PDA

View Full Version : dovlet tili -------- uyghur tili



uyghur sadasi
23-10-04, 10:15
dovlet tili------ uyghur tili!


uyghur sadasi



yeqinda chet'ellerdiki her qaysi intirnet tor betliride 9- ayning 14- kuni amerikining
washin'giton shehride qurulghan < surgundiki sherqi turkistan hokumiti> ning asasi qanuni elan qilindi,
emeliyette <surgundiki sherqi turkistan hokumiti>ning qurulushini meyli qaysi jehettin bolmisun ,
sherqi turkistan helqining milli azatliq korishide , devir bolguch ehmiyetke ige zor weqe dep qarashqa
bolidu . chunki hokumetning fonkisiyesidin ilip eyitqanda, eger bu hokumet oz rolini toluq jari
qilduralisa, u halda uyghur helqining musteqilliq korishini heliq'aralashturush we bashqa jehetlerde
tehimu kuchluk bolghan ijtimai asasqa ige bolidu. bu jehette her qandaq bir teshkilatning rolini
hokumetning roli bilen silishturushqa bolmaydu. chunki guroh yaki teshkilatlar bir turkum adamlerning
menpeetige wekillik qilsa, hokumet bir putun millet yaki heliqning menpeetige wekillik qilidu. shu
seweptin yengi qurulghan bu hokumetni qollash, yardem berish, yuz bergen shundaqla yuz berish ihtimali
bolghan her turluk yiyersizlikler heqqide soghuq qanliq bilen ilmi asasta tenqidi pikir yurguzush
hokumetning buningdin kiyinki hizmetliri uchun tolimu muhim. bu hokumetni qarilash, haqaretlash, hokumet
ezalirining shehsiyitige hujum qilish qatarliqlar uchigha chiqqan bimenilik we ehmeqliqtin bashqa nerse
emes, bu hil yarimas qiliqlar musteqilliq korishimizge ziyan yetkuzidiki, hergiz payda bermeydu.
men tuwende < surgundiki sherqi turkistan hokumiti > elan qilghan sherqi turkistanning asasi qanuni
heqqide oylighanlirimni kopchilik bilen ortaqliship korushni halaymen. meningche bu asasi qanunda
saqlanghan yitersizlikler tuwendikiche:
1- asasi qanunning 1- bolum 6- maddisida " sherqi turkistanning dovlet tili uyghur we qazaq tillirini
asas qilidu" dep yezilghan . nahayti iniqki, bu maddini sherqi turkistandiki 20 miliyondin artuq uyghur
helqi hergiz qubul qilmaydu. chunki sherqi turkistanda ezeldin uyghur tili hemme millitler ortaq halda
qollunidighan til bulup kelgen. manjular ishghaliyiti we kiyinki devirlerdiki hitaylar ishghaliyiti
devridimu uyghur tili sherqi turkistanning asasliq tili bolup kelgen. bugunki kundimu komunist hitay
hakimiyiti sherqi turkistandiki 80% tin artuq yerlik heliqning uyghur tilida sozlishidighanliqini inkar
qilalighini yoq. nupus jehettin ilip eyitsaq, sherqi turkistandiki qazaq helqining nupusi yerlik
milletler umomi nupusining 10% gimu yetmeydu. bundaq ehwalda qandaqmu qazaq tilini uyghur tili bilen
barawer orungha qoyup, dovlet tili dep elan qilishqa bolsun?
qazaqistanni misalgha alsaq, bu dovlette roslarning nupusi qazaq millitingki bilen ohshash digudek
bolsimu, qazaqistan risboblikisining asasi qanunida, qazaq tili dovlet tili, ros tili bolsa, milletler
ara qollunilidighan til, dep yizilghan. mana bu qazaq dovliti we qazaq helqining oz tilini hemmidin
yuquri orungha quyidighanliqini hemde oz tiligha bolghan yuksek hormitini ipadileydu. biz bolsaq asasi
qanunimzning beshighila bashqa bir milletning tilini sherqi turkistanning dovlet tili dep yeziwatimiz.
bu bizning tolimu hamaqet ikenlikimizdin derek beremdu-qandaq?
bir milletning tili we yeziqi shu milletning nechche ming yilliq tarihining mehsuli. bir dovletke
nisbeten eyitqanda, ene shu dovlet dep atalghan jughrapiyelik teritoriyening heqiqi igisi bolghan
milletning tili we yeziqila shu dovletning birdin-bir dovlet tili bulalaydu. bu jughrapiyelik teritoriyege
kiyinche kilip yerliship qalghan bashqa milletler yaki itnik guruppilarning tilliri hergiz bu dovletning
dovlet tili bulalmaydu. sherqi turkistan uyghur helqining ata makani, uyghur helqi nechche onming yillardin
buyan, alla ozlirige behshende qilghan bu muqddes tupraqni qoghdash we gullendurush yolida miliyonlighan
qurbanlarni berdi hem beriwatidu. gerche hazir wetinimiz sherqi turkistan hitay mustemlikichilirining
paskina ayaqliri astida depsende qiliniwatqan bolsimu, uyghur helqi oz wetinining musteqilliqigha tentene
qilidighan, muqeddes wetinimiz sherqi turkistan dunyadiki bashqa qusteqil dovletler qataridin orun alidighan
kunler haman yetip kilidu.
qazaq helqining millet supitide sherqi turkistangha yerlishishi asasen wetinimizde qurulghan ili
sultanliqining ahirqi mezgillirige toghra kilidu. uningdin burunqi uzaq tarihi devirlerde peqet uyghur
helqila sherqi turkistanning birdin-bir yerlik ahalisi bulup yashap kelgen. rosyediki oktebir inqilavining
aldi-keynide, ros basqunchilirining zulimidin qachqan turkumligen qazaq, qirghiz,ozbek,tatar qatarliq
milletler sherqi turkistan ziminigha kilip yerlishishke bashlighan. uyghur helqi bu qerindash milletlerge
qarita tarihtin buyan keng qosaqliq bilen muamile qilp kiliwatidu.bu qerindash milletlerdin chiqqan
kopligen munewer shehsilermu sherqi turkistanni gullendurush yolida az bolmighan yurek qanlirini teqdim
etti. bolupmu 1944-1949- yillardiki sherqi turkistan inqilavi dawamida, bu qerindash milletlerdin yitiship
chiqqan kopligen ataqliq erbaplar uyghur helqi bilen murini murige tirep, sherqi turkistanning musteqilliqi
uchun koresh qilghan idi. shunglashqa uyghur helqi bu ataqliq erbaplarni sherqi turkistanning milli
qehrimanliri qatarida hormetlep, bugunki kunge qeder ularni yad etip kelmekte.
qazaqistan dovlet bashliqi nursultan nazarbayivning mundaq bir gepi isimde: " qazaqistan risboblikisi
qazaq helqining dovliti, bashqa milletler bolsa, qazaqistangha mihman." mana bu sozdin qazaqistanda
yashawatqan, qazaq bolmighan milletlerning shu jumlidin qazaqistandiki uyghur helqining ijtimai ornini
koriwalghili bolidu. nursultan nazarbayivning bu sozini sherqi turkistangha tedbiqlisaq, sherqi turkistan
uyghur helqining dovliti, sherqi turkistandiki bashqa milletler bolsa, sherqi turkistangha mihman. shundaq
iken, sherqi turkistangha mihman bolghan bir milletning tiligha qandaqmu sherqi turkistanning dovlet tili
qatarida muamile qilghili bolsun?!!!
asasi qanunning 1- bolum 7- maddisida mundaq yezilghan: " asasi qanunning yuqurida yezilghan 1-2-3-4-
5- we 6- maddiliri her qandaq sharayitta ozgertilmeydu, we ozgertishke teshebbus qilinmaydu."
miningche mushu maddining ozini asasi qanundin putunley chiqirip tashlash kerek. chunki biz kunsiri
ozgurush ichide turiwatqan obiktip dunyada yashawatimiz. shunglashqa ozimizning subiktip arzusigha tayinip
shey'ilerge ozguridu yaki ozgermeydu dep hokum qilsaq, bu tolimu yenggillik bulup qalidu. dovlitimizning
nami, dovlet bayriqi we dovlet girbi qatarliqlar ejdatlirimizdin bizge qalghan en'enivi miraslar, men bu
yerde bu buyuk miraslardin waz kichish kerek dimekchi emesmen. bulupmu bugunki kunde bu miraslargha
warisliq qilish bizning perzimiz hem qerzimiz. kelguside wetinimiz musteqilliqe erishkendin kiyin,wetendiki
20 miliyondin artuq helqimizning bu miraslargha qandaq muamilide bulushini shu waqittiki sharayit we
heliqning arzusi hemde iradisi belguleydu. shuning uchun asasi qanundiki alaqidar maddilarni ozgertish
yaki ozgertmeslikni hazirla bikitip qoyush hajetsiz.
asasi qanunning 13- bolum 1- maddisida yene mundaq yezilghan: " mezkur parlament her qandaq waqitta
parlamentning uchtin ikki awazi bilen asasi qanunning 1- bolumining 1-2-3-4-5-6- maddiliridin bashqa her
qandaq maddilirigha ozgertish kirguzeleydu......."
bu yerde kimning arzusi kozde tutuliwatidu ? wetendiki 20 miliyondin artuq uyghur helqining arzusimu
yaki melum az sandiki ademlerning oz nupuzini tiklesh yolidiki meqsetlik pilanlirimu?
eger heliqning arzusi kozde tutulghan bolsa, yene bir qitim tekitlep otush lazimki, sherqi turkistandiki
uyghur helqi her qandaq sharayitta qazaq tilidin ibaret bir mihman millet tilining sherqi turkistanning
dovlet tili dep tonulishigha qoshulmaydu hem yol qoymaydu.
diqqet qilshqa tigishlik yene bir mesile, bu asasi qanun tilining asasen turikche bolghanliqi. hemmimizge
melum, uyghur tili altay tilliri sestimisining turki tillar guruppisidiki sherqi til turkumige kiridu, turk
tili bolsa, gherbi til turkumige mensup. ikki millet tili otturisidiki girammatikiliq ayrimiliqlarni
chushenmestin uyghur tili ornigha turk tilini ishlitish, bu asasi qanunda korulgen yene bir chong ajizliq.
bir dovletning asasi qanuni choqum shu dovlettiki asasliq milletning tilida yezilishi lazim. uyghur tili
dunyadiki eng pahasetlik tillarning biri, uyghur tilining ipadilesh, soz yasash, jumle tuzush iqtidarimu
turki tillar guruppisidiki bashqa her qandaq turki tildin ustun turidu. shundaq iken, biz nime uchun
ozimizning til bayliqimizgha tayanmay, dovletning eng asasliq pirogrammsi bolghan asasi qanungha qopal,
kelengsiz turkche sozlerni sighdap kirguziwalimiz?
men parlament ezaliri we hokumet rehberlirining 11- ayning 20- kunidin 25- kunigiche bolghan parlament
yighinida, asasi qanundiki yuqurqi maddilar heqqide estaydilliq bilen muzakire elip berip, zurur bolghan
tuzitishlerni kirguzushini umut qilimen.
milli musteqilliq korishimizde elbette bashqa milletlerning we dovletlerning yardimige muhtaj bolimiz,
biraq bundaq yardem hergiz bashqa millet we dovletlerge hoshamet qilish, ar-numusni setish, uyghur millitining
ghororini yerge urush bedilige bolmasliqi kerek. shu nerse isimizde bulushi lazimki, meyli gherip elliri
bolsun,yaki turki eller bolsun, hichqaysisi bizning wetinimizni musteqil qilip bermeydu.musteqilliq peqetla
wetinimizdiki 20 miliyondin artuq uyghur helqining qanliq koreshliri bedilige kilidu. shunglashqa musteqilliq
koeishining tizgini choqum ozimizning qolida bolushi kerek.
bu mening < surgundiki sherqi turkistan hokumiti > elan qilghan asasi qanun heqqide oylighanlirim.biraq
shunimu mueyyenleshturush lazimki , < surgundiki sherqi turkistan hokumiti>ning uzul-kisil musteqilliq
bayriqini koturup dunyagha kelishi hoshllinarliq ish, bolupmu " aptonomiye" , " oz teqdirini ozi belgulesh"
digenge ohshash ebjesh uqumlar evji iliwatqan, ozining qolidin kelmigen ishlarni " shert-sharayitning
piship yitilmigenlikige " donggep qoyidighan erkeklirimiz kopuyup kitiwatqan,hemme umutni bashqilarning
shapaitidin kutidighan lata mijezlik ademler ozini bazargha siliwatqan bir peyitte, < surgundiki sherqi
turkistan hokumiti>ning uzul-kisil musteqilliqni qolgha kelturush uchun koresh qilish shuari helqimizning
rohigha putmes-tugimes medet bolghusi.
ahirida uluq alladin <surgundiki sherqi turkistan hokumiti> rehberlirige eqil-idirak, pem-paraset we
eghir-bisiqliq ata qilishni tileymen.

men
23-10-04, 14:14
Hey, qerindixim ! Yazghanliringizni oqup dilim bek yayrap ketti. Menmu Sherqi Turkistangha bir mehman millet(ozbek).Otmuxte ,bizning ata -bowilirimiz, bexigha kun chuxken zamanida ,Uyghur helqining baghrini echip, qerindaxliq mehrini yetkuzuxi ewezige X.T.ni makan tapqan, meningche Qazaqlarning X.T gha makanlixiximu huddi xundaq bolghan! Xunga, bugunki kunde, bizning Uyghur helqidin, kelguside bolghusi, dovlet tilini tama qiliximiz yaki iltipat qilghan halettimu uni qobul qiliximiz eqilge muwapiq emes dep oylaymen! Eksiche Elihan tore ,Osman batur...larni ulge tutup, X.T ning horlugi uchun, Uyghur helqi bilen murini- murige tirep kurex kiliximiz, insaptindur dep oylaymen! Mana xundaq qilghinimizda, Uyghurlar aldida burchimizni ada qilghan bolimiz,Elwette!

Tilshunas
23-10-04, 18:11
Essalamu eleykum!
ST jumhuriyitining dolet tili toghrisida asasi qanunda Uyghur tili we Qazaq tili belgiliniptu.
Bu digenlik Uyghurlarni Qazaqce sozleshke,Qazaqlarni Uyghurce sozleshke mejbur qilish digenlik emes.
Emeliyette Qazaq tilini dolet tiligha kirguzup qoyush artuqce ish.
Wetenni jan tikip azat qilsaq,musteqil qilsaq,dolet tili Uyghur tili bolidu.Emma bu hemme turkiy milletlerni Uyghurce sozleshke we yezishqa mejbur qilish digen gep emes.
Qazaqlargha Qazaqce mektep ecip berilidu,Qirghizlargha QIrghizce mektep ecip berilidu.Hemmisi oz tilida sozleydu we yazidu,oquydu.Uning ustige Qazaqlar Uyghurce gepni peqet bilelmigidek ishmu yoq.Qazaq tilini dolet tili qilsa Qazaq tilida sozleydighanlargha koprek maash beridighan ishmu yoq.Barawer bolidu.Uyghurdin bashqa milletlerning mektipi,TV-radiosi bolidu,neshiriyati,oqush kitapliri oz tilida bolidu.
Emeldin qalduruldighini hitay tili we yeziqi.Halas.
Shunga asasi qanundin Qazaq tilini ciqiriwetish eqilge muwapiq.
SHSH ni qurushqa qatnashqan we kuc ciqiriwatqan Qazaq qerindashlar emeliyette Qazaq tilini rawan bilmeydu,Turkcini rawan bilidu.Shunga hessiyatqa emes,emeliyetke tayinip asasi qanunni ozgertip ciqish lazim.
Asasliq ish hitayni qoghlap ciqirish we hitay tilini medeniyet ,maarip sestimisidin siqip ciqirishtur.
Eng muhim bolghini wetenni qandaq azat qilimiz,qandaq musteqil qilimiz,qandaq ilip helqimizni zulumdin qutuldurup,erkinlikke erishturush,qatarliq mesililer bolup, hokumet bu ishni soghuq qanliq bilen oylinishi,tetqiq qilishi we qarar ciqirishi lazim.
Undaq bolmighanda hokumet ammiwi teshkilat,medeniyet merkizi yaki hemkarliq jemiyitige ohshash bir adettiki teshkilatqa aylinip qalidu.
Bu ishlarni emelge ashurush ucun kollektip eqil parasetni ishqa selish,bir birimizge yol qoyushimiz we toghra yolni tallap heriket qilishimimz lazim.
Ilgiri meghlup bolghan yaki hec bir unumi bolmighan yollarni tallap we uni yene tekitlep heriket qilidighan bolsaq,bizni nes basqini shu.
Heyirlik rozilar tileymen.

Til toghrisida
23-10-04, 18:12
Essalamu eleykum!
ST jumhuriyitining dolet tili toghrisida asasi qanunda Uyghur tili we Qazaq tili belgiliniptu.
Bu digenlik Uyghurlarni Qazaqce sozleshke,Qazaqlarni Uyghurce sozleshke mejbur qilish digenlik emes.
Emeliyette Qazaq tilini dolet tiligha kirguzup qoyush artuqce ish.
Wetenni jan tikip azat qilsaq,musteqil qilsaq,dolet tili Uyghur tili bolidu.Emma bu hemme turkiy milletlerni Uyghurce sozleshke we yezishqa mejbur qilish digen gep emes.
Qazaqlargha Qazaqce mektep ecip berilidu,Qirghizlargha QIrghizce mektep ecip berilidu.Hemmisi oz tilida sozleydu we yazidu,oquydu.Uning ustige Qazaqlar Uyghurce gepni peqet bilelmigidek ishmu yoq.Qazaq tilini dolet tili qilsa Qazaq tilida sozleydighanlargha koprek maash beridighan ishmu yoq.Barawer bolidu.Uyghurdin bashqa milletlerning mektipi,TV-radiosi bolidu,neshiriyati,oqush kitapliri oz tilida bolidu.
Emeldin qalduruldighini hitay tili we yeziqi.Halas.
Shunga asasi qanundin Qazaq tilini ciqiriwetish eqilge muwapiq.
SHSH ni qurushqa qatnashqan we kuc ciqiriwatqan Qazaq qerindashlar emeliyette Qazaq tilini rawan bilmeydu,Turkcini rawan bilidu.Shunga hessiyatqa emes,emeliyetke tayinip asasi qanunni ozgertip ciqish lazim.
Asasliq ish hitayni qoghlap ciqirish we hitay tilini medeniyet ,maarip sestimisidin siqip ciqirishtur.
Eng muhim bolghini wetenni qandaq azat qilimiz,qandaq musteqil qilimiz,qandaq ilip helqimizni zulumdin qutuldurup,erkinlikke erishturush,qatarliq mesililer bolup, hokumet bu ishni soghuq qanliq bilen oylinishi,tetqiq qilishi we qarar ciqirishi lazim.
Undaq bolmighanda hokumet ammiwi teshkilat,medeniyet merkizi yaki hemkarliq jemiyitige ohshash bir adettiki teshkilatqa aylinip qalidu.
Bu ishlarni emelge ashurush ucun kollektip eqil parasetni ishqa selish,bir birimizge yol qoyushimiz we toghra yolni tallap heriket qilishimimz lazim.
Ilgiri meghlup bolghan yaki hec bir unumi bolmighan yollarni tallap we uni yene tekitlep heriket qilidighan bolsaq,bizni nes basqini shu.
Heyirlik rozilar tileymen.

Uzaklardin
24-10-04, 04:22
Ichi bosh nersini munazire qilishning ehmiyiti yoq. Surgundiki Hokumet qisqiche ichi bosh bir nerse. Shunga bu hokumet toghrisida munazire qilishning hazhiti yoq.
Eger ichi bosh bolmisa idi, atalmish asasi qanunida(u bir qanche tok-tok ademlerning yizivalghan qanunida): ,,sherqi turkistanning dovlet tili uyghur we qazaq tillirini asas qilidu,, demti...
Qisqisi u pache-puret ademlerdin shu sualni sorash kirek: sanga kim bu hoquqni berdi????

Tordashlar uning uchun ular heqqide alahide munazire qilishning hiq ehmiyiti yoq...

karwan
24-10-04, 06:26
hey uzaklardiki ixek kalaymikan qiqqangxima , bolmisa hiliki yeringge ..........

Uzaqlardin gha
25-10-04, 13:47
Uzaqlardin ependi:
Siz kim ?
Siz kimdin ruhset sorap bu yerge pikir yazdingiz?
Ashu tot toktok ademning yazghanliri bir yeringizni aghritiwatamdu? Yaki bolmisa?
Yaki eksiyetci bopqaptimu ya?
Tola kotuldimay,yahshi pikringiz bolsa yezing.Bashqilarni ghajilashqa heqqingiz yoq.Siz nime ish qildingiz? Bundin keyin nime ish qilisiz?

uyghur-balisi
25-10-04, 16:27
uzaklardin ismlik pitniqige.
sen uzundin buyan sherqiy turkistan . surgun hokumitining gipi qiksila
pitne tarkitip . her kixi ozining pikrini berse zanglik kilip kelding.
sen ya hittayning jasusluk orginida taxlap bergen songikini ghajilap kun otkuzwatkan lalmidin birsisen. yaki ghalqining ozi sen. aghzingni yum xum kuxi guy.

uygur
26-10-04, 04:05
uygur balisi siz hele yahshi mulahize qiliwatisiz bilimen biraq mushu dunya qarishi dawamliq guman bilen bashqilargha muamile qilip hemme ademni tillap yuruwatqan kihilernimu siz hele yahshi pikir qilidighan adem bolghandikin siz öz wejdaningizgha jasus , hain degen gepni ishletmesingiz qandaq chunki bu yerde ular hitaygh yardem qilidighan nime bar ? birq bu meydanidiki surgun hokumutining qanuni toghruluq mulahizilerde til ishlitishte qazaq tili we uygur tili ishlitilidu degen bu sozni herqandaq uygur etirap qilalmaydu. buni oylunup beqing...