Üch ependi we sherqiy türkistan milletchlik herikiti

Aldi bilen üch ependi kimler? Bularni qisqiche tonushturup ötüshke toghra kéildu. Üch ependi:

Mes'ud sebri bayquzi, muhemmed imin bughra, iysa aliptékinlerdur.

1 - Mes'ud sebri bayquzi ― ghuljidin, ötken esirning bashlirida türkiyide oqighan, türkchi, milletchi bir zat bolup, sherqiy türkistan'gha milletchilik, türkchilik pikirini destlep yayghanlarning béridur.

1933 Yilliri qizil ordu doghu türkistan'gha kirgen waqtida ghuljida öltürülidighan 200 kishlik qara tizimlikning birinchi nomiri mes'ud ependim iken. Bundin xewer tapqan mes'ud ependim ghuljidin jenupqa qachidu. Aqsuda xojaniyaz hajim bilen körüshidu, qarayulghun urushigha qatnishidu, u yerdin hindistan arqiliq xitaygha kélip, iysa ependim bilen birlishidu.

2 - Muhemmed imin bughra ― xotendin, diniy tehsil qilip, muderrislik qilghan, zamanning yétishtürgen zhirik milletchiliridin biri idi. Qumul inqilabidin kéyin xotende teshkillinip, aldi bilen qariqash nahiyisini azat qilip, kéyin pütün xoten wilayitini yeken daxil azat qilidu, ikki qérindishi abdullah we nur muhemmedni shehid béridu, inqilab rusiyining satqinliqi we eskiriy yardimi bilen basturulghandin kéyin hindistan'gha chiqip ketken we kabulda turghan. «Sherqiy türkistan tarixi» ni yazghan. 1943 Yili chin'gha kélip mes'ud ependi, iysa ependiler bilen birlikten sherqiy türkistan istiqlal mujadilisige kirishken. Sherqiy türkistan chini kommunist istilasigha ochrashtin selghine burun ikkinchi qétim hindistan seprige chiqti, 1952 yili türkiyige keldi bu yerde weten dawasini bashlap qulidin kelgen barliq xizmetlerni qildi.

3 - Iysa ependim ― esli kashgher yéngisardin. Chin mektepliride oqup yétishken, kéyin xitayning enjan konsul xanisida ishligen. Bu yerde gherbiy türkistanning milletchi shexsiyetliri bilen tonushop, milletchilikni qobul qilghan, bu yerdin xitaygha kélip millet wekili bolup ishligen. Iysa ependim pütün hayatida sherqiy türkistan istiqlali üchün mujadile qilghan bir shexsiyettur.

Üch ependim 1946 yili bitim munasiwiti bilen sherqi türkistan'gha chiqidu, sherqiy türkistanda milletchilik herikitini dawam etküzidu. «Altay neshiriyati» teripidin chiqirilghan, ”altay“ mejmu'esi, ”erk“ géziti ”yalqun“, ”yurt“ gézitliri, ”tengritagh neshiriyati“ terepidin chiqirilghan ”tengritagh resimlik mejmu'esi“, ”edebiyat“ mejmu'esi we ”yashlar bilimi“... Mejmu'eliri arqiliq sherqiy türkistanda milletchilik teshwiqati élip bérip, wetendiki chin perestler hem sotsiyalist (rusperest) milletchilerge qarshi mujadile élip baridu. Zamanisining milletchi ziyaliliri, yashliri, yazarliri, edibliri, sha'irliri bolghan abdul'eziz mexsum, emin wahidi, bay ezizi, abdul'eziz chinggizxan, hemdullah tarimi, polat qadri, hajiy yaqub anat, abduréhim ötkür, ibrahim muti'i, qurban quday, xewir tömür, abdullah timen, settar muqbul, er tughzul sebri, xemit sebri, fethidin mexsum, sulayman selchuq, muhemmed toxti, abduréhim joshqun, abduru'op duqtur, abdulhemidxan kuchari, inayetullah xan, niyaz erol, polat abdul, hamut mehmudi... Kebi milletchiler üch ependim etrapida bolup, sherqiy türkistan milliy mujadilisini yürgüzidu. Bular üch ependichiler déyletti.

Sherqiy türkistan milletchilirining heriket shu'arliri

Bular töwendikilerdin ibarettur:

Birinchi milletchimiz shu'ari idi. Ötken esirning 30 40 yillirida sherqiy türkistanda birsi xitaychilar, birsi rusperstler, yene birsi milletchiler bolup, asasen bu üch guruh küresh meydanida idi. Xitaychilar jaylarda chin herbiylirning himayisida wetenni dawamliq xitay impériyalistlirining zulmi astida qélishni istieydighan bir türküm idi'alsiz, azghnie menpe'etke sétilghan milliy munapiqlar idi. Bularning tipik wekili burhan shehidi, qasim qurbani, nasir bek (ürumchide) yolbaris bek (qumulda), nadeyjaw (nasir bek) (qarsheherde), seyid ehmed xan xoja (aqsu), turabbek, (kashgherde), nur bek (xotende) idi.

Ikkinchi sotsiyalist (rusperest) milletchiler: bular qizil rus impériyalistlirining sherqiy türkistandiki gumashtiliri bolup, wetenni rusiyge baghlap béridighan küchlük bir éqim idi. Alma atada chiqirilip, sherqiy türkistan'gha ewetilidighan ”sherq heqiqiti“ zhurnili bolup, shu dewrde téxnikisi yuqiri sistémlik chiqrilidighan, rusperestlerning eng küchlük propaganda qoralidi. Bularning tipik wekili seypidin ezizi, abdukerim abbasup, aldulkerim xan mexsum, yaqub haji, sidiq musayof, abduréhim petek... We bashqilar idi. Yene rusiyedin sherqiy türkistan'gha kirgüzülgen 4 kolonnaning jasusliri qasim ependi(qazaq), général is'haqbek bashliq sowétte oqup kelgen rusperestler bolup, sherqiy türkistanda eng küchlük siyasi quwet idi.

Üchünchisi üch ependi bashchiliqidiki türkchi milletchiler, bular wetenni xitay asaritidin qutuldurushni meqset qilghan, rusiye nupuzi astigha kirip qélishqa qarshi mujadile bériwatqan küchler idi. Bular rusperestler kebi küchlük siyasiy arqa tirekke ige bolmisimu, milletning meniwi küchige, milli tuyghusigha yülen'gen, millettin meniwi ilham we peyz alidighan bir siyasiy guruh bolup, bularning qolida bezi neshriyat, ma'arip orunlir bar idi. Altay neshiriyati, yalqun géziti, tengritagh neshriyati kebi urunlar bolup, küchlük milletchilik terghibati élip barmaqta idi.

Xelqchimiz shu'ari idi. Sherqiy türkistanda xelqchiliq u yillarda démokrasiy meniside qullinilatti. Bu shu'arni otturigha qoyushtiki meqset, sherqiy türkistan xelqi u dewrde mustemlike mustemlikisi süpitide yashaytti. Xitayda jumhuriyet qorulghandin kéyin bir az démokrasi bolghan bolsimu, bu xitayche sherq démokratyesi jiya yügwendin éship sherqiy türkistan'gha chiqalmighanidi. Sherqiy türkistanni siyasiy, meniwiy tesiri astigha éliwalghan stalin rusyesi déktatorluq tüzümde bolup, démokratiyedin behs qilish mumkin emesidi. Rusyediki sotsiyalizm tüzümi anti démokratik bir rézhim bolup, xelqning pikir we hörririyitige tehdid séliwatqan we boghuwatqanidi. Buning tesiri sherqiy türkistan'gha kirgenliki üchün, bu xil démokratyige qarshi pikir we rézhimini tosush, qarshi turush üchün, sherqiy türkistan milletchiliri xelqchiliq démokratiyisini özining ikkinchi muhim shu'ari qilghanidi.

Üchinchi insanyetchimiz shu'ari idi. Sherqiy türkistan dunyadiki eng qalaq yérim mustemlike, yérim fé'udal döletning mustemilikisi bolup yashighanliqi, humanizm ni'metliridin mehrum qalghanliqi üchün humanizmgha bek éhtyajliq idi. Sherqiy türkistan xelqliri u zamanlarda insan heqliri atalmisni bilmeytti, emma insanche yashash arzusi küchlük idi. Shunglashqa dewrning küchlük telebi bolghan humanizm sherqiy türkistan milletchilirining üchinchi shu'aridi.

Tötinchi dinimiz islamdur shu'aridi. Uyghur türkliri ming yildin béri islam dindedur. Musulman turup, néme üchün bu shu'ar otturigha qoyuldi? Dunyagha darwénizm, matériyalizm, kommunizm pikirliri yéyilghandin kéyin bizning gherbiy qoshnimiz rusiye 1917 yildiki öktebir inqilabidin kéyin kommunizm yolini tutti, rusiyedin bizge darwénizm, sotsiyalizm, kommunizm ékisport qilindi. Sherqiy türkistandimu atézm pikirliri yéyilishqa bashlidi, maymon neziriyesi tarqaldi, rusiyide oqup kelgen bir bölük yashlirimiz bu zeherlik neziriyelerni tarqatti, bir bölük yashlirimiz matériyalizm pelsepesini qobul qildi, shunga sherqiy türkistan milletchliri bu shu'arni otturigha qoyup, özlirining darwénist, kommunist emeslikini, islam dinigha étiqat qilidighan, sünni ― henefi musulman ikenlikini xelqke bildürdi. Xelqni din'gha sadiq qélishni terghib qildi.

Beshinchi irqimiz türkdur shu'ari idi. Dunyada türk atalmasidin qorqidighan ikki dölet bar: biri rusiye, biri chin. Rusiye ottura asiya (türkistan) da bir pütün türk millitini parchilap özbék, qazaq, qirghiz, türkmen, azer... We bashqa sün'i milletlerni otturigha chiqardi, siler türk emes, siler uyghur, özbék, qazaq, qirghiz... Dédi we u namlarda qorchaq jumhuriyetler tesis qildi. Qarshi chiqqanlarni ”basmichi“, ”milletchi“, ”eksil'inqilapchi“... Namliri bilen yoqatti. Buning tesiri shéng shisey zamanisida sherqiy türkistan'ghimu küchlük tesir qilghanidi, hetta birmehel bizdinmu ”taranchi“ milliti yaratqanidi, kéyin özlikidin emeldin qaldi. Shuning üchün ottura asiyadiki milletlerning türk ikenlikini tarixiy, ilmiy jehettin delillep körsitish zürüriyiti kélip chiqqanidi. Hazir özbékistan, qazaqistan, qirghizistandin kelgen yashlar özlirining türk ikenlikini bilmeydu. Sherqiy türkistandin kelgenler undaq emes, biz ”uyghur türkliri“ deydu. Bu sherqiy türkistan milletchilirining bu shu'arining bu heqtiki tarixi, ilmiy emgeklirining netijisidur. Bu yerde bir tarixi weqeni sözlep ötüshke ruxset qilinglar!

1949 Yili yanwarda tashkent we almata radi'oliri we metbu'atliri sherqiy türkistan milletchilirige tuyuqsiz höjum qildi. Ularning birinxi maqalisi, ”impéri'alizmning ré'aksi'on siyasiti üchün uyghur tarixi saxta qilinmisun!“ mawzuluq maqale idi.

Bu maqaligha layiqida jawap bérildi. Ikkinchi bir maqale chiqti, uningghimu jawab bérildi. Üchinchi maqale ”uyghurlar türk emes“ mawzuluq maqale idi. Buninggha eski chin menbeliridin deliller keltürüp, uyghurlarning heqiqi türk ikenlikini ispatliduq, eng axirida rusiyediki atalmish siyasi tarixchilargha bir su'al qoyduq. Uyghurlar türk bolmisa néme üchün kashgherlik mehmud özining esirini ”diwanu lughatit türk“ dédi. Némshqa ”diwanu lughati uyghuri, özbeki, qazaqi, qirghizi, yaghma'i, qarluqi, chigili... Démidi“ dep sorashtuq, bu yallanma alimlar jimiqti. Bu alte maqalini altay neshiriyati ”qelem kürishi“ nami bilen bir risale qilip chiqarghan.

Altinchi wetinimiz sherqiy türkistandur shu'ari idi. Sherqiy türkistan wetinimizning tarixiy nami bolup, pütün dunya alimlirining tarixi erserliride omum étirap qilip qollinip kelgen hemde ikki qétim qürulghan jumhuriyetlirimizge nam bergen isimdur. Bowimiz yüsüp xas hajip ming yil awwal yazghan ”qutadghu bilig“ namliq esirining nesri kirish sözide: ”qamugh türkista illirinde , bughraxan dilinche, bu kitabtin yaxshiraq hergiz kimerse tesnif qilmadi“ dep wetinimizning namining qaraxaniylar dewride türkistan ikenlikini bildürgen idi. Lékin xitay istélachiliri 1884 yili sherqiy türkistan namini emeldin qaldurup ”shinjang“ (yéngi yer) dégen menfur nam bilen atidi. Xelqimizge, yingi nesillerge wetinimizning namining ”shinjang“ bolmastin, sherqiy türkistan ikenilikini bildürüsh, özini milletchi hisablighan her bir uyghur türkining milliy burchidur. Wetinimizning nami esla we esla ”shinjang“ emestur. Sherqiy türkistandur.

1948 Yili chin jumhuriyiti birinchi qurultiyida sherqiy türkistan milletchi wekillirining tirishchanliqi we küreshliri bilen ”shinjang“ atalmisi iptal qilinip, ”chini türkistan“ qubul qilin'ghan idi. U zamanning shert shara'itlirigha köre bu qarar bir qedem ilgirlimek idi.

Yoqiridikiler ötken esirning ikkinchi charikidin bashlap xitay kommunistlirinng istilasighiche sherqiy türkistandiki milletchilik heriketlirining qisqiche menzire siidur.

1949 - Yili 25 sintebirde burhan shehidi, seypidin ezizi, is'haqbek, delilxan sugur bayuf, abdulkerim xan mexsum, abdulkerim abbasuf... We bashqilarning xiyaniti bilen xitay kommunistliri birpay oq atmastin sherqiy türkistanni istéla etti. Milliy armiye masilashti. Hazir yirim esir ötti, tariximizda héch körülmigen eng éghir mustemlike hayati kechürmektemiz.

Xitay kommunistliri türlük heriketler bilen sherqiy türkistanda milletchilik, türkchilik pikirlirige xatime berdi, milletchi, türkchi insanlarni turmilargha qamidi, öltürdi. Yer islahati yürgüzüp yene nurghun ademlerni türmilerge atti we öltürdi. 1958 Yili milletchilikke qarshi heriket yurgüzüp, pütün sherqiy türkistanda milliy héssiyati barliki insanlarni tazildi, milli armiyinimu emeldin qaldurdi. Türkchilik, milletchilik selbi menfur atalmilargha aylandi. Ulapla ”tebi'iy apet“ dégen ”sün'i apet“ bilen xelqni ach qoydi, yézilar kommunalashturuldi, sherherlerde sotsiyalistik özgertish nami astida xelqning öyliri musadire qilindi, ma'aripimiz, tilimiz xitaylashturushqa yüzlendürüldi. Bir misal: ”junggung jungyang jéngjw jüyning xowbu wéyweni“ (xitay kommunistlar partiysi merkizi siyasiy byorusining namzati). Bu 7 sözlük jümlide «ning» bilen «i» uyghurche bolup, qalghan hemmisi xitaychidur. Eger mawzédong ölmey siyasette özgirish bolmisa idi, tilimiz yuqalghan bolatti.

Bu waqitlarda juw énley, mawzédong, jodé bashliq xitay kommunistlirining rehberliri arqa arqidin ölüshke bashlidi. Xitayda déng shiyawping hoquqni qolgha aldi. 3 - Omumiy yighin dep atilidighan yighindin kéyin xitayda siyaset özgirip bir az démokrasi bérildi, ”chinche sotsiyalizm (emeliyette kaptalizm) yürgüzüldi. Pikir sahesidimu bir az erkinlik boldi. Metbu'atlarda, türk, milletchilik söz ibareliri körülüshge bashlidi. Bu waqitida sherqiy türkistanda milletchilik birdinla yéngidin bash kötürdi. Muhemmed imin bughraning ”sherqiy türkistan tarixi“ atliq kitabi yurtqa yoshurun kirishke bashilidi.

Sherqiy türkistanda xitaylarning yérim esir élip barghan xitaylashturush, kommunistlashturush siyasetliri berbat boldi. Milletchlik yene üstünlük qazandi. Barin inqilabi... Buning konkrét ipadisi.

Hazir sherqiy türkistanda yüzlerche xitaygha qarshi milletchi, inqilabiy teshkilatlar quruldi, her yerde xitaygha qarshi inqilabiy heriketler bash körsetmekte dur.

Démekki, mustemlikichilik, zulum, diktatorloq, asmilyatsi'on siyasti, kortazh (tughut cheklesh)siyasetliri milletchilikni peyda qilidighan tebi'iy oquldur.

Sherqiy türkistan milletchilki uyghur milliti yashisila dawam qilidu. Chünki buning menbe'i uyghur türklirining tomuridiki pak ésil qénididur. Héchqandaq küch bu milletchilikni yoqitalmaydu. Yoqitimen dégensiri küchlük rawajlinidu.

Yashisun milletchilik!

Hemminglargha saghliq tileymen. Teshekkürler.

Haji yaqub anat

Unregistered
07-11-08, 14:40
Bek yahxi yizepziz. Erkin Sidiqning maqalisidin 1000 ese yahxiiken. Bizge, milletchikerek, Erkinge ohxax dunyaha tonolmihan xitay alimnin keriki azir taza yoh. Taza kulkulik ix, DUQ Erkinge mukapat beriptu.

Sheriki Turkstan mengu yaxisun.

Unregistered
08-11-08, 11:44
heqiqeten yaxshi yeziliptu. bolsa tordashlar waqit chiqirip oqup chiqsa bolghudek.